Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Quia visio per assimilationem (modo tamen infra explicando) fit, ideo postquam D. Thom. art. praeced. ostendit posse intellectum creatum videre Deum, statim agit de similitudine, per quam illum visurus est. Et licet ad praedictam visionem desideretur, tam similitudo ex parte potentiae, scilicet lumen gloriae, quam similitudo ex parte obiecti; nihilominus quia de priori similitudine magis ex professo agit Angelicus Doctor, art. 4 sequenti, ideo in hac disputatione praecipue de posteriori sermonem instituemus: quamvis etiam nonnihil de priori illa attingemus, ut mentem D. Thom. quoad ea, quae in hoc articulo docet, aperiamus.

1 Cuncta, quae in sequentibus de similitudine requisita ad visionem claram Dei dicenda sunt, pendent ex intelligentia mentis D. Thom. circa eam: et ideo primo loco de Sancti Doctoris mente dubitamus, ut ita radicitus, et melius tota haec difficultas expediatur.

Ut autem titulus dubii plenius capiatur, notandum est, nos hic non loqui de similitudine, quae generali quadam ratione dicitur talis, scilicet per modum effectus, quatenus generale est cuivis effectui repraesentare suam causam. Quia certum est apud Theologos requiri ad visionem Dei, tam lumen intellectuale nostri intellectus (modo tamen supra insinuato) quam lumen gloriae, et utrumque produci a Deo, esseque similitudinem ipsius eo modo, quo quivis effectus repraesentat causam secundum rationem causae formaliter sumptam, ut hic etiam D. Thom. in 1 conclusione docet. Quare tantum loquimur de similitudine repraesentante obiectum, ut obiectum est.

Quia vero similitudo haec poterat esse triplex, nimirum impressa, seu species intelligibilis, et expressa, seu verbum mentis, ac tandem obiectiva per modum obiecti, quod distingui a verbo, scilicet aliquod aliud obiectum cognitum, per quod intellectus manuducitur in ordine ad cognitionem Dei per essentiam: ideo titulus dubii de omnibus his similitudinibus inquirit, an aliqua ex illis, creata tamen, sit iuxta doctrinam Angelici Doctoris concedenda?

§ I. Proponitur duplex sententia.

2 Prima sententia asserit, Doctorem Angelicum admittere speciem impressam, et creatam ad claram Dei visionem, et hanc esse lumen gloriae; negare vero similitudinem expressam, et etiam obiectivam. Ita Vazquez in praesenti disp. 39, cap. 1.

Probatur primo, quoad priorem eius partem. Nam S. Doctor in praesenti art. expresse inquit, quod ad videndum Dei essentiam requiritur aliqua similitudo ex parte visivae potentiae, scilicet lumen divinae gloriae, confortans intellectum ad videndum Deum; ergo tale lumen erit species intelligibilis. Patet consequentia. Nam hoc ipso, quod sit similitudo Dei, reddens intellectum efficacem in ordine ad claram visionem, habet faecundare, et determinare eum in ordine ad illam: haec autem requiruntur, et sufficiunt ad rationem speciei intelligibilis: ergo, etc.

3 Confirmari potest 1, ex eodem S. Doctore quodlib. 7, art. 1, ubi sic asserit: Ipsa essentia divina totaliter lux intelligibilis est. Unde lumen gloriae ab ea in intellectum descendens facit hoc respectu divinae essentiae in intellectu, quod facit respectu aliorum intelligibilium, quae non sunt lux tantum species rei intellectae simul, et lumen. Sicut si lux sensibilis per se existeret, ad eius visionem sufficeret lumen oculum perficiens sine aliqua similitudine.

Confirmatur ex eodem articulo in solutione ad secundum. Nam cum Sanctus Doctor sibi obiecisset, non posse intellectum creatum videre immediate Deum, sed per aliquam similitudinem, ex eo, quod essentia divina non potest per se ipsam informare intellectum, ut faciat ipsum in actu, respondet: Dicendum, quod intellectus creatus fit actu ad videndum divinam essentiam per lumen gloriae, et hoc sufficit.

4 Deinde, quoad ultimam partem, scilicet quoad utramque similitudinem expressam, et obiectivam, sic ostenditur. Nam D. Thom. in hoc art. expresse negat similitudinem, quae se teneat ex parte rei visae, ut ex contextu constat: at utraque ex his similitudinibus est similitudo tenens se ex parte rei visae: ergo utraque ab eo negatur. Min. patet. Nam sicut similitudo ex parte potentiae, tantum videtur, ut quo, non secus, ac ipsa potentia, ita similitudo ex parte rei visae debet videri, ut quod, sicut ipsa res visa, et simul esse ratio videndi obiectum: at hoc habet tam similitudo obiectiva, ut ex se constat, quam similitudo expressa in via D. Thom. appellantis illam 4 cont. Gent., cap. 11, intentionem intellectam, et simul rationem videndi ergo, etc.

Confirmatur. Quia rationes a D. Thom. in praesenti articulo factae hoc aperte probant. Quoniam certum est non posse unum quidditative, et prout est in se videri in alio prius viso, tamquam in medio, si in illo non sit tota entitas, et ratio alterius. Quare per speciem expressam, et creatam, aut per aliud quodcumque obiectum prius visum nequit Deus, prout est in se videri: quia utrumque est inferioris ordinis, et rationis, quam Deus ipse.

5 Tandem. Quia D. Thom. in argumento, sed contra eam reiicit similitudinem ad visionem Dei, quae reddit cognitionem aenigmaticam: at videre Deum per similitudinem prius cognitam reddit cognitionem aenigmaticam, non vero videre illum per similitudinem, quae tantum concurrat, ut quo, et per modum speciei intelligibilis: ergo, etc. Minor, quoad ultimam part. ex se liquet. Quoad 1 vero etiam patet. Quia tollit ab ea, quod sit visio immediata Dei, et ita erit visio per aliquid creatum, tamquam per speculum, et aenigma, quippe, quod deficienter, et consequenter obscure divinam perfectionem repraesentat.

6 Secunda sententia asserit, Angelicum Doctorem negare similitudinem impressam, et obiectivam; secus vero expressam, seu verbum. Ita Ferr., 1 cont. Gent., cap. 53, eamque esse probabilem in via D. Thom. docent Sylvester in constato quaest. 12, art. 2; Canariensis, 1 part., quaest. 27, art. 1, disp. 5; Ledesma, de perfectione Dei, quaest. 8, art. 6, conclusione 1; Capreol. in 1, dist. 27, quaest. 2, art. 2 et 3, et in 4, dist. 49, quaest. 5, ubi ait S. Doctorem magis in hanc partem inclinare, quod etiam affirmat Herice., 1 part. tractatu 4, disp. 42, cap. 5, num. 33.

Sententia haec quoad 1 part. patebit ex statim dicendis. Quoad secundam vero probatur. Quia Angelicus Doct. infra quaest. 27, art. 1, sic inquit: Quicumque intelligit ex hoc ipso, quod intelligit procedit aliquid intra ipsum, quod est conceptio rei intellectae, ex vi intellectus proveniens, et ex eius notitia procedens: quam quidem conceptionem vox significat, et dicitur verbum cordis. Idem docet quaest. 9 de potentia, art. 5 et 4, cont. Gent., cap. 11, et quaest. 4 de verit., art. 2, ubi generaliter docet in omni intellectione produci verbum.

7 Tandem hoc ipsum probat Herice. Quia omni alteri cognitioni etiam illi, qua Angelus suam substantiam intuetur, concedit D. Thomas esse vitalem productionem similitudinis expressae, et verbi, ut constat ex 4 contra Gent., cap. 11, et rationem reddit, quia in Angelis non est idem esse, ac intelligere: ergo, cum in beatis non sit idem esse ipsorum, et videre Deum, fiet inde, ut per visionem beatificam eorum producatur verbum.

Nec satisfacit discrimen, quod recentiores Thomistae inter Angelum, et Deum constituunt, ex eo, quod Deus est actus purus in supremo gradu immaterialitatis, et intellectualitatis, non vero Angelus. Nam contra hoc est. Tum quod substantia Angeli est in eodem gradu immaterialitatis, et intellectualitatis comparatione intuitionis sui, in quo est saltim proportionate Deus comparatione visionis creatae: ergo sicut Angelus ad sui visionem indiget specie expressa producta, ita Deus ad hoc, ut visionem creatam terminet. Tum etiam: quia non explicant quid conferat gradus immaterialitatis supremae, quam divina essentia habet, ad hoc, ut per visionem eius non producatur verbum.

§ II. Aperitur mens Angelici Doctoris.

8 Dicendum tamen est primo, triplicem hanc similitudinem creatam, scilicet impressam, expressam, et obiectivam negari a D. Thom. Ita Cajet., Bannez, Nazar., Gonzalez, Zumel in praesenti, qui ait quamplurimos ex discipulis D. Thom. hoc ipsum sentire; Navarrete in praesenti controver. 34; Ripa in hoc art. et quaest. 27, art. 1, cap. 2; Alvarez 3 part., disput. 43, notabili 3 et disp. 61, num. 10; Jabel. in praesenti; Soncin. in opito. ad Capreol. in 1 distinct. 27, quaest. 2¹, et plures alii ex recentioribus discipulis S. Doctoris, et tandem Ledesma de perfectione Dei quaest. 8, art. 5 et 6, et loquens de specie expressa, ait sententiam negantem illam, esse communiorem inter Thomistas, quamvis ibidem, ut iam innuimus, addat, sententiam admittentem praedictam speciem expressam, esse valde probabilem in via D. Thomae.

9 Probatur primo. Nam D. Thomas generaliter docet in secunda conclusione articuli nullam dari similitudinem ex parte rei visae in ordine ad claram Dei visionem: at omnes hae similitudines tenent se ex parte rei visae: ergo omnes ab illo reiiciuntur. Minor patet. Quia omnes ordinantur ad supplendum eum concursum, qui ex parte obiecti praestandus erat: ergo omnes se tenent ex parte eius, et ut gerentia vices illius.

10 Nec refert id, quod ait Vazquez, scilicet speciem impressam tenere se ex parte potentiae, ex eo, quod ei inest, illamque determinat. Non itaque hoc refert. Quoniam ex inhaesione speciei impressae in potentia, male infertur non tenere se ex parte rei visae; quandoquidem species expressa inhaeret potentiae, estque proles ipsius, et nihilominus tenet se ex parte rei visae, quia ordinatur ad supplendum, seu praestandum eum concursum, qui ex parte obiecti exhibendus erat. Et similiter, quod species impressa determinet intellectum ad visionem, non indicat eam ex parte obiecti non se tenere. Quoniam proprium est obiecti determinare potentiam ad sui cognitionem: ac proinde potentia non erit ex omni parte completa, et determinata ad visionem Dei, usque dum determinetur per ipsum Deum, ut habet rationem obiecti. Quia non concurrit, nisi ut determinata, tam ex parte sui, quam ex parte obiecti, imo nisi, ut aliquo modo transit in ipsum obiectum, et est idem cum illo, ut infra dicemus. Unde quia obiectum, ut obiectum, determinat per speciem intelligibilem, ideo ipsa, ut determinat tenet se ex parte eiusdem obiecti.

Confirmatur primo. Quoniam omnes rationes, quibus S. Doctor probat non posse dari similitudinem creatam ex parte rei visae in ordine ad claram Dei visionem non solum probant similitudinem illam non posse esse obiectivam, ut ex se constat, verum etiam neque impressam, aut expressam, ut patet ex infra dicendis, dum rationes has expenderimus. Unde immediate post eas generaliter concludit, quod dicere Deum per similitudinem creatam videri, est dicere divinam essentiam non videri.

Confirmatur secundo. Nam de veritate, quaest. 8, art. 1, omnem similitudinem ex parte obiecti excludit dicens: Nulla similitudo divinae essentiae potest habere aliquam convenientiam cum essentia divina, nisi analogice tantum, et ideo cognitio, quae esset per talem similitudinem non esset ipsius Dei per essentiam, sed multo imperfectior, quam si cognosceretur substantia per similitudinem accidentis.

11 Secundo probatur assertio. Nam idem S. Doctor in 4, dist. 49, quaest. 2, art. 1 ad 15, sic ait: Medium in visione corporali, et intellectuali invenitur triplex. Primum est medium (sub quo) ut lumen. Secundum, medium (quo) et hoc est forma visibilis, qua determinatur potentia ad speciale obiectum, sicut per formam lapidis ad cognoscendum lapidem. Tertium est medium (in quo) videtur, et hoc est, per cuius inspectionem ducitur visus in aliam rem, sicut inspiciendo speculum ducitur in imaginatum: in visione igitur patria non erit tertium, nec secundum medium, sed erit tantum primum. Ubi, ut vides, negat S. Doctor in ordine ad visionem claram Dei tam medium in quo, nempe similitudinem obiectivam, et cognitam, ut quod, et medium, quo, nimirum formam visibilem, qua determinatur potentia ad speciale obiectum: ac proinde negat similitudinem, tam impressam, quam expressam. Nam per utramque determinatur intellectus ad speciale obiectum: per impressam quidem tanquam per id, per quod obiectum movet potentiam: per expressam vero, ut per id, per quod idem obiectum constituitur in ratione obiecti actu terminantis intellectionem, ut ex infra dicendis constabit.

12 Nec enervat vim huius testimonii duplex solutio, quam Vazquez adhibet. Prima est, D. Thomam retractasse hanc sententiam in hac 1 part. et alibi. Secunda vero, S. Doctorem dum negat secundum, et tertium medium, tantum loqui de specie expressa, et similitudine obiectiva.

Nam contra primam obstat, Angelicum Praeceptorem numquam expressis verbis alibi docuisse dari speciem impressam in ordine ad claram Dei visionem; imo perpetuum fuisse, tum in neganda omni similitudine creata ex parte rei visae se tenente, tum etiam in concedendo Deum se habere per modum speciei in ordine ad ipsius visionem: ergo non est cur censeatur alibi retractasse sententiam, quam in praedicto testimonio docuerat. Patet consequentia. Quia ad id desiderabatur, ut adeo expressis verbis oppositum alibi doceret, quod nullam posset probabilem interpretationem pati. Quare, cum non solum id non fecerit, verum hoc ipsum alibi generaliter docuerit, non est cur censeatur sententiam retractasse.

13 Accedit, quod si ea, quae in hoc loco ex 4 Sententiarum docet, syncere, et ut debent, intelligantur, potius sunt explicatio eorum, quae in summa Theologiae, et in quaestionibus disputatis postea asseruit: quandoquidem enumerat omnes similitudines ex parte obiecti se tenentes, quae ad visionem Dei concurrere posse videbantur, et eas ad praedictam visionem concursum praestare negat: cum tamen in omnibus fere aliis locis ad tantum generaliter, et non semper praedictas similitudines enumerando, docuerit.

Et similiter contra secundam solutionem obstat. Tum, quod Divus Thom. dum negat concurrere ad visionem Dei secundum medium, scilicet formam visibilem, loquitur de ea forma, quae determinat potentiam in ordine ad visionem. Quare cum species impressa, et expressa sic determinent illam, consequens est, ut utraque a Sancto Doctore negetur. Tum etiam: quia iam secundum medium ex reiectis his a D. Thom. confunderetur cum tertio, quandoquidem secundum concurreret etiam, ut medium, quod, ac proinde coincideret cum tertio. Nam in opinione quam Vazquez D. Thom. adscribit, species expressa influit per modum medii, quod, ducentis in cognitionem obiecti.

14 Neque est ullius momenti evasio, quam adhibet hic author, scilicet speciem expressam per modum medii, ut quod concurrere, sed interni; secus vero tertium medium. Non itaque hoc est alicuius momenti. Quia S. Doctor, ut ex contextu constat, tantum intendit distinguere haec tria media penes hoc, quod est esse medium sub quo, et quo, ac tandem, ut quod. Quare quod duo posteriora media maneant, vel non maneant intra intellectum, est quid materiale ad discrimen intentum. Unde quando Angelus Deum abstractive cognoscit per suam essentiam Angelicam, tamquam per rem cognitam, tunc invenitur ibidem triplex hoc medium, et nihilominus omnia illa intra Angelum manent: ergo, etc.

15 Tertio probatur principaliter assertio. Nam D. Thom. in hoc articulo negat omnem similitudinem creatam in ordine ad visionem Dei praeter lumen gloriae: at lumen non est aliqua ex similitudinibus dictis: ergo omnes illas negat. Maior videtur constare ex textu. Minor vero, quoad similitudinem expressam, et obiectivam, est adeo communis inter Theologos, ut a nemine negetur. Quoad similitudinem impressam, sic ostenditur. Quia similitudo impressa est formalis similitudo obiecti, ut constat ex iis, quae docet D. Thom. in hac 1 part., quaest. 85, art. 2, lumen autem gloriae solum repraesentat Deum virtualiter, et generali quadam ratione, scilicet per modum effectus, et ideo S. Doctor aequiparat repraesentationem, et similitudinem eius cum Deo, similitudini luminis naturae cum ipso; quod quidem lumen, ut constat hoc tantum modo est similitudo Dei.

16 Confirmatur. Quia ut D. Thom. in praesenti, et artic. 5. docet, lumen gloriae habet rationem virtutis operativae ex parte potentiae. Unde inquit, quod est necessarium ad hoc, quod intellectus fiat potens ad intelligendum per modum, quo potentia fit potentior ad operandum per habitum; sicut etiam lumen corporale necessarium est in visu exteriori, in quantum facit medium transparens in actu, ut possit moveri a colore: ergo tale lumen nequit habere rationem speciei intelligibilis in ordine ad claram Dei visionem: ergo neque rationem similitudinis expressae, aut obiectivae. Haec ultima consequentia satis quoad praesens constat. Prima vero etiam patet. Quia species intelligibilis praesupponit virtutem intelligendi ex parte potentiae requisitam, et dispositionem necessariam ad hoc, ut possit immutari ab obiecto. Nam unio speciei intelligibilis cum intellectu formaliter sumpta, fit non in esse entitativo, sed in esse intelligibili; intelligibiliter autem non potest obiectum uniri nisi potentiae dispositae ad talem unionem, et habenti virtutem ad intelligendum. Unde species intelligibilis in esse speciei formaliter, non unitur speculo, sed in esse entitativo, quia ex parte sua non habet vim ad intelligendum.

Accedit, quod, ut D. Thom. ibidem docet, lumen gloriae non utcumque dat virtutem potentiae, sed elevando illam ad claram Dei visionem: et ita nequit habere rationem speciei intelligibilis, quia haec non elevat potentiam ad intelligendum: quandoquidem, ut modo dicebamus, supponit ex parte potentiae omnem virtutem requisitam ex parte ipsius in ordine ad recipiendam talem speciem, et ad intelligendum una cum illa.

17 Dicendum est secundo, quod licet D. Thom. tres illas similitudines negaverit, praecipue tamen similitudinem, seu speciem impressam reiecit. Ita quamplures ex discipulis D. Thomae, ut refert Gonzalez in praesenti. Probatur assertio. Nam Angelicus Doctor eam similitudinem, seu unionem potentiae cum re visa praecipue reiecit, quae in omni visione etiam oculi corporei necessario requiritur: ergo ex illis tribus similitudinibus praecipue reiecit similitudinem, seu speciem impressam.

Consequentia patet. Quia aliae similitudines non requiruntur necessario ad omnem visionem: et ideo sine similitudine obiectiva in speculo relucente, potest obiectum oculo corporeo videri, sicut etiam sine specie expressa. Nam sensus externi non formant verbum, seu expressam speciem, ut docet D. Thom. quodlib. 5 art. 9. ad 2. his verbis: Non autem ipse sensus exterior format sibi aliquam formam sensibilem: hoc autem facit vis imaginativa: cuius formae quodammodo simile est verbum intellectus. Unde ob hanc etiam causam S. Doctor loco citato ex 4. Sententiarum non dixit in omni visione corporali, et intellectuali inveniri triplex illud medium, sed solum in visione corporali, et intellectuali illud inveniri. Nec asseruit omnia illa media desiderari ad quamlibet visionem, sed tantum voluit posse in visione corporali, id est, sensibili alicuius sensus, necnon et pluribus intellectionibus reperiri.

18 Antecedens vero praecipui, et primi enthymematis etiam constat. Nam ut S. Doct. ostenderet id, quod praecipue intendebat, assumit hoc principium universale, scilicet, ad omnem visionem, etiam oculi corporei requiri, tum virtutem visivam, tum etiam unionem visus cum re visa: et applicans generalem hanc doctrinam ad praesens, inquit, ex his duobus requiri ad claram Dei visionem primum illud, scilicet virtutem visivam, ac proinde lumen gloriae, quod intellectum confortat; non vero desiderari similitudinem aliquam creatam, per quam fiat unio rei visae cum visu: ergo praecipue loquebatur de similitudine, seu unione illa, quae generaliter requiritur ad omnem visionem etiam oculi corporei. Ex quo etiam patet, quam recte D. Thom. postquam conclusit, et ostendit non esse dabilem speciem impressam, et creatam, quae repraesentet Deum prout est in se, statim generaliter concludit non esse admittendam similitudinem aliam praeter lumen gloriae: quia rationes ab eo factae de omnibus similitudinibus iam dictis intentum convincunt, ut infra ostendemus.

§ III. Solvuntur argumenta utriusque sententiae.

19 Ad primum ergo pro prima sententia respondetur, lumen gloriae solum esse determinationem tenentem se ex parte potentiae, et ideo requiri determinationem ex parte obiecti, quae, quoad praesens attinet, fiat per essentiam divinam, ut habet rationem speciei intelligibilis, quoniam utraque determinatio requiritur ad talem visionem. Unde licet intellectus Angelicus, v. g., Gabrielis, se ipso sit naturaliter determinatus ad essentiam eiusdem Gabrielis semper cognoscendam, et lumen propheticum possit esse naturaliter determinatum ad unicum tantummodo obiectum, ut docet D. Thom. 2a 2ae, quaest. 173. art. 2; nihilominus propter rationem dictam indigent determinatione proveniente ab obiecto, vel specie intelligibili loco illius. Sed haec amplius art. 5. dub. 1. elucidabuntur.

20 Ad primam confirmationem respondetur, satis constare ex testimoniis a nobis ex S. Doctore adductis, quomodo, iuxta ipsius mentem, nequeat dari species intelligibilis creata in ordine ad visionem Dei. Unde ad testimonium in hac confirmatione allatum, dicendum est, essentiam divinam, ut habet rationem speciei intelligibilis, posse considerari, ut non ponens in numero cum lumine gloriae, ob necessariam connexionem infra art. 5. explicandam, quam habet cum illo, non secus, ac intellectus Angelicus (proportione tamen servata) potest etiam concipi, ut non ponens in numero cum essentia Angeli, quam necessario involvit. Quia hoc ipso, quod sit talis, involvit habere sibi unitam praedictam essentiam in ratione speciei intelligibilis. Et ideo sicut considerando divinam essentiam, et lumen, non secundum, quod ita sunt connexa, sed, ut sunt distincta, potuit de lumine gloriae dici, quod praestat id, quod in nobis lumen; in nobis species intelligibilis: ita attendendo ad illa, ut sunt inter se modo dicto connexa, et ut ratione huius connexionis possunt considerari, ut non ponentia in numero, potest etiam absolute dici, lumen gloriae praestare id, quod in nobis species, et lumen simul praestant: quia intelligitur de lumine cum iis, quae ipsum necessario concomitantur, et ut non ponit ratione praedicti nexus in numero cum illis. Et ita lumen cum essentia, ut habet rationem speciei intelligibilis, praestat modo sibi proportionato respectu eiusdem essentiae, ut obiecti cogniti id, quod in nobis species rei materialis, et lumen intellectus praestant. Quia essentia habet respectu sui rationem speciei, ex eo quod, ut loquitur D. Thom. est totaliter ipsa lux intelligibilis, et lumen gloriae tribuit intellectui efficacitatem, ex parte eiusdem intellectus requisitam.

21 Unde, sicut si daretur lumen per se existens, non desideraretur species distincta ab illo, ut multi (de quo alibi) probabiliter volunt, sed sufficeret derivari ab eo aliud lumen in visum, quod inhaereret visui, et insuper quod lumen per se existens uniretur in ratione speciei ad visionem: ita in praesenti hoc ipsum, proportione servata, desiderabitur, et solum excludetur species impressa creata; non vero increata: quae, modo infra art. 5. explicando, est necessario connexa cum lumine gloriae.

22 Ad secundam confirmationem dicendum est, D. Thom. tantum velle, quod ex necessario requisitis per modum inhaerentium in intellectu, et informantium illum cum admixtione imperfectionum, nullum aliud debet admitti in ordine ad visionem praeter lumen: quia inhaerentia huius sufficit. Et ita per hoc manet solutum argumentum, quod ibidem proponit D. Thom. quia essentia, ut habet rationem speciei, non est ex requisitis per modum inhaerentis: et ideo eadem essentia divina potest esse species, et determinare per modum speciei potentiam, quamvis ipsi non inhaereat.

Ad caetera argumenta huius sententiae non est necessarium, ut responsum praebeamus, quia potius pro nobis, quam contra nos sunt: quamvis nonnihil ibidem a Vasq. admisceatur, quod cum doctrina D. Thom. non cohaeret, ut ex infra dicendis constabit.

23 Ad fundamenta secundae sententiae respondetur, S. Doctorem loqui de omnibus intellectionibus ordinis naturalis, quantumvis perfectis, ut dum Angeli se per suam essentiam intelligunt: nam in his semper datur verbum, ut infra explicabitur. Et consonat interpretatio haec contextui. Quoniam ibi S. Doctor non intendit adducere rationem ex se efficacem, ad probandum dari verbum in divinis, quandoquidem id ratione naturali nequit convinci, sed solum afferre congruentiam ex iis, quae in omnibus naturalibus cognitionibus contingunt, manuducendum intellectum, supposita fide, in ordine ad assensum praedictae veritatis, scilicet generationis Verbi divini. Ad hoc autem sufficit, quod in omni cognitione naturali semper inveniatur verbum, quia convenientius ex illa (quippe notiori) quam ex aliis intellectionibus solo lumine fidei notis, quales sunt intellectiones supernaturales, ratio congruentiae desumitur. Unde cum D. Thom. plures alias congruentias ad alia mysteria fidei declaranda, et supposita eadem fide, aliquo modo suadenda, adducit, utitur exemplis rerum naturalium, non vero supernaturalium; quippe quae ad sui certam cognitionem etiam requirunt fidem, et ita ex illis locis, ex 1. contra Gent., et ex quaest. 4. de verit. non potest colligi efficaciter, D. Thom. sentire in omni intellectione creata formandum esse verbum: qui sensus D. Thom. tantum est esse universaliter verum, quod in omni intellectione ordinis naturalis debet formari.

24 Quibus etiam addi potest (ut sic tacitae cuidam obiectioni fiat satis) quod ex hoc quod beati non forment verbum, non potest argui illud non generari in divinis. Quia visio beatifica non est participatio intellectionis notionalis Patris, ut notionalis est (ut ex infra dicendis constabit) sed intellectionis essentialis divinae, ut talis est: intellectio autem essentialis praecise, ut talis, non producit Verbum, alias Filius, et Spiritus Sanctus illud producerent, sed intellectio, ut notionalis est: et ideo producitur a solo Patre, in quo tantum intellectio notionalis, seu dictio invenitur.

Ad ultimum ex Herice desumptum constabit ex iis, quae dub. ultim. huius disput. dicemus.

Postquam mentem D. Thom. examinavimus, et iuxta eam vidimus nullam dari speciem intelligibilem creatam, in ordine ad claram Dei visionem, ac proinde essentiam divinam uniri in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beati, dicamus oportet quid circa hoc, praescindendo ab authoritatibus, et testimoniis D. Thom. et solum ad rem ipsam attendendo, dicendum sit.

§ I. Proponitur prior sententia.

25 Prima sententia negat, Deum uniri in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beati, ac proinde affirmat dari de facto speciem intelligibilem impressam, et creatam, in ordine ad visionem ipsius per essentiam. Haec est Aureoli apud Capre. in 4. dist. 49. quaest. 5. artic. 2. Vazq. in praesenti disp. 43. cap. 6. quamvis diverso fundamento ductus, refert pro ea Ricardum in 3. dist. 14. art. 1. quaest. 3.

Probatur primo. Nam potissima causalitas speciei intelligibilis est in genere causae formalis: sed Deus nequit supplere hoc genus causae: ergo neque uniri cum intellectu beati in ratione speciei intelligibilis: ac proinde danda erit species intelligibilis creata, per quam uniatur. Minor cum utraque conseq. ex se constant. Maior etiam liquet. Quoniam praecipuum munus speciei intelligibilis est determinare intellectum, et tribuere speciem intellectioni, ad quam deservit: haec autem duo ad genus causae formalis spectant.

26 Secundo. De ratione speciei intelligibilis est, quod constituat intellectum in actu primo, tribuatque illi virtutem ad operandum: sed hoc nequit praestari ab essentia divina, nisi per intrinsecam informationem; ergo cum hoc illi repugnet, nequit uniri per modum speciei intelligibilis. Maior quoad 1. part. satis constat. Quoniam intellectus secundum se, et praecise sumptus, est pura potentia in genere intelligibili, et reducitur ad actum per speciem intelligibilem. Quoad 2. vero part. patet ex prima. Quoniam cum unumquodque operetur secundum, quod est in actu, consequens est, ut si species constituit intellectum in actu, quod det illi virtutem ad operandum, et intelligendum. Min. vero etiam constat. Nam si essentia divina non unitur intrinsece, atque adeo per informationem, manebit intellectus intrinsece, sicut antea, ac proinde, sicut antea non erat intrinsece constitutus in actu, nec cum virtute ad operandum, ita nec postea.

27 Confirmatur primo. Nam essentia divina nequit se habere per modum potentiae respectu visionis beatificae: ergo neque potest constituere intellectum in actu primo. Antecedens est evidens. Quia talis potentialitas pugnat cum infinita actualitate essentiae Dei. Consequ. vero etiam patet. Quia actus primus est in potentia ad actum secundum, et per illum perficitur.

Confirmatur secundo. Quoniam essentia divina se ipsa nequit praestare aliquem effectum formalem intellectui beati: ergo, nec constituere illum in actu primo, ac proinde, nec uniri eidem in ratione speciei intelligibilis. Haec ultima conseq. patet ex dictis. Prima vero etiam constat. Quia nihil potest constituere aliud in actu, quin tribuat illi aliquem effectum formalem. Antecedens vero probatur. Nam ille effectus nequit esse pure increatus, quippe incipiens in tempore; neque pure creatus, quandoquidem involvit essentiam divinam, ut formam, a qua procedit; nec mixtus ex creato, et increato, quia illud esse creatum, quoad admisceretur, nec esset quid substantiale, siquidem esse substantiale nequit tribui intellectui, cum sit accidens; nec etiam quid accidentale, alias daretur aliquod accidens medians inter essentiam divinam, et intellectum, ratione cuius Deus clare videretur, et ita videretur, et non videretur immediate, ut ex supradictis, et infra dicendis constabit: ergo, etc.

28 Tertio. Ex unione speciei intelligibilis cum intellectu debet aliquid per se unum resultare: sed ex essentia divina, et intellectu beati nequit hoc unum resultare: ergo essentia divina non poterit cum eo uniri per modum speciei intelligibilis. Conseq. est satis perspicua. Minor vero videtur aperta. Quoniam ex essentia divina, et intellectu non potest coalescere una substantia, aut unum accidens, ut ex se constat: ergo, etc. Maior vero etiam patet. Nam ex pura potentia in aliquo ordine, et ex actu eiusdem ordinis non potest non resultare unum per se, ut in materia, et forma substantiali videre licet; ergo cum intellectus sit pura potentia in ordine intelligibili, et species impressa sit proprius actus huius ordinis, fiet inde, ut ex utroque debeat unum per se coalescere.

29 Confirmatur. Nam si essentia divina uniretur in ratione speciei cum intellectu creato, et ex utroque aliquid resultaret, non posset non fieri per novam aliquam actionem; sed haec repugnat: ergo, etc. Maior patet: quia novus effectus ex unione plurium resultans debet fieri per novam actionem, etsi unum extremum sit increatum, ut in mysterio Incarnationis constat.

Minor vero etiam liquet. Quia haec actio non potest esse actio productiva intellectus, quippe quae est inferioris ordinis, nec actio productiva luminis gloriae: quia sicut productio luminis fidei nequit esse productio, aut unio specierum intelligibilium, quae ad credendum desiderantur, ita nec productio luminis gloriae potest esse actio productiva unionis essentiae divinae, aut alicuius tertii ex hac unione resultantis. Nec tandem potest esse aliqua alia actio terminata ad totum illud coniunctum: nam in hoc coniuncto tantum reperitur ipsa essentia divina, et unio eius cum intellectu, ac tandem intellectus cum lumine gloriae: at nulla potest esse actio producens divinam essentiam, cum ipsa ex se sit improducibilis, nec unionem eius, quia haec non est distincta ab eadem essentia, ex eo, quod essentia est extremum unibile per modum actus purissimi, atque adeo est res unibilis, et unio sui; nec tandem producens intellectum, aut lumen, ita ut haec actio habeat necessariam connexionem cum altera comparte huius coniuncti, scilicet cum essentia divina, et eius unione, propter ea, quae nuper dicebamus: ergo nec poterit dari aliqua actio terminata ad praedictum coniunctum: quandoquidem nulla actio producit aliquod totum, seu coniunctum, nisi producat quidquid est in eo, vel aliquid eius, cum quo caetera alia sint necessario connexa.

30 Quarto. Species intelligibilis debet recipi in intellectu: sed Deus nequit in illo recipi; ergo neque uniri cum eodem per modum praedictae speciei. Conseq. est evidens. Maior vero patet. Quia species intelligibilis habet se per modum formae respectu intellectus creati: forma autem debet recipi in eo, cuius est forma. Minor autem etiam constat. Tum quia essentia divina est forma totalis, et per se subsistens, cui proinde repugnat recipi in alio. Tum etiam: quia alioqui eadem essentia limitaretur per intellectum creatum: quoniam forma receptibilis in subiecto finitur, et limitatur per illud, ut ex mente D. Thom. ostendunt nostri Complut. 3. Phys. disp. de infinito.

31 Nec satis erit, si dixeris, quod licet forma naturalis debeat recipi, inhaerere, aut intrinsece informare id, cuius est forma; secus tamen forma intelligibilis, ut patet in essentia Angeli, quae est forma intelligibilis respectu proprii intellectus, non tamen ipsi inhaeret, aut illum intrinsece informat. Unde speciei, seu formae intelligibili accidit, quod sit substantia, vel accidens, et satis est illi, ut dicat unionem in esse intelligibili cum intellectu seclusis imperfectionibus, ac proinde sine inhaerentia, et intrinseca informatione: et ita, licet Deus nequeat uniri in ratione formae naturalis cum intellectu beati; bene tamen in ratione formae intelligibilis.

Nam contra hoc est, quod repugnat uniri aliquid per modum formae intelligibilis, quin ibidem admisceatur unio eiusdem in esse entitativo, et naturali; ergo si semel Deus nequit uniri cum intellectu beati per modum formae naturalis, et in esse entitativo, nequibit uniri cum eodem intelligibiliter. Conseq. est evidens. Antecedens vero probatur inductive. Nam in unione essentiae divinae per modum speciei intelligibilis cum suo intellectu, imbibitur maior alia unio in esse esse naturali, scilicet per omnimodam identitatem, et in unione intelligibili essentiae Angeli cum proprio intellectu miscetur alia unio naturalis, scilicet per modum essentiae, et proprietatis: et similiter cum unione in esse intelligibili aliarum specierum cuiusvis intellectus creati miscetur unio eiusdem per inhaerentiam, et informationem, quae concomitatur unionem in esse intelligibili.

Confirmatur primo. Quoniam essentia divina, ut pertinet ad ordinem entitativum, et eademmet, ut spectat ad ordinem intelligibilem, habetque rationem speciei intelligibilis, non distinguitur adhuc virtualiter, sed est eadem prorsus formalitas: ergo nequit uniri cum intellectu creato beati, secundum quod habet rationem speciei intelligibilis, nisi uniatur eidem secundum quod pertinet ad ordinem entitativum, seu in ratione formae naturalis, et in esse entitativo. Antecedens constabit, tum ex dicendis in hoc eodem dub., tum etiam ex iis, quae in tract. de scientia Dei disp. 3. num. 17. et deinceps, et in tract. de volunt. Dei disp. 2. num. 34. asseremus. Consequentia vero etiam liquet. Quoniam ad hoc, ut essentia divina uniretur cum intellectu beati, secundum unam ex illis duabus rationibus, et non secundum aliam, desiderabatur, ut esset alia ratio, saltim virtualiter distincta: ergo hoc ipso, quod esse entitativum, et naturale ex una parte, et esse intelligibile, seu ratio speciei intelligibilis ex alia, non distinguantur virtualiter, seu cum fundamento in re in essentia divina, oportet, ut nequeat uniri cum intellectu beati in ratione speciei intelligibilis, et ut ad ordinem intelligibilem spectat, nisi etiam uniatur cum eodem, ut pertinet ad ordinem entitativum, et naturalem.

32 Confirmatur secundo: quia unio speciei in esse intelligibili est intimior, et maior, quam unio materiae cum forma substantiali: ergo debet esse per identitatem, aut saltim per informationem, et inhaerentiam, ac proinde in esse entitativo, et naturali. Antecedens constat ex illo communi axiomate ex Averr. 3. de Anima text. 37. desumpto, scilicet ex intellectu, et re intellecta fieri magis unum, quam ex materia, et forma: ubi autem est magis unum coalescens ex duobus, ibi maior, et intimior unio debet intercedere, ut ex se constat: ergo, etc. Prima vero consequentia probatur. Nam alioqui unio illa esset longe minor, et nullo modo intima: quandoquidem tantum esset per extrinsecam assistentiam, et indistantiam unius ad aliud, ac proinde per extrinsecam unionem.

Secunda autem conseq. satis liquet. Quoniam unio per inhaerentiam, et informationem excludentem identitatem inter formam, et rem informatam, pertinet ad ordinem entitativum, et naturalem; et unio per identitatem cum forma, in qua est idem realiter esse intelligibile, ac entitativum, et naturale, ut in praesenti contingit, est unio, et identificatio, tam in esse intelligibili, quam in esse entitativo, et naturali.

33 Confirmatur tertio. Nam si unio in esse intelligibili praecise sumpto non peteret saltim inhaerentiam, seu informationem, fieret inde, quod ad unionem essentiae divinae cum intellectu beati per modum formae intelligibilis, tantum desideraretur intima quaedam assistentia per illapsum, sed hoc est aperte falsum: ergo, etc. Conseq. cum maiori ex se constat. Minor vero etiam liquet. Tum, quia unio essentiae divinae per solum illapsum, tantum est in esse naturae, et ad effectum conservationis: ergo non est satis ad unionem in ordine supernaturali et per modum speciei intelligibilis. Tum etiam: quia essentia divina ante lumen gloriae nequit esse unita in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beati, ut ex dicendis art. 4 et 5. constabit: si autem sufficeret unio per illapsum, esset unita ante praedictum lumen, quia ante adventum eius adest illapsus Dei in intellectum. Tum denique: quia alioqui essentia divina maneret unita cuivis intellectui etiam non beato, quandoquidem in quemlibet intime illabitur.

§ II. Refertur secunda sententia.

34 Secunda sententia partim convenit cum praecedenti, partim vero ab ea dissentit. Convenit quidem quatenus negat, Deum uniri per modum speciei intelligibilis intellectui beato, ex eo, quod ad rationem praedictae speciei indispensabiliter desideratur inhaerentia. Dissentit vero, quia negat esse de facto speciem aliam impressam, et creatam. Nam credit sufficere, quod essentia divina habeat peculiarem concursum in ratione obiecti una cum intellectu creato, coefficiendo cum illo visionem claram Dei, licet ob defectum praedictum non sit species intelligibilis respectu ipsius. Ita Suar. 1. tomo summae Theologiae, lib. 2. cap. 12.

Sententia haec, quoad id, in quo convenit cum praecedenti, satis constare videtur ex adductis pro illa: quoad id vero, quod secundo loco addit, scilicet non dari aliam speciem creatam, patebit ex dicendis pro nostra sententia.

Quoad ultimum vero sic potest suaderi. Quoniam non potest reddi sufficiens ratio, ob quam desideretur necessario ad intellectionem alius influxus, praeterquam, quod ipsum obiectum sit indistans ab intellectu, et simul cum eo efficiat illam: ergo tunc non erit necessaria species intelligibilis gerens vices obiecti, aut, quod obiectum uniatur in ratione speciei. Patet consequentia. Quia ad utrumque desiderantur inhaerentia, et quod intellectus constituatur in actu primo per speciem, aut per obiectum, et ita non erit solus influxus in genere causae coefficientis cum intellectu intellectionem. Antecedens vero etiam constat. Quoniam intellectio est quidam partus intellectualis, et verbum habet rationem prolis in esse intelligibili, et ideo obiectum comparatur ad intellectionem per modum maris, et intellectus habet se ad instar foeminae parturientis, iuxta illud commune proloquium, nimirum: Ab obiecto, et potentia paritur notitia: ergo sicut in partu naturali, tantum desideratur, quod masculus coefficiat simul cum foemina, non vero, quod constituat illam in actu primo, et si masculus posset per se ipsum praestare, quod praestat medio semine, non desideraretur semen, ita etiam in partu intentionali: nam cum hic sit talis per Analogiam ad illum priorem, satis erit inveniri in eo illam, quae ad partum naturalem per se, et indispensabiliter requiruntur.

§ III. Vera Angelici Doctoris opinio.

35 Dicendum tamen est, essentiam divinam uniri de facto cum intellectu beati per modum speciei intelligibilis in ordine ad claram Dei visionem. Ita communiter discipuli D. Thom. et fere omnes Theologi sunt secuti eumdem S. Doctorem, tum in locis dubio praecedenti citatis, tum etiam 3. cont. Gen. cap. 51. ubi ait: Manifestum est igitur, quod essentia divina potest comparari ad intellectum creatum, ut species intelligibilis, quia intelligit: et 3. part. quaest. 9. art. 3. ad 3. ubi inquit: Essentia divina unitur menti beatae, sicut intelligibile intelligenti: et in hac quaest. art. 5. his verbis: Cum autem aliquis intellectus creatus videt Deum per essentiam, ipsa essentia divina fit forma intelligibilis intellectus. Et licet assertio haec satis constare posset ex impossibilitate speciei impressae, et creatae in ordine ad videndum Deum, quam ex D. Thom. et rationibus ex ipso desumptis infra in hac eadem disp. a dub. 4 usque ad 9. ostendemus; nihilominus ratione fundamentali ex propriis principiis, et ex eodem S. Doctore in hoc art. et quaest. 56. necnon et aliis locis iam citatis deprompta sic ostenditur.

36 Nam quotiescumque obiectum est per se ipsum intelligibile, et proportionatum intellectui, ac tandem unitum cum ipso, non indiget specie intelligibili a se distincta, sed per seipsum unitur in ratione speciei: sed essentia divina est per seipsam intelligibilis, et proportionata intellectui perfuso lumine gloriae, ac denique intime unita cum illo: ergo non eget specie a se distincta, sed per seipsam unitur in ratione speciei intelligibilis. Maior probatur. Nam species intelligibilis solum datur ob defectum alicuius ex tribus conditionibus enumeratis in obiecto. Unde quia essentiae Angeli nulla ex illis deest respectu proprii intellectus, ideo non eget specie a se distincta, sed ipsamet essentia unitur in ratione speciei in ordine ad cognitionem sui.

Minor vero quoad 1. part. satis constat. Nam cum intelligibilitas oriatur ex immaterialitate, et actualitate obiecti, fit inde, ut essentia divina, quae est actus purissimus, summeque immaterialis, quippe, quae est suum esse, absque omni prorsus potentialitate, sit etiam per suam essentiam intelligibilis, imo et summe intelligibilis.

Quoad 2. vero part. scilicet, quoad proportionem, etiam liquet. Nam intellectus illustratus lumine gloriae fit ordinis divini. Unde sicut secundum istam rationem est intellectus Deificus, ita inter ipsum, et essentiam divinam, ut obiectum intelligibile, et sufficiens proportio.

37 Quoad ult. vero part. probatur. Nam hoc ipso, quod essentia divina sit per seipsam intelligibilis, et in ratione obiecti intelligibilis proportionata intellectui, ut perfuso lumine gloriae, oportet ut conferatur cum eo per modum speciei, et formae intelligibilis, eidem proportionatae, et ipsi unibilis: ergo hoc ipso, quod sit indistans ab illo per indistantiam propriam, et peculiarem divinae essentiae, scilicet per intimum illapsum in ipsum, ut perfusum lumine gloriae, oportebit, quod seipsa uniatur cum eo sic sumpto per unionem aliam in esse intelligibili per unionem aliam in esse intelligibili. Patet haec consequentia. Quoniam, quodlibet extremum unibile, quod in ratione talis est actus purus, habet in illo ordine, in quo est unibile, et actus purus, esse ipsam actualissimam unionem sui cum altero extremo, hoc ipso, quod per indistantiam sibi propriam sit indistans ab illo, et ex parte huius adsunt omnia requisita ad talem unionem. Sed de hoc iterum in tract. de Incarnatione, quaest. 1. art. 1. ex professo sermo redibit, ubi etiam ostendemus, quam bene haec cum illis, quae nostrum Complut. Collegium 1. Phys. disp. 6. quaest. 2. docet, cohaereant.

§ IV. Evasio Gabrielis Vazquez, et quomodo praecludenda.

38 Multipliciter occurrunt adversarii huic rationi. Nam in primis Vazq. respondet, supponi in ea, requiri necessario ad visionem concursum specialem obiecti in esse obiecti, et ita, quoties obiectum habuerit conditiones assignatas, habere per se ipsum rationem speciei intelligibilis. Caeterum talis concursus non est necessario requisitus ad visionem: et ideo essentia divina solum concurrit per modum causae universalis, et similiter intellectio, qua Angelus seipsum cognoscit, solum fit ab intellectu Angelico sine speciali concursu essentiae ipsius, in ratione obiecti, aut speciei intelligibilis.

Sed contra. Nam (ut constat ex communi illo Theologorum, et Philosophorum axiomate) ex obiecto, et potentia paritur notitia, ergo obiectum specialiter influit in intellectionem. Patet consequentia. Tum quia ob hanc rationem D. Aug. lib. 9. de Trin., cap. 10. et lib. 14. cap. 17. inquit, quod intellectus est potentia passiva, cuius activum principium est obiectum, et D. Thom. infra quaest. 77. art. 3. ait: Obiectum comparari ad actum potentiae passivae, sicut principium, et causa movens. Tum etiam: quia cum in intellectione interveniat quidam partus, aut quasi partus, oportet, ut ibidem adsit foemina, scilicet potentia intellectiva, et simul aliquod habens se ad instar maris foecundantis illam, nimirum obiectum: ergo sicut intellectus habet specialem concursum, quia concurrit per modum foeminae, ita obiectum influet per specialem influxum, et per modum principii activi foecundantis, et moventis potentiam, ex eo, quod se habet ad instar masculi.

39 Deinde. Quia verbum productum, ex se, et necessario habet assimilari obiecto quoties per intellectionem producitur: ergo obiectum habet specialem concursum in illud per modum principii quo, ac proinde in intellectionem. Antecedens est perspicuum. Nam verbum ex se, et necessario habet esse repraesentativum obiecti: ergo ex se, et necessario erit simile ILLI. Unde in divinis Verbum ex sua ratione formali est imago, et similitudo Patris, assimilaturque illi in essentia, quae est obiectum Paternae cognitionis, per quam producitur. Prima vero consequentia etiam constat. Quia verbum solum assimilatur necessario suo principio formali quo, producenti illud, ergo si ex sua ratione formali necessario assimilatur obiecto, fit inde, ut hoc habeat specialem influxum in ipsum, nimirum per modum principii productivi quo, vel saltim per modum principii formalis determinantis ad eius productionem.

40 Confirmatur. Quoniam obiectum habet specialem concursum respectu volitionis, sive ille sit in genere causae efficientis, ut plures ex Thomistis volunt, sive in genere causae finalis: ergo etiam habebit illum respectu intellectionis. Antecedens ex se constat. Consequentia vero etiam liquet. Quoniam proprium est intellectus trahere ad se res intellectas, ut communiter Theologi, et Philosophi fatentur, sicut et voluntatis ferri in res volitas: ergo sicut ob hanc rationem obiectum volitum habet specialem influxum respectu volitionis, ita ob illam obiectum cognitum, seu intellectum specialiter concurret in intellectionem: alioqui ad quidnam intellectus traheret ad se res intellectas, nisi peculiariter indigeret eis, ut principio ad intra in ordine ad intellectionem?

Confirmatur, et explicatur tandem. Nam sicut obiectum volitum specificat volitionem, ita teste Arist. 11. Metaphys. quem refert Caietanus infra quaest. 14. artic. 1. obiectum cognitum, est principium specificativum cognitionis: ergo unitur specialiter cum intellectu in ordine ad talem specificationem, ac proinde in ratione obiecti habebit specialem influxum respectu illius. Haec ultima consequentia patet. Tum ex modo dictis: quoniam si non haberet peculiarem influxum, non praerequireretur peculiariter eius unio in ordine ad intellectionem. Tum etiam: quia intellectio, ut actio, specificatur a suo principio proximo eliciente illam, ut notarunt nostri Complut. in sua Logica, cap. de actione: et ita si obiectum specificat illam, ut est actio, iam habebit specialem influxum principii proximi, et activi respectu illius. Prima vero consequentia etiam constat. Quia obiectum cognitum non potest esse principium specificativum cognitionis, nisi, ut est unitum, et unum cum cognoscente: alias cognoscens non haberet in se sufficiens principium propriae operationis, quod est contra naturam agentis perfecti, et ad supremum ordinem agentium pertinentis, quale est ipsum cognoscens.

§ V. Solutio Francisci Suarez, et quomodo evertenda.

41 Secundo occurrit Suarez, verum esse non dari de facto speciem creatam in ordine ad intellectionem alicuius obiecti, quoties habet conditiones a nobis enumeratas; caeterum falso supponi, quod tale obiectum debeat uniri in ratione speciei intelligibilis. Quia ad hanc indispensabiliter requiritur inhaerentia, aut informatio in esse entitativo. Quare tunc sufficiet, et desiderabitur concursus specialis obiecti in esse obiecti quatenus una cum intellectu coefficit intellectionem, absque eo, quod ibi interveniat ratio speciei intelligibilis, sive creatae, sive increatae.

42 Verum haec solutio in duobus inter alia deficit. Primum est, quod de essentia speciei intelligibilis formaliter sumptae sit inhaerentia, aut informatio in esse entitativo, aut quaevis alia imperfectio, cuius falsitas sic ostenditur. Nam in Deo formaliter reperitur ratio formalissima speciei intelligibilis: sed nihil involvens intrinsece inhaerentiam, aut informationem in esse entitativo, vel quamvis aliam imperfectionem, potest formaliter inveniri in illo: ergo ratio speciei intelligibilis per se, et formaliter sumpta non involvit necessario inhaerentiam, aut aliam imperfectionem. Consequentia cum minori satis constat: alioqui Deus non esset ens summe perfectum, et per consequens, neque esset Deus.

Maior vero videtur aperta. Tum quia eam communiter docent Theologi, dum aiunt, essentiam divinam vere, et formaliter habere rationem speciei intelligibilis respectu productionis Verbi. Tum etiam; quia est expressa D. Thom. 3. cont. Gent. cap. 51. de verit. quaest. 2. art. 2. 1. part. quaest. 14. art. 2. ubi ait, quod, In Deo, quia nihil est potentialitatis, ideo in eo intellectus, et intellectio sunt idem, ita, ut neque careat specie intelligibili: sicut intellectus noster cum intelligit in potentia: neque species intelligibilis sit aliud a substantia divini intellectus, sed ipsa species intelligibilis est ipse intellectus, et ita per se ipsum intelligit.

43 Confirmatur primo, species expressa, nempe verbum, est perfectio simpliciter simplex, non involvens necessario imperfectionem inhaerentiae, aut quamvis aliam: ergo etiam species impressa. Antecedens patet. Nam alias ratio verbi non reperiretur formaliter in divinis. Conseq. vero etiam liquet, tum ex paritate rationis, tum etiam, quia species impressa est principium quo, vel formale solum, vel activum respectu verbi; ergo si hoc non includit necessario imperfectionem, neque species impressa eam involvet. Patet conseq. Quoniam alioqui imperfectio speciei impressae splenderet in verbo: quandoquidem omnis imperfectio principii productivi, aut formalis, necessario involuta ab ipso, debet splendere in re producta.

Confirmatur secundo, et simul explicatur quomodo essentia divina possit uniri in ratione speciei sine inhaesione. Nam species intelligibilis non tribuit primam, et essentialem virtutem ad intelligendum, quae ex parte potentiae intellectivae requiritur, sed tantum complet ex parte obiecti (et modo statim magis explicando) praedictam virtutem: ergo cum essentia divina sit sua intelligibilitas per modum actus puri, sitque vera forma intelligibilis, poterit uniri non solum cum intellectu divino, sed etiam cum intellectu creato. Antecedens communiter recipitur a Theologis. Conseq. vero probatur. Nam ex eo colligimus subsistentiam divinam posse uniri per modum termini, absque ulla imperfectione inhaesionis, aut informationis non solum cum essentia Dei, sed etiam cum essentia creata, quia habet veram rationem termini, estque ipsum subsistere per modum actus puri, et ratio subsistendi complet naturam, non vero tribuit primam rationem essentialem ex parte eius se tenentem: ergo cum ratio speciei intelligibilis habeat hoc ipsum proportione servata, et essentia divina sit sua intelligibilitas per modum actus puri, poterit absque ulla mixtione inhaesionis, aut quavis alia imperfectione uniri per modum speciei, tam cum intellectu divino, quam cum creato.

44 Confirmatur tandem, et radicitus hoc ipsum explicatur ratione D. Thom. in hoc art. in solutione ad 3. et alibi saepe. Nam essentia divina ex se est species, seu forma intelligibilis, et insuper est omne suum esse, tam in genere entis, quam in genere intelligibili; quia est sua intelligibilitas: ergo sicut se ipsa potest esse forma intelligibilis respectu intellectus divini, ita se ipsa absque inhaerentia, aut imperfectionibus informationis poterit constituere intellectum creatum per modum formae intelligibilis in actu primo ad intelligendum. Antecedens constat ex dictis. Conseq. vero probatur. Quia causa, propter quam aliqua forma, quae habet veram rationem formae in ordine naturali, et entitativo, non potest constituere in actu sibi proportionato aliquod subiectum, nisi media inhaerentia, aut informatione dicente imperfectionem, est, quia petit necessario, ut ipsa, in quantum constituit subiectum in actu, non sit illud esse, quod dat, et ideo, ut det tale esse, indiget causalitate aliqua formali, quae sit inhaerentia, aut informatio dicens, et supponens imperfectionem: ergo ubi forma potest esse illud esse, quod constituit in actu, quodque tribuit subiecto, ut in forma intelligibili summe perfecta, scilicet in essentia divina, contingit, non indigebit causalitate inhaerentiae, aut informationis iam dictae ad constituendum in actu, sed poterit hoc praestare per immediatam unionem sui ipsius absque omni inhaerentia, et informatione dicente, aut praesupponente imperfectionem.

45 Ex quo etiam constat falsitas secundi, quod in hac solutione continetur, scilicet obiectum, seu essentiam divinam exhibere specialem, et activum concursum in ratione obiecti in ordine ad claram Dei visionem, et nihilominus non habere rationem speciei intelligibilis. Nam haec duo non videntur inter se cohaerere, ut sequens ratio satis ostendit.

Quoniam hoc ipso, quod obiectum in ratione obiecti concurrat effective ad visionem Dei, necesse est, ut uniatur aliquo modo cum intellectu per modum unius principii, non quidem secundum esse naturale, sed secundum esse intelligibile, sed obiectum sic unitum cum intellectu, eo ipso determinat, actuat, complet, et perficit illum in ordine ad praedictam visionem: ergo eo ipso habebit rationem speciei intelligibilis respectu illius. Conseq. videtur certa. Quia nomine speciei intelligibilis nihil aliud intelligimus, quam obiectum, vel aliquid aliud eius vices gerens, quod una cum intellectu concurrat effective ad intellectionem, quodque perficiat, actuet, compleat, et determinet eum in ordine ad illam. Maior vero probatione non indiget, quandoquidem ex se constat, quod quoties concursus duorum in actu secundo requiritur ad aliquam operationem, necesse est, ut sicut in actu secundo uniuntur, ita in actu primo praesupponantur aliquo modo unita: alioqui daretur integer actus secundus sine integro, et completo actu primo, quod aperte repugnat.

46 Minor, in qua videbatur esse difficultas, sic ostenditur. Quia intellectus, quousque sit unitus cum obiecto, est in potentia essentiali in ordine ad eius intellectionem, et ita lumen naturale intellectus nostri in sua prima productione est in pura potentia in ordine intelligibili, quia non est unitum cum aliquo obiecto, et similiter si lumen naturale intellectus Angelici non esset unitum cum aliquo ex suis obiectis, vel speciebus eorum, esset quod illa in potentia essentiali: ergo eo ipso, quod obiectum sit unitum per modum principii activi, comparabitur ad tale lumen per modum actus, et complementi, ac determinationis eiusdem. Patet conseq. Quoniam eo ipso absque aliquo alio actu extrahit lumen illud de potentia essentiali: et ita ibidem involvitur, quod necessario comparetur per modum actus, et complementi, et determinationis respectu illius.

47 Confirmatur, et explicatur ratione D. Thom. 3. con. Gent. cap. 51. et in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 1. ex discrimine, quod intercedit inter essentiam creatam, v. g. Angeli, et inter divinam. Nam id, quod concurrit active, et est forma in esse naturali, ac entitativo, potest uniri cuivis subiecto capaci constituendo illud in actu primo; secus autem id, quod est compositum ex materia, et forma, ut ex se constat: ergo quod est pura forma in esse intelligibili, ac proinde est ipsa intelligibilitas, et active influit, poterit alteri uniri per modum formae constituentis illud in hoc ordine in actu primo, et consequenter per modum speciei intelligibilis: ergo cum Deus, ut est obiectum intelligibile, influat active, et sit ipsa intelligibilitas, et per consequens pura forma in genere intelligibili, valebit hoc modo uniri cuivis intellectui elevato, et proportionato eidem; secus vero essentia Angeli, quae non est ipsa intelligibilitas, sed id, quod est intelligibile. Et ita licet, quia includit intelligibilitatem, potest sibi esse ratio intelligendi, sicut, quod includit formam naturalem, queit esse sibi ratio existendi, et operandi, attamen quia involvit potentialitatem, et non est ipsa intelligibilitas per modum actus, et formae purae, sed id, quod habet illam, nequit uniri per modum formae intelligibilis cum alieno intellectu. Sed haec amplius in solutione ad ultimum pro prima sententia elucidabuntur.

§ VI. Diluitur quaedam obiectio, ex cuius solutione non parum huc usque dicta elucidantur.

48 Sed obiicies. Ex eo, quod essentia divina, et eius attributa sint formae in esse naturali, et entitativo respectu Dei, simulque sint suum esse in hoc ordine, et perfectiones simpliciter simplices, recte colligitur posse sine inhaesione, aut informatione uniri per modum formae naturalis cum ipso Deo, non tamen cum aliqua re creata: quia eo ipso involvitur ibi inhaesio, aut imperfectio informationis: alioqui posset creatura esse, v. g. sapiens sapientia increata: ergo licet ex eo, quod essentia divina sit forma intelligibilis, et suum esse in ordine intelligibili, ac proinde ratio speciei sit perfectio simpliciter simplex, inferatur posse sine praedicta imperfectione uniri per modum talis formae cum intellectu increato, non tamen cum creato, ut ex paritate rationis satis patere videtur.

49 Et confirmabis. Quoniam ex eo, quod quantitas sit suum esse quantum, et ita ipsa sit etiam extensa, non recte colligitur posse sine inhaesione constituere substantiam in ratione extensae, sed solum, quod possit sibi esse ratio habendi partes: ergo ex eo, quod essentia divina sit sua intelligibilitas, solum colligetur posse intellectum divinum, cum quo identificatur, constituere in actu primo; secus vero intellectum creatum, a quo realiter distinguitur.

50 Respondetur primo, quod gratis admissa in Deo ratione formae naturalis, et in esse entitativo respectu sui, ea tamen non concessa, quia maximam involvit imperfectionem, ut statim dicemus; nihilominus nequit essentia divina, aut aliud attributum uniri per modum formae naturalis cum aliqua re creata; bene tamen per modum formae intelligibilis: quia illa limitatur secundum suam entitatem per id, in quo recipitur; secus vero haec: et ideo ista non inhaeret; bene tamen illa, ut statim magis expendemus.

51 Respondetur secundo, quod licet essentia divina sit actus purissimus, et per se subsistens in esse naturali, et entitativo, simulque habeat rationem formae intelligibilis, non tamen si proprie, et in rigore loquamur, est, aut esse potest secundum se forma naturalis, et in esse entitativo: atque ita nequit se ipsa constituere creaturam in esse, v. g. sapientis, quia eo ipso haberet rationem formae naturalis. Unde Angelus ideo nequit exhibendo suam propriam entitatem alteri communicare ei virtutem naturalem, et radicalem, quam ipse in esse entitativo, et naturali in se habet, quia neque est, neque esse potest forma naturalis: e contra vero anima rationalis propterea id potest, quia est vera forma naturalis.

52 Cur autem essentiae divinae repugnet ratio formae naturalis, non vero formae intelligibilis, satis constat ex D. Thom. 1. part. quaest. 8. et ex tribus, satisque efficacibus rationibus, quae in ipso ibidem videri possunt. Et insuper declarari potest, iuxta doctrinam eiusdem Sancti Doctoris ex discrimine, quod intercedit inter formam naturalem, et intelligibilem. Nam forma naturalis limitatur, et finitur per subiectum, in quo recipitur, ut ostendit Angelicus Doctor supra quaest. 7. et ex eodem nostri Complut. 3. Phys. disp. 18. quaest. 2. secus vero forma intelligibilis.

Cuius ratio desumitur ex iis, quae in tract. de scientia Dei, disp. 2. fere per totam illam dicemus. Nam sicut cognoscentia distinguntur a non cognoscentibus (ut docet D. Thom. quaest. 14. nuper citata) in hoc, quod sicut natura rei non cognoscentis est magis coarctata, et limitata, quia habet multum de potentialitate, et materiae, quae est radix coarctationis, et ideo non cognoscentia, non possunt fieri aliae res: at vero natura rei cognoscentis est illimitata, et amplior, quatenus potest (ut inquit Arist. 3. de Anima text. 37.) fieri quodammodo omnia: ita forma, quae recipitur non in esse intelligibili, sed in esse entitativo, et naturali, finitur, et limitatur secundum suam entitatem per subiectum, quia recipitur imperfectiori modo, ac proinde praedicta forma unitur media inhaesione, aut informatione, quae sola petit limitationem. At vero forma, quae recipitur intelligibiliter, et per modum formae intelligibilis, non est necesse, ut limitetur, saltim quoad suam entitatem, per id, in quo recipitur modo elevatiori, et perfectiori, scilicet valde immaterialiter, et per consequens, sine imperfectione limitationis: quandoquidem materialitas est radix limitationis, vel inhaesionis, quae ex vi sua petit limitationem. Et ita si praecise recipiatur in esse intelligibili, sine admixtione receptionis in esse entitativo, et naturali, non limitatur, quoad suam entitatem per id, in quo recipitur, nec est in illo per naturalem informationem, aut inhaesionem.

Unde licet repugnet essentiam divinam uniri per modum formae naturalis, et in esse entitativo, ne quod suam entitatem finiatur, et limitetur per id, in quo reciperetur, ac proinde ne in illo inhaereat, aut ipsum in esse entitativo informet; non tamen repugnat uniri per modum formae intelligibilis, et pure intelligibiliter, quandoquidem forma ista per id, cui unitur, non limitatur secundum suam entitatem, et rationem formae intelligibilis, et consequenter, nec eidem inhaeret, nec illud in esse entitativo, et naturali informat, quia talis informatio petit limitationem.

53 Potestque hoc explicari ex iis, quae in praedicto tractu de scientia Dei loco nuper citato, ex doctrina D. Thom. 1. part. quaest. 50. art. 2. ad 2. dicemus. Nam ibi S. Doctor inquit, quod forma intelligibilis recipitur in intellectu secundum rationem formae, id est (ut bene explicat Bannez ibidem) secundum totam amplitudinem, et universalitatem, quae ei in esse intelligibili competit: et propterea cum species repraesentans naturam humanam, ut sic, informat intellectum humanum, tunc licet in esse entitativo, et naturali limitetur, et fiat haec numero, et non illa; nihilominus in esse intelligibili, et repraesentativo manet, ita universalis, et ampla, sicut ipsa ratio talis formae in tota sua amplitudine exigit, et per consequens non petit, ut quoad suam intrinsecam perfectionem in esse intelligibili finiatur, et limitetur per intellectum, quem actu in esse intelligibili informat. At forma naturalis, et in esse entitativo, ut talis, hoc ipso, quod informet actu a parte rei, non potest manere cum tota amplitudine, et perfectione, quam secundum suam speciem exigit, sed limitatur, et fit haec, et non illa, habetque hunc modum participandi suam speciem, et non illum, qui alteri formae eiusdem speciei competit, ut in omnibus formis naturalibus, quae proprie, et in rigore sunt tales, constat: et propterea D. Thom. quaest. citata, et alibi saepe inquit, naturam v. g. Michaelis Archangeli non posse numero multiplicari; sed unicum eius individuum, scilicet Michaelem includere totam speciem, et perfectionem, ac amplitudinem eius, quia non habet veram rationem formae naturalis, sed est actus per se subsistens, et non receptibilis in materia, ac proinde non habens unde amplitudo suae speciei limitetur. Sed de his iterum, et latius in tractu citato.

54 Adde primo. Speciem, seu formam intelligibilem tenere se ex parte obiecti potius, quam ex parte alterius, et ideo si obiectum est infinitum, repraesentat infinite, et non limitatur ab alio, ut in hac eadem disputatione magis infra expendemus. At vero forma in esse naturali, et entitativo tenet se ex parte subiecti potius, quam ex parte alterius, et ita debet quod suam entitatem per subiectum finitum limitari.

Adde secundo, quod si peculiariter loquamur de forma in esse naturali, et entitativo considerata, tenente se ex parte operantis, et dante ei, quod sit principium operandi vitaliter, tunc talis forma habet peculiari ratione subordinari, v. g. in homine, primo principio vitae eiusdem hominis, et omnium operationum eius, nempe animae: quia nihil tenens se ex parte ipsius potest vivere, nisi sit ipsa, vel subordinetur ipsi: et propterea lumen gloriae de facto repertum in beatis, et tenens se ex parte intellectus eorum, ac tandem influens in actum vitalem visionis beatificae subordinatur intellectui, et animae; ergo ex hoc etiam capite repugnabit, essentiam divinam uniri per modum formae naturalis respectu praedictarum actionum: siquidem talis forma tenet se ex parte eius, cui unitur, et petit subordinationem Deo repugnantem.

Adde tertio. Formam proprie, ac rigoriose sumptam, quae in esse entitativo, et naturali sit talis, semper esse quid incompletum, aut quid accidentale, ut inductive constat, et ideo petere inhaesionem, aut informationem in esse naturali, et entitativo: formam vero in esse intelligibili eo melius esse formam, quo est magis completa in ratione entis; imo si fuerit infinita in genere entis, eo melius poterit esse forma in ordine intelligibili: quia unumquodque in tantum est intelligibile, in quantum est ens, unde, quod habuerit plus de entitate, habebit etiam plus de intelligibilitate: et ita forma intelligibilis non petet necessario inhaesionem, aut imperfectionem informationis in esse naturali, et entitativo.

55 Ex quo etiam fiet formam naturalem, et in esse entitativo non posse eminenter, aut radicaliter habere totam entitatem sui effectus absolute sumpti, ut constat ex iis, quae docent nostri Complutens. 2. Phys. disput. de causis formali, et materiali: secus vero formam intelligibilem, ut constat in Deo, et in essentia Angeli, quae habet rationem speciei intelligibilis, et re ipsa continet, saltim radicaliter, intellectum, et intellectionem ipsam, ac proinde totum id, quod ad actum primum desideratur. Unde etiam ex hac parte repugnabit inveniri in Deo rationem formae naturalis, et in esse entitativo; non vero rationem formae intelligibilis.

56 Quae omnia eleganter explicuit D. Thom. 3. cont. Gent. cap. 51. ubi loquens de essentia divina sic ait: Nec tamen potest esse forma alterius rei secundum esse naturale: sequeretur enim, quod simul cum aliquo unita constitueret unam naturam, quod esse non potest: cum essentia divina in se perfecta sit in sui natura, species autem intelligibilis unita intellectui non constituit aliquam naturam, sed perficit ipsam ad intelligendum, quod perfectioni essentiae divinae non repugnat. Ecce ergo quomodo, iuxta mentem Sancti Doctoris conceptus formae naturalis est conceptus formae imperfectae, et habentis esse diminutum, quippe, quod ordinatur ad constituendam aliquam naturam: conceptus vero speciei intelligibilis potest esse conceptus formae totalis, et omnino perfectae, quippe quae solum habet perficere, non vero perfici: et ita non mirum, quod forma intelligibilis sit in Deo; non vero ratio formae naturalis.

Ex quo etiam id, quod de quantitate adducebatur, corruit. Nam licet demus quantitatem esse suo modo, et respectu sui, quantam, tam, ut quo, quam, ut quod, de quo videri possunt nostri Complut. in Logica, disputat. 4. num. 40. nihilominus tamen adhuc est manifesta disparitas. Nam hoc ipso, quod non sit forma infinita, nequit esse suum esse quantum, id est, illud quod tribuit substantiae: at vero quia essentia divina est forma intelligibilis, et huius formae ratio potest (ut modo dicebamus) esse omnino completa, imo et infinita, ideo potest continere per modum actus puri omnem intelligibilitatem, et consequenter esse etiam illud esse intelligibile, quod tribuit intellectui creato.

§ VII. Respondetur tribus prioribus fundamentis primae sententiae.

57 Ad primum ergo pro prima sententia dicendum est, potissimam causalitatem speciei intelligibilis non esse in ratione formae naturalis, quae intrinsece petit inhaesionem, aut informationem dicentem imperfectionem, sed in ratione formae intelligibilis, quae tantum petit complere, et determinare, sive tribuere virtuti intellectivae, quod in esse intelligibili sit ipsum obiectum; quaeque, si praecise in esse intelligibili uniatur, non exigit inhaesionem, aut imperfectionem intrinsece informationis in esse entitativo, et naturali, sed actualitatem, et esse formam in ordine intelligibili puram ab omni imperfectione: et ideo non mirum essentiam divinam, quae solum in esse intelligibili unitur, posse hoc munus praestare. Videantur nostri Complut. in lib. de Anima disp. 18. quaest. 4. et 5.

58 Ad secundum neganda est min. Et ad probationem respondetur, quod licet essentia divina non uniatur per intrinsecam, et naturalem informationem in esse entitativo cum intellectu creato; unitur tamen intrinsece per modum formae intelligibilis, complendo, et determinando, et intelligibiliter informando illum, sive tribuendo ipsi, ut habeat sibi unitam divinam essentiam, quatenus habet rationem formae intelligibilis, et ita unitur ei, et praecise aequivalet speciei intelligibili creatae repraesentativae ipsius, prout est in se (si haec esset possibilis) ac proinde tribuendo intellectui creato, ut in ordine intelligibili vero sit Deus.

Haec autem unio formalissime sumpta, et adhuc secundum id, quod in recto importat, sufficit ad immutandum, realiter intellectum in esse intelligibili: quia hic modus immutandi non arguit imperfectionem in essentia divina, et istud esse intelligibile, vere est aliquid reale . caeterum cum hoc stat, ut praedicta unio non sufficiat sub praedicta praecisione sumpta ad immutandum intellectum creatum in esse naturali, et entitativo, ex eo, quod hic modus immutandi dicit imperfectionem, et in hoc ordine non unitur ILLI. Diximus, sub praedicta praecisione, quia si consideretur, secundum ea, quae de connotato affert, potest immutare eundem intellectum in esse entitativo, quia exigit lumen gloriae, ut dispositionem sui in esse intelligibili sumptae: quod quidem (ut statim dicemus) ex vi actionis unitivae essentiae divinae producitur in intellectu, et per illud in esse physico, et naturali realiter, et intrinsece intellectus mutatur.

59 Ad primam confirmationem concedendum est antecedens, et neganda conseq. Et ad probationem dicendum est, non sequi ex hoc, quod essentia divina constituat intellectum creatum in actu primo complendo, et determinando activitatem eius, ut elevati per lumen gloriae, quod eadem essentia sit in potentia ad actum secundum, scilicet visionem beatificam: quia actuat, et complet seclusis imperfectionibus. Quare solus intellectus perfusus lumine gloriae, qui alias completur, et intelligibiliter actuatur per essentiam divinam, tanquam per formam intelligibilem, est in potentia ad visionem: sicut licet subsistentia, et existentia divina compleant humanitatem Christi Domini, tam in esse entis, quam in esse operativo, quatenus actiones sunt suppositorum; nihilominus personalitas divina non est in potentia ad recipiendum actiones, aut ad hoc, ut perficiatur per illas: quia complet, et determinat per modum purissimi actus; atque adeo sine ulla imperfectione.

Ad confirmationem secundam negandum est antecedens. Et ad probationem dicendum est, effectum formalem, quem essentia divina praestat intellectui, involvere aliquid infinitum, et increatum, quia importat essentiam divinam, ut est suum esse intelligibile, et tribuit intellectui iam elevato, quod sit Deus intelligibiliter: quamvis simul connotet lumen gloriae, ut dispositionem necessario requisitam ad talem unionem. Et ideo non mirum effectum illum incipere in tempore: quia licet forma illa intelligibilis sit aeterna, attamen temporaliter unitur: quoniam exigit connotata, quae in tempore, et non ab aeterno dantur, ut statim magis explicabitur.

60 Ad tertium respondetur primo cum Fer. 3. cont. Gent. cap. 51. §. ad 3. dubium, distinguendo maior. et si intelligatur de aliquo per se uno in esse entitativo, et naturali, neganda est: secus vero si intelligatur de aliquo per se uno in ordine intelligibili, et resultante ex intellectu, et essentia divina, ut intime unita. Et eodem modo distinguenda est min. Nam licet ex essentia divina, et intellectu elevato per lumen gloriae, non resultet aliquid per se unum in esse entitativo, et naturali; bene tamen in esse intelligibili: quandoquidem hinc resultat, quod intellectus creatus habeat rationem unius integri principii per se in ordine ad visionem claram Dei eliciendam. Nec contra hoc vim habet probatio minoris ibidem subsumpta. Nam, quod ex intellectu, et essentia divina non fiat unum accidens, aut una substantia, convincit non fieri unum ex illis in esse entitativo: non vero in esse intelligibili: quandoquidem, ut modo dicebamus, ad hoc tantum desideratur, ut inde unum per se principium intellectionis coalescat.

61 Secundo, et melius respondetur cum Cajet. et cum N. Complut. in lib. de Anima, disp. 18. quaest. 4. et 5. et quamplurimis aliis ex discipulis D. Thom. ex intellectu, et specie intelligibili non resultare aliquid tertium, sed quod unum extremum fiat aliud, et ita intellectus per speciem fit quodammodo, id est, in ordine intelligibili, ipsamet species, necnon, et ipsummet obiectum intellectum, in eodem ordine consideratum, et eo modo, quo nostri Complut. loco citato explicant, et nos fusius in tract. de scientia Dei disp. 3. prosequemur: ubi etiam omnes obiectiones contra hunc modum dicendi pugnantes diluemus. Ex quo ortum habuit commune illud proloquium ex Comment. 3. de Anima text. 37. desumptum, scilicet ex intellectu, et re intellecta fieri magis unum, quam ex materia, et forma. Nam materia non fit forma, at intellectus fit quodammodo (id est, in esse intelligibili) ipsummet obiectum, ut quod, et ipsa species intelligibilis, ut id quo, in praedicto ordine fit ipsum obiectum.

62 Unde ad probationem min. quatenus contra hunc dicendi modum potest deservire, dicendum est, quod per hanc unionem, et informationem in esse intelligibili fit, ut intellectus perfusus lumine gloriae sit idem, non quidem formalissime, sed identice per identitatem quodammodo talem, id est, in esse intelligibili, cum substantia, et essentia Dei, ut est forma intelligibilis, licet non in esse entitativo, et naturali, eo quod non fit haec unio cum essentia divina, ut pertinet ad ordinem entitativum, et naturalem, sed, ut spectat ad ordinem intelligibilem, seu ut aequivalet speciei intelligibili creatae repraesentativae Dei prout est in se, si haec esset possibilis, et in ordine intelligibili praecise consideraretur.

Diximus, quod per hanc unionem, et informationem in esse intelligibili fit, ut intellectus perfusus lumine gloriae sit idem, non quidem formalissime, sed identice, etc. cum essentia Dei, ut est forma intelligibilis, ut denotaremus tum, quod haec identitas non est tanta, ut non compatiatur secum distinctionem formalem, sive virtualem, et insuper distinctionem realem, non quidem actualem, sed potentialem, ut nostri Complut. loco citato explicant. Tum etiam, quod unum extremum non convertitur in aliud, seu non amittit propriam, et formalissimam sui rationem, quamvis cum altero identificetur. Sicut licet actio, et passio (iuxta probabilem multorum sententiam) inter se identificentur realiter, actualiter, et solum virtualiter distinguantur, non tamen propterea quaevis earum suam formalissimam rationem perdidit.

Utrum autem licet concedatur haec identitas in esse intelligibili inter intellectum, et speciem; nihilominus postea pensatis omnibus, et absolute, ac simpliciter loquendo sit maior, et intimior unio materiae, et formae substantialis, quam speciei cum intellectu? et similiter sit maior, et intimior unio personalis Verbi cum humanitate Christi Domini, quam unio divinae essentiae cum intellectu creato: ex dicendis in tract. de scientia Dei disp. 2. num. 102. constabit.

63 Ad confirmationem neganda est minor. Et ad probationem dicendum est actionem, per quam infunditur lumen gloriae, esse etiam unionem essentiae divinae, in ratione speciei intelligibilis. Nam actio, quae attingit ultimam dispositionem ad aliquam formam, extenditur ad attingendum illam formam, in ordine ad quam est talis dispositio, quando actio illa procedit ab agente continente totam perfectionem utriusque. Et ita talis actio subordinatur illi non utcumque, sed ut totam illam perfectionem continet. Et ideo actio attingens ultimam dispositionem ad formam ignis, etiam attingit, ut subordinata igni generanti praedictam formam.

Quare cum lumen gloriae habeat se per modum ultimae dispositionis ad receptionem, seu quasi receptionem essentiae divinae in ratione formae intelligibilis, ut art. 5. ostendemus, consequens est, ut infusio illius sit etiam unitio eiusdem essentiae, ac proinde hoc, quod est essentiam divinam manere unitam cum intellectu creato, fiet quasi per naturalem dimanationem eo proportionali modo, quo posita ultima dispositione ad ignem resultat forma ignis, ut ostendunt nostri Complut. 2. Phys. disp. 10. num. 67. et deinceps.

Neque contra hoc habet vim probatio ibidem adducta de lumine fidei. Quia lumen hoc non se habet per modum ultimae dispositionis ad acquisitionem specierum naturalium, quae ad actum fidei deserviunt: secus vero lumen gloriae in ordine ad receptionem essentiae divinae in ratione formae intelligibilis. Unde in voluntate infundendi lumen gloriae continetur voluntas uniendi praedictam essentiam: quoniam talis voluntas libera necessario requiritur ob eminentiam huius formae ad hanc unionem, et communicationem, ex eo quod cum sit forma infinite perfecta, non communicatur necessario etiam per modum formae ad extra, sed dependenter a voluntate libera Dei. Sicut ob eandem rationem nequit libere, sed necessario communicari ad intra: non secus, ac contingit in subsistentia divina, quae etiam per modum termini non potest propter suam eminentissimam perfectionem non communicari necessario ad intra, neque potest ad extra terminare naturam creatam, nisi libere, seu connotando praedictum actum liberum Dei.

§ VIII. Occurritur ultimo fundamento primae sententiae, et eius primae confirmationi.

64 Ad ultimum eiusdem sententiae, quia longiorem exposcit sermonem, ideo sigillatim occurrendum est, admittendo solutionem ibidem assignatam, quatenus negat requiri indispensabiliter unionem, et informationem speciei in esse entitativo. Et ad primam impugnationem, respondetur, quod licet aliae essentiae, aut species intelligibiles nequeant uniri cum intellectu creato pure in esse intelligibili, quin ibi misceatur unio in esse entitativo: nec etiam essentia divina queat uniri cum suo intellectu divino, quin ibidem, etiam adsit unio in esse entitativo, et naturali: nihilominus eadem essentia Dei, ut habet rationem speciei intelligibilis, poterit uniri pure in esse intelligibili cum intellectu creato.

65 Ratio autem disparitatis constabit discurrendo suo ordine per species intelligibiles, quae in hac impugnatione referuntur. Nam in primis si loquamur de essentia divina, ut collata in ratione speciei intelligibilis cum suo intellectu, comparatur cum illo tanquam cum intellectu, qui sit actus purissimus: hic autem hoc ipso, quod talis, nequit distingui ab specie intelligibili, per quam intelligit, nempe ab essentia divina, sive haec in esse entitativo, et naturali, sive in esse intelligibili consideretur. Et ideo debent esse secundum utramque rationem unita per intimam, et strictissimam unionem, nempe per identitatem; alioqui talis intellectus non esset actus purus, imo talis identitas debet esse non qualiscunque, sed omnimoda, excludens distinctionem adhuc virtualem inter praedictum intellectum, et essentiam Dei.

Tum quia cum intellectus divinus sit actus purus intra propriam lineam, petit identificare absque omni distinctione virtuali omnia illa, quae pertinent ad suam lineam. Et propterea, sicut hoc modo identificat sibi intellectionem, ex eo, quod pertinent ad suam lineam, ita etiam essentiam divinam tam, ut habet rationem essentiae, et naturae, secundum, quam rationem pertinet ad ordinem entitativum, quam, ut habet rationem speciei intelligibilis, quia omnia haec ad eandem lineam pertinent, ut amplius constabit ex iis, quae in tract. de scientia Dei disp. 3. num. 17. et in tract. de volunt. Dei disp. 2. num. 34. dicemus. Tum etiam: quia in essentia divina non distinguitur adhuc virtualiter esse entitativum, et intelligibile: et ita cum habeat summam adaequationem, et commensurationem cum suo intellectu, tanquam cum suo primo (ut sic dicamus) perfectibili, nequit uniri per omnimodam identitatem secundum illam priorem rationem, quin uniatur secundum hanc posteriorem, ex parte solius nostri modi concipiendi distinctam.

Quare cum haec non procedant in intellectu creato beati, ut ex se constat, inde est, ut ex essentia divina, et intellectu Dei inter se collatis, nequeat colligi quod sicut in eis intercedit unio, tam in esse entitativo, quam in esse intelligibili; ita etiam inter essentiam divinam, et intellectum creatum beati.

66 Et deinde si fiat sermo de essentia Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu proprii intellectus, tunc ideo uniuntur in esse naturali, et entitativo, seu (quod in idem quoad praesens redit) per modum subiecti, et proprietatis: quoniam essentia Angeli est forma intelligibilis finita, et limitata: et ratione huius est ita coarctata, ut nequeat uniri per modum formae intelligibilis, nisi cum suo proprio intellectu. Sicut etiam eius subsistentia, quia est finita, ita est commensurata, et coarctata ad suam naturam, ut nequeat aliam terminare. Et ideo oportet, ut intellectus, cum quo praedicta essentia Angelica unitur, sit intellectus suus, atque adeo unitus ei per modum subiecti, et proprietatis, seu per modum naturae, et radicis ad intelligendum, ac potentiae proximae ad eandem intellectionem. Quia intellectus Angeli, sicut et quaevis alia potentia vitalis, nequit habere rationem talis, nisi sit unita cum sua propria natura, a qua dimanat, ut nostrum Collegium Complut. in libris Physic. disp. 10. num. 66. adnotavit.

Quapropter cum haec ratio non habeat locum in essentia divina comparata cum intellectu creato beati, quia, ut ex se constat, ipsa est forma quaedam intelligibilis infinita, et praedictus intellectus non se habet per modum proprietatis respectu essentiae divinae, et per consequens non debet esse radicatus in illa sicut proprietas, et potentia proxima vitalis cum sua natura, et principio radicali vitae; fit inde, ut ex unione in esse naturali, et entitativo, quae necessario debet misceri in unione essentiae Angelicae per modum speciei intelligibilis cum suo intellectu, nequeat colligi esse idem dicendum de essentia divina comparata in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beati: quin potius, quia praedicta essentia habet rationem formae intelligibilis infinitae, poterit extendi ad actuandum intelligibiliter quemlibet intellectum creatum. Sicut, quia subsistentia divina in ratione termini naturae est infinita, queit extendi ad terminandam naturam creatam: et deinde, quia praedictus intellectus creatus non comparatur cum essentia divina per modum proprietatis ab ea dimanantis, et ipsa essentia nequit habere rationem formae naturalis, et in esse entitativo ratione suae infinitatis, propterea nequibit hoc modo, sed solum pure intelligibiliter cum praedicto intellectu uniri.

67 Per quae etiam constat ad aliam instantiam in hac impugnatione adductam de aliis speciebus intelligibilibus, quae sunt accidentia. Nam istae hoc ipso, quod tales, debet earum esse intelligibile identificari cum esse naturali, et entitativo earum, quod sit accidens: et per consequens debent inhaerere in intellectu, et uniri cum eo in esse naturali, et entitativo tanquam cum subiecto earum. Quae ratio, ut constat, in specie intelligibili infinita, qualis est essentia divina, nequit habere locum: siquidem haec debet esse libera ab omnibus imperfectionibus, et per consequens ab inhaerentia, quae essentialiter dicit imperfectionem.

Adde, quod potius ex hoc exemplo specierum intelligibilium, quae sunt accidentia, potest desumi non parum urgens probatio ad suadendam possibilitatem unionis essentiae divinae in ratione formae intelligibilis, licet ibi non misceatur alia unio in esse entitativo, et naturali. Nam cum species illae uniantur in esse entitativo, et naturali, quia debent inhaerere ratione esse entitativi accidentalis, quod afferunt, fit inde, quod si Deus supernaturaliter vellet supplere hanc inhaerentiam, ut in accidentibus Eucharistiae contingit, tunc esset valde probabile, quod possent praedictae species uniri in ratione purae formae intelligibilis, quin unirentur actu, et formaliter in esse entitativo, licet secundum hoc esse deberent esse indistantes ab intellectu, cui intelligibiliter unirentur, et non possent absolvi ab hoc, quod est esse unibiles secundum praedictum esse entitativum: multo ergo melius essentia divina poterit praecise in esse intelligibili uniri.

68 Ad primam confirmationem respondetur concedendo antecedens, et negando consequentiam. Et ad probationem dicendum est, quod ad hoc, ut essentia divina queat uniri in ratione speciei intelligibilis, et ut ad ordinem intelligibilem spectat, non vero prout pertinet ad ordinem entitativum, et naturalem, non est necesse, ut hae duae rationes virtualiter distinguantur in ipsa essentia, sed satis erit, quod divina essentia cum omnimoda hac identitate excludente praedictam distinctionem sit forma eminentissima, praestans ratione huius eminentiae munus esse entitativi, et naturalis, et munus esse intelligibilis, quae in creaturis, vel realiter, vel virtualiter distinguuntur.

Nam sicut haec eminentia sufficit ad hoc, ut possit uniri cum intellectu creato beati in ratione speciei intelligibilis, et non in ratione intellectionis: quamvis haec duo non distinguantur in divina essentia, adhuc virtualiter; ut ex dicendis in tractu de scientia Dei disputat. 3. num. 17. et in tractatu de voluntate Dei disput. 2, num. 34. patebit, et similiter, haec eadem eminentia satis est ad hoc, ut eadem essentia uniatur cum humanitate Christi Domini in ratione existentiae, non vero in ratione naturae, et essentiae, ut in tractatu de Incarnatione dicemus, licet ratio naturae, et existentiae in Deo non distinguantur distinctione virtuali, ut patebit ex iis, quae in praedicto tractu de scientia Dei disput. 4. dubio 2. dicentur: ita in praesenti, proportione servata, philosophari debet. Et ratio est eadem in omnibus his. Quoniam nec humanitas Christi Domini, nec intellectus creatus est capax unionis cum divina essentia, ut habet rationem naturae, sive intellectionis, nec divina essentia potest habere rationem formae naturalis, et in esse entitativo talis.

69 Etsi inquiras, quomodo cohaerere possit in essentia divina, haec eminentia, et facultas exercendi plura, non minus, ac si essent plures, cum omnimoda identitate, et exclusione distinctionis etiam virtualis? quandoquidem non ob aliud essentia divina, et relatio distinguuntur virtualiter, nisi quia illa eadem formalitas praestat propria, plurium non minus, ac si essent actu plures.

Ad hoc dicendum est, quod ad distinctionem formalitatis, et formalitatis etiam virtualem, non sufficit exercere propria plurium utcumque, quia ex hoc solum colligitur eminentia unius, et eiusdem (ut sic loquamur) ipsissimae formalitatis; sed insuper desideratur exercere propria plurium pertinentium ad distinctas lineas, non vero spectantium ad unam, et eandem lineam. Et ratio est. Quia tunc exercentur propria plurium, ut plurium: et ita ex tali exercitio infertur pluralitas saltim virtualis in exercente. Caeterum, quando exercentur propria plurium, spectantium ad unam, et eandem lineam, non exercentur propria plurium, ut plurium, sed, ut sunt unum, id est, quatenus pertinent ad unam, et eandem lineam. Et ideo in Deo essentia, et relatio distinguuntur virtualiter, quia absolutum, et relativum spectant ex natura sua ad distinctas lineas; secus vero intellectio, et intellectus, quia linea intellectus in sua puritate pertingit usque ad actum secundum inclusive.

70 Unde quia linea esse entitativi, et naturalis, si in sua puritate consideretur, pertingit etiam usque ad esse intelligibile, quia esse entitativum, et naturale in sua puritate est esse immaterialissimum, et per modum actus purissimi, et hoc ipsum importat esse intelligibile, ideo ex eo, quod essentia divina exerceat respectu Dei munera esse entitativi, et intelligibilis, quae in rebus materialibus sunt distincta, non sequitur distinctio etiam virtualis plurium formalitatum, sed, quod eadem prorsus formalitas sit eminentissima, et absque illa distinctione habeat ea, quae in aliis sunt distincta, et cum sit una, exerceat distincta munera spectantia ad eandem lineam.

§ IX. Fit obviam duabus posterioribus confirmationibus eiusdem ultimi argumenti.

71 Ad secundam confirmationem eiusdem ultimi argumenti patet ex dictis num. 61. quomodo unio intellectus cum specie intelligibili sit quodammodo maior, et intimior unione materiae, et formae substantialis. Quoniam licet ex his resultet unum tertium per compositionem; non tamen materia fit per identitatem iam insinuatam, ipsamet forma: at illa, nempe intellectus, et species intelligibilis quodammodo (id est in esse intelligibili) identificantur: et ideo intellectus fit identice (licet non formalissime) ipsum obiectum hoc ipso quod illi uniatur. Sed de his videantur ea, quae in tractatu de scientia Dei disput. 2. num. 66 et 95, et deinceps dicentur.

72 Ad tertiam confirmationem respondent aliqui concedendo sequelam, et negando minorem. Et ad primam probationem negant antecedens, quia essentia divina potest uniri, tum per modum agentis intime illapsi, et ad effectum conservationis: tum etiam per modum formae intelligibilis, quae sit intime illapsa in intellectum, ut lumine gloriae perfusum, ac proinde haec posterior unio formaliter sumpta erit supernaturalis; secus vero illa prior. Ex quo ad secundam probationem dicunt, essentiam divinam ante lumen gloriae esse unitam cum intellectu per modum agentis intime in illum operantis, et conservantis entitatem eius naturalem; non tamen per modum formae intelligibilis: et ita non est formaliter illapsa in intellectum, ut habet rationem praedictae formae, sed materialiter, et in esse agentis conservantis illum.

Ex quo etiam ad ultimam impugnationem, occurrunt dicentes, quod sicut species visibiles recipiuntur in speculo in esse entitativo, et qualitatis, non vero in esse visibili formaliter, quia speculum non habet virtutem visivam, et praedictae species solum sunt receptibiles in esse visibili in potentia visiva, ita essentia divina per modum formae intelligibilis solum est quasi receptibilis in intellectu divino, seu pertinente ad ordinem divinum, ac proinde elevato per lumen gloriae, quia solus intellectus, ut sic elevatus habet, quod sit intellectivus Dei, prout est in se. Unde in intellectu non elevato, tantum est materialiter, et non, ut forma intelligibilis, sed per modum intimi agentis, cum quo alias est coniuncta ratio formae intelligibilis.

73 Caeterum haec solutio non placet. Nam licet Divus Thomas quaest. 28. de veritate art. 2. ad octavum, doceat, quod unio divinae essentiae per intimum illapsum est intimior unione aliarum rerum creatarum per informationem, aut inhaesionem, ex eo, quod, ut ibidem docet Sanctus Doctor, id, quod unitur per intimum illapsum, est intra substantiam rei, at vero, quod unitur per informationem, quasi circumstat id, cum quo fit unio, nihilominus talis unio formalissime sumpta non est formae cum re informata, sed unio agentis intimi cum suo effectu, a quo quidquid est in illo, quantumvis intimum, causatur ita, ut eatenus praedictum agens sit praesens illi quatenus totam eius essentiam intimam causat. Et propterea licet divina essentia sit intime illapsa in quavis creatura, et in eius intima entitate naturali, non tamen propterea est in illa eo modo, quo forma est in re informabili, sed eo modo, quo agens est praesens suo effectui, seu eo modo, quod id, quod est immensum, petit esse in omnibus rebus.

74 Quare melior, et planior solutio huius argumenti constat ex saepe dictis, nempe, quod licet ad unionem essentiae divinae in ratione formae intelligibilis cum intellectu creato praerequiratur, quod eademmet ex parte rei conceptae sit indistans ab intellectu, ut elevato lumine gloriae, per indistantiam propriam ipsius essentiae, quae est per intimum illapsum; non tamen haec unio consistit formalissime in praedicta indistantia, sed essentia divina, ut habet rationem formae intelligibilis, alia unione unitur cum eodem intellectu, et ideo se ipsa informat praedictum intellectum informatione intelligibili: ita tamen, ut simul sit forma, et informatio in hoc ordine. Tum quia est extremum unibile, et forma intelligibilis per modum actus puri; et ideo est unio sui. Tum etiam: quia haec unio, et informatio est formalissime in ordine intelligibili, ac proinde est talis conditionis, ut per eam res informata, et forma informans quodammodo (id est in esse intelligibili) et modo in tractatu de scientia Dei explicando, identificentur. Et propterea, ex hoc etiam capite non requiritur modus unionis medius, et ex natura rei distinctus inter essentiam, et intellectum lumine gloriae perfusum, quo maneant unita: quia talis unio exercetur praecise intra ordinem intelligibilem, non vero intra ordinem entitativum, et naturalem.

75 Diximus ad unionem essentiae divinae in ratione formae intelligibilis praerequiri, quod eademmet ex parte rei conceptae sit indistans indistantia per intimum illapsum ab intellectu, ut elevato lumine gloriae, quia licet sit proprium eiusdem essentiae, ut non possit se ipsa formaliter unire cum intellectu creato, nisi producendo, prius in illo lumen gloriae, atque adeo nisi sit indistans ab eodem intellectu, quatenus sic elevato per indistantiam propriam praedictae essentiae, scilicet per entitum¹ illapsum; non tamen est necesse, ut eadem essentia, quatenus exprimit rationem speciei intelligibilis causet effective lumen gloriae. Caeterum, quia essentia divina, ut per modum primae radicis causat illud, et ut exprimit rationem formae intelligibilis, solum distinguitur ex parte nostri modi concipiendi, non vero virtualiter, sive ex parte rei conceptae, propterea eademmet ex parte rei conceptae debet prius esse indistans per intimum illapsum, et deinde uniri in ratione formae intelligibilis. Unde iuxta haec debent illa, quae supra num. 37. diximus, intelligi.

§ X. Diluitur fundamentum secundae sententiae.

76 Ad fundamentum tandem secundae sententiae, quod ultimam eius partem respondetur negando antecedens, ut ex dictis constat. Ad probationem neganda est consequentia. Ratio autem disparitatis patet ex iis, quae iam diximus. Quoniam essentia divina, quae per modum masculi concurrit, habet etiam in ordine intelligibili rationem formae, ut ostensum est, et ideo debet utroque modo concurrere (quod idem de aliis speciebus intelligibilibus dicimus). Caeterum, quod concurrit per modum masculi in generatione naturali, et distincta a generatione intentionali, non se habet per modum formae naturalis respectu foeminae: et ideo non concurrit per modum formae, et in genere causae formalis. Quare, si quae est analogatio per attributionem partus, aut generationis intentionalis ad pure naturalem (de quo alibi) tantum erit quoad rationem efficiendi, non vero quoad modum causandi in genere causae formalis: quandoquidem iste influxus non reperitur in generatione pure naturali ex parte masculi in ordine ad foeminam.

77 Consulto in titulo addita est particula illa, ut habet rationem speciei intelligibilis. Nam secundum generalem rationem primae causae concurrere active in visionem, et non qualitercumque, sed ut est prima causa ordinis supernaturalis, non dubitamus; quandoquidem certum est quamlibet actionem causae secundae proportionate ad suam naturam pendere a prima causa: ita, ut si fuerit ordinis naturalis, pendeat a Deo, ut authore naturali; si vero ordinis supernaturalis, exigat influxum generalem ipsius, ut est author supernaturalis. Quare titulus dubii de alio peculiari concursu procedit, scilicet de concursu activo in ratione speciei intelligibilis: secundum quem essentia divina non influit in omnibus aliis rebus: quia hic modus concurrendi est proprius obiecti potentiae cognoscitivae in ratione obiecti motivi ipsius; et ita solum praedictum obiectum habet hunc peculiarem influendi modum.

§ I. Proponitur opinio negans.

78 Aliqui ex iunioribus Thomistis duo munera distinguunt in specie intelligibili. Primum est unire obiectum potentiae, et media hac unione determinare illam formaliter ad intellectionem. Secundum vero concurrere cum eo active. Ex quibus primum illud censent esse omnino indispensabile, et simul ex genere suo liberum ab imperfectionibus; non vero hoc posterius. Et ideo istud denegant essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu intellectus creati. Ita Bannez in praesenti, et alii ex iunioribus Thomistis. Quam sententiam etiam probabilem reputat Zumel in hoc articulo, et videtur innui a D. Thom. ibidem, quatenus ex parte potentiae ponit lumen gloriae, quo reddatur efficax ad videndum Deum, ex parte vero obiecti essentiam divinam per modum speciei: quod si essentia divina, ut unita in ratione speciei haberet aliquam activitatem, qua compleret, et confortaret virtutem activam intellectus, iam se teneret ex parte ipsius, siquidem non ob aliam rationem tenet se lumen ex parte intellectus, nisi quia confortat illam ad videndum.

79 Probatur ratione primo. Species impressa concurrens active ad intellectionem influit, ut subordinata intellectui: ergo essentia divina nequit in ratione speciei concurrere active una cum intellectu creato. Patet consequentia. Quia influere per modum principii alteri subordinati importat imperfectionem, et dependentiam. Antecedens vero etiam constat. Quia species, quae est causa efficiens intellectionis, influit per modum principii, quo, determinantis intellectum, ut intelligat: principium autem activum, quo, subordinatur principio activo, quod, ut ex se patet.

Confirmatur. Quia alias concursus speciei non esset vitalis, atque adeo neque specificatio intellectionis ab ipsa proveniens esset vitalis; hoc autem est falsum: ergo, etc. Sequela patet. Nam species impressa secundum se sumpta, non est principium vitale, quippe quae potest oriri, ut a causa principali a principio omnino mortuo, ut in speciebus sensibilibus constat: unde nisi subordinetur principio vitali, scilicet potentiae vitali, nequit vitalem influxum praebere. Falsitas autem consequentis inde liquet. Nam cum intellectio per se, et ab intrinseco sit vitalis, non potest non, secundum propriam speciem, et essentiam, vitalitatem intellectualem habere.

80 Secundo. Quia alias essentia divina concurrere ad visionem immediate per suam substantiam, et consequenter naturaliter, et quatenus est, non vero quatenus vult: hoc autem est absurdum: ergo, etc. Sequela probatur. Quoniam proprium est obiecti ex se actu intelligibilis, quale est essentia divina, influere naturaliter, et quatenus est, ad visionem; non vero libere. Nam, sicut per suam substantiam est complete obiectum, et immediate determinat, ita per illam immediate debet efficere. Absurditas vero consequentis inde liquet. Tum quia proprius, et perfectus modus operandi Dei ad extra, est per intellectum, et voluntatem, ut ex iis, quae Theologi quaestione 25. huius primae partis communiter docent, satis constat. Tum etiam: quia alioqui influxus essentiae divinae in ratione speciei esset necessarius, ac proinde infinitus: quandoquidem virtus infinita (qualis est in essentia divina) et influens necessario influit quantum potest, atque adeo infinite.

81 Tertio. Nam ex opposito fieret, relationes divinas secundum propria ipsarum influere active una cum intellectu creato in visionem Dei: hoc autem dici nequit: ergo, etc. Patet sequela. Quoniam non ob aliud essentia divina, iuxta oppositam sententiam, sic influit, nisi quia est unita in ratione speciei intelligibilis, ex eo, quod est suum esse, et intime illapsa in intellectum elevatum lumine gloriae, ac proinde proportionatum ipsi: ergo cum hae conditiones inveniantur in relationibus divinis, secundum proprias rationes formales consideratis, ut ex se constat, consequens esset, ut etiam praedictae relationes secundum propria ipsarum influerent active in visionem.

Falsitas autem consequentis etiam patet. Nam licet relationes divinae possint secundum propria ipsarum in genere causae, aut quasi causae formalis ad extra influere, et ideo Filiatio secundum propria ipsius terminet naturam humanam Christi, non vero Paternitas, quia hic modus terminandi reducitur ad genus causae, aut quasi causae formalis; non tamen possunt secundum istam rationem exhibere aliquem influxum activum in ordine ad visionem creatam. Nam, ut communiter docent Theologi, opera, seu efficientia Trinitatis ad extra sunt indivisa: et ita ad extra semper agunt per id, quod est commune, non vero per id, quod est proprium.

§ II. Ex mente D. Thom. dubii nodus dissolvitur.

82 Dicendum tamen est, essentiam divinam, ut habet rationem speciei intelligibilis, influere active una cum intellectu beatorum in visionem claram Dei. Ita D. Thom. infra quaest. 56. art. 1. ubi id generaliter de omni specie docet, his verbis: In actione, quae manet in agente, oportet ad hoc quod procedat actio, quod obiectum uniatur agenti, sicut oportet, quod sensibile uniatur sensui ad hoc, quod sentiat actu, et ita se habet obiectum unitum potentiae ad huiusmodi actionem, sicut forma, quae est principium actionis in aliis agentibus. Et loquens peculiariter de essentia divina, innuit satis hoc ipsum in praesenti, et peculiariter in solutione ad tertium, necnon et in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 1. in corpore circa finem, de veritate quaest. 8. art. 1. ad quintum, 3 contra Gent. cap. 51. ut statim magis expendemus. Et ideo Sanctum Doctorem sequuntur quam plures ex eius discipulis. Caieta. Nazar. Zumel, et alii in praesenti. Ferrara 1. contra Gentes cap. 53. et 3 contra Gent. cap. 51. et nostrum Collegium Complut. in lib. de Anima, disp. 18. quaest. 4.

83 Probatur primo ratione, quam insinuat idem Sanctus Doctor locis citatis. Quia essentia divina unitur in ratione obiecti cum intellectu beato ad hoc, ut determinet illum ad specificationem cognitionis, ut scilicet sit talis obiecti, et non alterius: ergo concurrit efficienter ad specificationem eiusdem cognitionis. Consequentia patet. Quia determinatio potentiae activae ad specificationem actus nequit fieri nisi per virtutem activam, qua potentia constituatur in actu primo in ordine ad specificationem eiusdem actus. Quoniam sicut potentia activa concurrit ad praedictam specificationem, ut habet rationem virtutis activae, ut nostrum Colleg. Complut. in sua Logica cap. de actione adnotavit, et ex statim amplius dicendis patebit, ita id, quod illam determinat, et complet, et quasi ultimate formalizat in ordine ad praedictam specificationem tribuendam, debeat ad eandem lineam virtutis activae pertinere: atque adeo esse etiam principium activum, seu esse determinationem activam respectu praedictae specificationis.

Antecedens vero etiam constat. Tum quia potentia intellectiva de se est indeterminata ad praedictam specificationem cognitionis, quae sit Dei clare visi, et non alterius obiecti, et determinatur per unionem praedicti obiecti: ergo talis unio ad hanc potentiae determinationem desideratur. Tum etiam: quia essentia divina ex eo, quod est suum esse, potest per se ipsam absque ulla inhaesione, aut imperfectione informationis in esse entitativo sumptae, constituere in actu, et complere permanenter intellectum creatum, ac proinde per unionem cum illo determinabit eum ad specificationem actus. Quoniam forma constituens, et complens permanenter virtutem activam, necessarioque requisita ad agendum, unitur cum illa ad hoc, ut determinet eam ad specificationem actus, ut in deductione facta in aliis formis cernere licet.

84 Nec necesse est denuo impugnare solutionem, quam aliqui ex Junioribus huic rationi adhibent, dicentes intellectum creatum cum lumine gloriae esse satis determinatum, quod specificationem actus in ordine ad visionem claram Dei: quandoquidem ex vi talis luminis nequit aliam intellectionis speciem producere. Unde licet ex vi factae rationis sequatur necessitas concursus activi ex parte obiecti in pluribus aliis intellectionibus ob indifferentiam intellectus, non tamen in ista.

Non itaque necesse erit praedictam solutionem denuo pluribus rationibus evertere. Tum quia, ut ex supradictis constat, ex vi luminis gloriae tantum determinatur potentia determinatione tenente se ex parte potentiae, non vero ex parte obiecti. Ut autem eliciat intellectionem, oportet, ut ex parte utriusque determinetur: et ideo intellectus perfusus lumine prophetico potest per illud esse sufficienter determinatus ex parte potentiae in ordine ad aliquod speciale obiectum, et nihilominus, quia non est undequaque determinatus, eget speciebus, quae active influunt, ut ipsi etiam adversarii admittunt. Tum etiam quia, ut iam asseruimus, intellectio habet se per modum cuiusdam partus intentionalis. Unde oportet, ut ad hunc partum procedat aliquo modo semen ex parte masculi se tenens, quod foeminam ipsam, scilicet potentiam intellectivam, determinet ad partum huius intellectionis potius, quam alterius.

85 Accedit primo pro uberiori eiusdem solutionis impugnatione, non cohaerere cum iis, quae ex D. Thom. in hoc art. adduximus. Quoniam hoc ipso, quod essentia divina sit suum esse, et ratione huius constituat in actu per modum formae intelligibilis intellectum creatum, debet efficienter influere in intellectionem, ut est visio clara ipsius Dei potius, quam alterius obiecti, ac proinde determinare praedicto modo in ordine ad illam. Quoniam cum unumquodque operetur, quatenus est in actu, oportet, quod id, quod habet rationem actus in ordine intelligibili, sit etiam, modo iam dicto, ratio operandi, et virtus activa in tali ordine.

Accedit secundo, quod intellectio, ut actio, specificatur ab obiecto, ut obiectum est; et ideo est huius speciei, et non alterius, quia versatur circa hoc obiectum, et non circa aliud: ergo obiectum, ut obiectum motivum, influit active in illam. Patet consequentia. Quoniam, ut docet D. Thom. infra quaest. 14. art. 5. ad ultimum, 1. 2. quaest. 1. art. 3. intellectio, ut actio, et generaliter quaevis alia actio, ut talis, specificatur a principio activo, a quo egreditur; quia ipsa essentialiter est egressus, sive emanatio ab agente; ergo si obiectum, ut obiectum, non est virtus activa respectu eius, nequit, ut tale eandem specificare, ac proinde, nec determinare potentiam in ordine ad specificationem eius.

86 Secundo principaliter probatur assertio ratione desumpta ex variis locis D. Thom. Quoniam omnis perfectio simpliciter, quae in creaturis invenitur, debet reperiri in Deo, ut docet S. Doctor supra quaest. 4. art. 2. alioqui Deus non esset ens summe perfectum, et consequenter nec Deus: sed in nobis species intelligibilis concurrit active ad intellectionem, et hoc pertinet ad perfectionem simpliciter: ergo haec perfectio virtutis activae reperitur in essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, tam respectu intellectus divini, quam intellectus creati. Consequentia cum maiori satis constat. Minor, quoad primam partem est D. Thom. quaest. 56. citata, et 3. contra Gent. cap. 53. et alibi saepe, eamque communiter Philosophi fatentur, explicant, et probant; tum ex Aristot. et D. Thom. Tum etiam rationibus, quas adducit nostrum Colleg. Complut. in lib. de Anima disp. et quaest. citatis. Quoad secundam vero etiam liquet: quandoquidem genus causae efficientis nullam necessario involvit imperfectionem, et ideo invenitur formaliter in Deo, ut idem Sanctus Doctor passim docet.

87 Nec refert, si cum adversariis occurras, concursum activum speciei intelligibilis una cum intellectu creato dicere perfectionem, involutam tamen necessario cum imperfectionibus subordinationis, et dependentiae a praedicto intellectu; et ideo non mirum, quod non reperiatur in essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu illius.

Non itaque hoc refert. Nam licet species intelligibilis, quae est accidens, dicat praedictam dependentiam, et subordinationem, non tamen quae est forma subsistens, et actus completus: ergo cum essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu intellectus beati, sit forma per se subsistens, et actus perfectissimus, erit libera ab imperfectionibus praedictis, quantumvis active in intellectionem influat. Consequentia est aperta. Antecedens vero etiam liquet. Nam principium quo, eatenus subordinatur, et pendet a principio quod, quatenus ab eo sustentatur, et suo modo recipit aliquid esse ab illo, quandoquidem, iuxta commune Philosophorum axioma, modus operandi sequitur modum essendi: ergo species intelligibilis, quae est accidens, et sustentatur, quoad suum esse a principio operante, ut quod, pendebit, et subordinabitur illi quantum ad suam operationem (modo tamen statim dicendo) non tamen, quae est forma subsistens, et actus completus, quippe quae in suo esse ab illo non pendet.

88 Quae doctrina intelligenda est, etiamsi principium, quod non sit absolute, et simpliciter tale, sed solum quodammodo, et secundum quid, ut contingit in intellectu nostro, qui quodammodo, et secundum quid habet rationem principii quo, respectu intellectionis; quae de causa denominatur quodammodo intelligens: non vero habet rationem principii quod absolute, et simpliciter: quia id complet toti supposito, nempe homini, vel Angelo: hoc namque suppositum est id, quod absolute, et simpliciter denominatur intelligens.

89 Nec obest, quod principium, quo, nequeat exire in operationem sine principio, quod, sicut nec obest, quod prima causa, ut concurrit per concursum generalem cum causa secunda, nequeat (ut multi volunt, de quo alibi) producere effectum sine concursu eiusdem causae secundae, ad hoc, ut illa ab ista pendeat: quoniam utrobique est eadem ratio, scilicet causam secundam non tribuere primae virtutem ad operandum; bene tamen e contra: et similiter, nec principium quod praestare principio quo, vim, et rationem agendi, ut quo: maxime quando principium agendi quo, est per se subsistens, ut in essentia divina, adhuc in ratione speciei intelligibilis considerata, ut contingit, bene tamen e converso principium agendi, quod, habere esse tale a principio constituente ipsum.

90 Tandem, quia adhuc admisso, quod in aliis rebus principium formale quo, subordinaretur principio quod, non tamen id esset admittendum in intellectu, et specie intelligibili: et ratio disparitatis desumitur ex propria natura intellectus, et obiecti intelligibilis dubio praecedent. num. 61. explicata. Nam in aliis rebus principium formale quod non transit in naturam principii quo, seu (quod in idem, quoad praesens redit) non identificatur cum eo, sed manet omnino ab illo distinctum, ita, ut ex utroque unum tertium coalescat. At in ordine intelligibili intellectus transit quodammodo in obiectum intelligibile: quia intellectus fit identice ipsa res intellecta, et haec quodammodo imbibitur in ipsa natura intellectus, quatenus identificatur cum ipso: et ideo dato, quod intellectus suo modo influat, ut quod, nihilominus obiectum non subordinabitur illi: quia intellectus est intelligibiliter ipsum obiectum, et nihil subordinatur sibi ipsi.

91 Nec obest, hanc identitatem intellectus creati cum re intellecta esse identitatem, quodammodo; non vero omnimodam excludentem realem actualem distinctionem in esse entitativo, et naturali inter utrumque, ac proinde non videri incompossibilem cum ea realem subordinationem unius, ad aliud.

Non itaque hoc obest. Quoniam licet ibidem adsit identitas involvens realem distinctionem in esse entitativo, quia tamen, quod potissimum attenditur in intellectu, et obiecto intelligibili, si in ordine, et esse intelligibili considerentur, est identitas illa in ordine intelligibili unius cum alio, et realis distinctio in esse entitativo ibidem involuta de materiali (quamvis fere semper indispensabiliter) importatur, vel ob imperfectionem potentiae, vel speciei, vel utriusque, ut in nobis contingit, non vero ratione eius, quod species intelligibilis per se, et indispensabiliter ex vi propriae lineae petit: ideo ad hanc identitatem est potissimum attendendum, et de intellectu, ac obiecto sic est in ordine intelligibili philosophandum, ac si in esse entitativo non distinguerentur. Et ita, si quae sit ibi materialis subordinatio in esse entitativo, et materiali, non erit necessarium, ut haec in specie perfectissima, reperiatur, imo neque in aliis speciebus, ut praecise, quoad formale propriae lineae considerantur.

92 Unde cum dicitur, intellectum fieri quodammodo rem intellectam; ly quodammodo tollit, quod unum fiat necessario aliud in esse entitativo; non vero in esse intelligibili. Quia unum fieri aliud solummodo in esse intelligibili, tantum petit saltim necessario, et indispensabiliter identitatem loco citato explicatam, et in tractu de scientia Dei disp. 2. a num. 83. usque ad numerum 92. latius explicandam: et quod diversitas ibidem intercedens (quae solum ex informatione aut ex esse accidentali, aut modo essendi substantiali ipsius speciei potest provenire) non oriatur ex ordine intelligibili formaliter, sed ex esse entitativo materialiter importato, quantumvis ibidem indispensabiliter adiungatur. Et ratio pro nunc est. Nam sicut homo, et leo in ratione animalis sunt idem, quia licet distinguantur per proprias differentias, non tamen ratione animalitatis: et ideo si illae differentiae non essent intra propriam lineam, tunc homo, et leo essent idem positive in ratione animalis, ita quia diversitas intercedens inter obiectum, et intellectum, supposita semel unione unius cum alio, non oritur ex ordine intelligibili, sed ex informatione, aut inhaerentia in esse entitativo, aut ex eo, quod id, quod est species intelligibilis habet se in esse entitativo per modum subiecti respectu intellectus, vel ex imperfectione potentiae, quae omnia materialiter se habent ad ordinem intelligibilem; et alias intellectus ratione speciei habet eandem numero naturam cum obiecto, sub alio tamen modo essendi, scilicet intelligibili, ut in tractatu praedicto de scientia Dei disput. 2. num. 14. dicemus: ideo oportet, ut cum hoc addito, scilicet in ordine intelligibili, fiat intellectus ipsa res intellecta. Videantur nostri Complut. in lib. de Anima disp. 18. quaest. 4. et ea, quae disput. 2. nuper citata a num. 83. usque ad 92. asseremus.

§ III. Difficilis obiectio, et prima illius solutio.

93 Sed obiicies. Essentia Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu proprii intellectus, non concurrit active in ordine ad sui cognitionem: sed hoc non ob aliud, nisi quia praedictus intellectus est determinatus ex parte sui in ordine ad cognitionem ipsiusmet Angeli: ergo, quod potentia sit ex parte sua determinata in ordine ad cognitionem alicuius obiecti, tollit indigentiam concursus activi, ex parte eius, ut habet rationem speciei intelligibilis, ac proinde cum intellectus perfusus lumine gloriae sit ex parte sua determinatus ad visionem claram Dei, non indigebit influxu activo essentiae divinae, ut habet rationem speciei. Maior patet. Quia essentia Angeli, quippe, quae est substantia creata, nequit esse immediate operativa, ac proinde neque influere active per modum speciei: quandoquidem concursus hic praestatur immediate ab specie. Minor vero etiam constat. Nam, quod intellectus Angeli non indigeat concursu alterius activo in ordine ad praedictam cognitionem debet oriri ex eo, quod sit sufficienter determinatus intra ordinem causae efficientis. Unde si in hoc ordine non determinatur active ex parte obiecti, oportet, ut id solum oriatur ex determinatione omnimoda ex parte sui.

94 Confirmatur. Nam, vel ratio speciei petit necessario rationem principii activi, et non utcumque, sed, ut denudabilem ab imperfectionibus subordinationis, et dependentiae, vel petit eam involutam cum imperfectionibus? Si primum, non erit ratio, ob quam in essentia Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis, ratio haec sine praedictis imperfectionibus non reperiatur, quandoquidem est forma subsistens, et actus perfectissimus, ac proinde etiamsi sit substantia, nihilominus erit immediate operativa, vel rationem speciei non habebit. Si secundum, ergo ratio speciei intelligibilis non invenietur in essentia divina respectu intellectus creati.

95 Ad hanc obiectionem responderi posset negando maiorem. Contra quod, nihil obest probatio. Quoniam ad rationem speciei intelligibilis, et concursum eius activum satis est, quod concurrat active radicaliter per se ipsam, et proxime per suam virtutem, ut in praesenti contingit.

Explicatur hoc. Etenim intellectus Angelicus oritur ab essentia Angeli, tam, ut est actus intellectiva, quam, ut est actu intelligibilis, et habet rationem obiecti, quia essentia eius ratione suae immaterialitatis habet utrumque, et praedictus intellectus dimanat ab ea in eodem immaterialitatis gradu, cumque ita secundum has rationes, dimanet ab ea, ut radicetur in illa secundum utramque rationem, seu, ut sit intime unitus cum ipsa, potest peculiari iure ratione huius radicationis, seu unionis fluere ab ea per modum virtutis illius, ut est intellectiva, et ut est obiectum actu intelligibile: ac proinde sicut non indiget novo concursu proximo, et activo eiusdem essentiae, ut intellectiva, qui sit distinctus aliquo modo ab influxu proximo intellectus, ut subordinati principio activo radicali, sed sufficit concursus radicalis essentiae Angeli, et concursus proximus iam dictus sui intellectus, ut ostendunt nostri Compluten. 2. Phys. disp. 10. quaest. 4. et 6. ita neque petit novum concursum proximum illius, ut est obiectum intelligibile: quia praedictus intellectus est virtus agendi proxima eius, secundum utramque rationem consideratae.

96 Nec refert, si contra solutionem hanc obiicias. Tum, quod si hoc satis est ad hoc, ut essentia Angeli habeat rationem speciei respectu suae cognitionis, fiet inde, ut etiam in essentia divina, ut est species intelligibilis respectu intellectus beati, hoc idem sufficiat ad hoc, ut munus speciei praestet: et ita ipsa solum influet concursu radicali activo, non vero proximo; sed hunc per lumen gloriae ab ea, tam, ut est intellectiva, quam ut est actu intelligibilis fluens praestabit: quandoquidem id, quod conceditur intellectui Angelico, non est cur lumini gloriae, quod est superioris rationis, denegatur.

Tum etiam (quod ex praedicta solutione sequitur) intellectum Angelicum habere per se primo, et directe rationem speciei intelligibilis in ordine ad cognitionem eiusdem Angeli, atque adeo essentiam ipsius non posse esse speciem intelligibilem respectu praedictae cognitionis. Sequela huius postremi inconvenientis, quoad primam partem videtur certa. Quoniam sicut id, quod immediate, et per naturalem dimanationem fluit ab essentia Angeli, ut habet rationem naturae intellectivae, ac proinde primae, et radicalis potentiae ad intelligendum, non potest non esse potentia proxime intellectiva reddens ipsum ex parte potentiae proxime intellectivum, ita, quod dimanat ab ea, ut habet radicaliter rationem obiecti intelligibilis, non potest non esse proxime intelligibile, et tribuens eidem essentiae, quod sit proxime intelligibilis: ergo eo ipso habebit per se primo, et directe rationem speciei intelligibilis respectu praedictae essentiae: siquidem hoc, et non aliud est proprium munus speciei impressae, ut in speciebus sensibilibus cernere licet. Quoad secundam vero partem etiam constat. Nam repugnat, quod in ordine ad unam, et eandem indivisibilem cognitionem unius obiecti tribuatur a natura duplex species intelligibilis, ut ex se constat, et aperte colligitur ex iis, quae nostri Complut. in lib. Physic. disp. 15. quaest. 3. num. 97. docent.

97 Non itaque hoc refert. Nam ad primam impugnationem dicendum est, esse disparem rationem. Quoniam lumen gloriae oritur ab essentia divina, ut est intellectiva clare sui, non vero, ut est obiectum clare a se ipsa actu intelligibile: quia licet essentia divina ratione suae infinitae immaterialitatis habeat utrumque, attamen, ut lumen gloriae oriatur ab ipsa praecise¹, ut intellectiva est, et per modum elevationis intellectus creati, non est necesse, ut conveniat cum ea in eodem immaterialitatis gradu; secus tamen, ut ab eadem essentia divina, quatenus etiam habet rationem obiecti procedat. Quoniam, quod procedit ab illa secundum istam rationem, tenet se secundum eandem ex parte obiecti, et ita commensuratur cum ea in eodem immaterialitatis gradu, ut in sequentibus dubiis expendemus: sicut, quod oritur ab ea secundum priorem rationem, scilicet, ut est intellectiva clare sui, tenet se ex parte potentiae per modum elevationis illius, et ideo non oportet commensurari in immaterialitate cum obiecto. Quare cum lumini gloriae, et cuivis alteri creaturae repugnet habere eumdem immaterialitatis gradum cum essentia divina, consequens est, ut etiam repugnet oriri ab ea, quatenus habet praedictam rationem obiecti intelligibilis, atque adeo per modum virtutis illius secundum hanc rationem consideratae: et ita essentia divina, vel non influit active per modum speciei intelligibilis, cuius oppositum ostendimus, vel influit proxime: quandoquidem nihil influit radicaliter in aliquo ordine, quin ab illo oriatur virtus influendi proxima in eodem ordine.

Caeterum intellectus Angeli oritur ab essentia illius, tam, ut virtus ipsius, ut intellectiva, quam, ut actu intelligibilis est. Tum, quia convenit cum ea, in eodem immaterialitatis gradu; et ita ex hac parte nihil obest quominus ab illa, ut actu intelligibilis est, fluat per modum virtutis ipsius. Tum etiam: quia essentia Angeli debet, ut est obiectum actu intelligibile a se ipsa, influere active in intellectionem sui, ut ex rationibus pro assertione, factis proportionabiliter tamen applicatis, constat. Cumque non possit esse immediate operativa, ex eo, quod est substantia creata, oportet, ut radicaliter active influat, ac proinde ab illa secundum istam rationem oriatur aliqua virtus proxima, scilicet intellectus ratione, cuius immediate agat: et ideo essentia praedicta potest per se ipsam habere influxum radicalem, et per suum intellectum operari proxime, et per consequens concurrere per se ipsam concursu proprio speciei: quia, ad hunc satis est influxus activus, quicumque ille sit, sive proximus, sive radicalis.

98 Ad secundam vero impugnationem neganda est sequela, quoad utramque partem. Et ad probationem prioris, ex qua pendet probatio posterioris, concesso antecedenti quoad primam partem, distinguendum est quoad ultim. Tribuens eidem essentiae, quod sit proxime intelligibilis, quod hoc, quod est habere vim per modum obiecti, seu formae intelligibilis, ac in genere causae, aut quasi causae formalis in ordine intelligibili, ad determinandum proxime intellectum, negandum est: quod virtutem proximam concurrendi active per modum obiecti intelligibilis, concedi poterit. Et deinde neganda est conseq. Et ad probationem, quod munus proprium, et indispensabile speciei intelligibilis, tantum est illud, rius, ut saltim est radix huius posterioris. Nec instantia de speciebus sensibilibus aliquid convincit. Nam istae ideo formaliter habent rationem talium, quia munus illud prius speciei praestant, quamvis et hoc posterius debeant etiam praestare, propter rationem statim assignandam.

99 Explicatur hoc. Sicut intellectus fluens ab essentia Angeli, ut est intellectiva, tantum fluit, ut tribuat illi, quod ipsi deest, et ideo solum eidem tribuit, quod per illum immediate, et proxime influat, quia hoc tantummodo praedictae essentiae ex parte sui deerat, ita idem intellectus, ut fluit a praedicta essentia quatenus obiectum intelligibile, solum oritur ab illa per naturalem dimanationem ad hoc, ut praestet ei, quod secundum istam rationem praedicta essentia non habet; cumque ipsa secundum se formaliter, et proxime determinet in genere causae formalis iam dictae intellectum in ordine ad specificationem actus, quia se ipsa formaliter, et proxime ratione suae immaterialitatis est unita cum intellectu in ratione obiecti proxime intelligibilis, ex eo, quod ratione eiusdem immaterialitatis habet eandem naturam sub modo essendi immateriali, et intelligibili, quam ipsamet, ut est intellectiva retinet sub modo essendi naturali, et deinde eadem essentia habeat vim radicalem activam ad influendum per modum obiecti in intellectionem sui: ideo intellectus non oritur ab illa sic sumpta, ad hoc, ut tribuat ei hoc munus determinandi, et uniendi se modo dicto eidem intellectui: aut radicaliter concurrendi in intellectionem. Caeterum quoniam ipsamet essentia ob rationem generalem substantiae creatae, tantum est radicaliter in quovis ordine operativa, radixque virtutum operativarum, tam in ordine naturali, quam intelligibili, ut iam diximus, ut iam diximus, propterea intellectus solum oritur ab ea per modum virtutis proximae illius sic consideratae, et ut reddens illam in ratione obiecti proxime intelligibilem, quod hoc munus dumtaxat influendi proxime active, cumque prius illud munus determinandi, et radicaliter saltim influendi requiratur, et sufficiat ad rationem speciei, inde est, ut essentia Angeli, non vero eius intellectus rationem praedictae speciei intelligibilis sortiatur.

Ex quo etiam apparet, quare virtus procedens ab obiecto sensibili, ut tali habeat rationem speciei sensibilis. Nam talia obiecta non sunt ex se actu sensibilia ratione maximae materialitatis, quam admixtam habent, et quia non possunt se ipsis immediate uniri cum sensu propter rationes dubio praecedenti adductas (proportionaliter tamen, quoad praesens applicatas) et ideo talis virtus oriens ab illis ad hoc, ut tribuat, quod ipsis deest, debet eisdem tribuere quod sint proxime sensibilia, tam quod virtutem uniendi se sensui, et determinandi illum, quam quoad virtutem proximam concurrendi: atque adeo veram rationem speciei impressae habebit.

Ex quibus omnibus ad confirmationem principalis obiectionis satis constat.

§ IV. Posterior solutio eiusdem obiectionis.

100 Secundo, et melius ad principalem hanc, et difficilem obiectionem propositam, necnon et ad eius confirmationem respondetur, essentiam Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis, influere per se ipsam active, et proxime, et non solum formaliter, aut active radicaliter in intellectionem, ut ex D. Thom. loco citato communiter deducunt graviores eius discipuli. Et ad probationem dicendum est, quod licet substantia Angeli nequeat esse immediatum principium operandi per modum potentiae activae, ac proinde in esse entitativo, et naturali, bene tamen per modum speciei, et in esse intelligibili: quia species intelligibilis non est potentia activa, sed determinatio in esse intelligibili potentiae activae, et proximae, scilicet intellectus in ordine ad specificationem actus, ut iam ostendimus. Et licet repugnet substantiam esse immediate operativam per modum potentiae activae, non tamen per modum determinationis illius, non qualitercumque, sed in ordine intelligibili. Quare essentia Angeli distinguenda est in se ipsam, ut habet rationem naturae, scilicet intellectivae, et ut est obiectum actu intelligibile, seu ut habet rationem speciei: et secundum hanc posteriorem rationem est illi aliqua immediata activitas concedenda, secus vero secundum priorem.

101 Sed dices, quod ex eo D. Thom. infra quaest. 54. art. 2. ostendit substantiam Angeli non esse immediate operativam per modum potentiae activae, quia in creaturis esse (seu existentia substantialis) et operari distinguuntur realiter. ac proinde potentia ad esse (scilicet substantia) et potentia ad operari distinguuntur realiter: sed haec ratio etiam convincit, essentiam Angeli non posse per modum speciei, et determinationis potentiae intellectivae esse immediatum principium operandi: ergo praedicta activitas, vel utrobique concedi, vel utrobique negari debet. Maior est certa. Minor etiam liquet. Quoniam esse substantiae Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis, et operari illius (scilicet intellectio) etiam distinguuntur realiter, et ita posset saltim supernaturaliter manere cum suo esse, sive existentia substantia Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis, absque sua intellectione: ergo eius substantia, et virtus agendi per modum determinationis activae intellectus distinguentur realiter: quandoquidem respiciunt praedictos actus, ut propria earum specificativa, et consequenter non poterit Angelus per suam substantiam esse ullo modo immediata virtus activa in ordine ad intellectionem.

102 Confirmatur. Nam intellectio creata necessario debet esse accidens, ut ostendit D. Thom. quaest. 54. citata: ergo nequit essentia Angeli, quae est substantia, per se primo respicere illam: ergo neque esse ullo modo ratio agendi immediata respectu eius. Haec ultima consequentia ex prima satis constat. Quoniam quaevis ratio agendi influens proxime, et active in operationem, respicit illam per se primo: quoniam secundum hanc rationem considerata per se primo instituta est a natura, ut agat. Prima vero consequentia etiam liquet. Quoniam, ut ostendunt nostri Complut. 2. Phys. disp. 10. quaest. 4. substantia nequit per se primo respicere aliquid extra proprium praedicamentum, quia est in ordine ad se, et ideo ex D. Thom. probant implicare, quod substantia sit immediate operativa, quoniam alias non respiceret ob rationem dictam per se primo operationem, et simul respiceret illam, quia totum esse rationis agendi proximae, est propter operationem, et ideo per se primo dicit habitudinem transcendentalem ad illam.

103 Respondetur, quod adhuc admisso esse, seu existentia Angeli, ut habentis rationem speciei intelligibilis, et ad ordinem intelligibilem formalissime spectantis, distingui ab intellectione, cuius oppositum ex D. Thom. in tract. de scient. Dei. disp. 3. num. 7. et in tract. de volunt. Dei, disp. 2. num. 34. ostendemus, nihilominus obiectio nihil convincit. Nam substantia Angeli, ut habet rationem naturae, et eius potentia immediate operativa, non ideo distinguuntur realiter, quia substantia respiciat utcumque esse substantiale, et potentia operativa operationem, sed quia illa per se primo per modum potentiae susceptivae inspicit suum esse, haec vero per modum potentiae operativae in suum operari per se primo tendit, ut disp. et quaest. citata ostendunt N. Complut. Caeterum eadem substantia Angelica, ut est obiectum intelligibile, licet respiciat, tam suum esse substantiale, modo statim dicendo, quam intellectionem, nihilominus secundum hanc rationem considerata, non distinguitur a se ipsa, ut haec duo inspicit: quoniam solum respicit per se primo intellectionem, secundario suum esse; et ideo, ut habet rationem obiecti, et speciei intelligibilis, potest per se ipsam esse immediata ratio eliciendi active intellectionem. Non secus, proportione tamen servata, ac calor, qui licet respiciat esse, et operari, nihilominus, quia per se primo respicit operationem, et secundario esse, ut explicatur a. N. Complut. disp. citata quaest. 5. ideo per se ipsum potest esse potentia immediate operativa.

Cur autem essentia Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis, per se primo solum respiciat operationem, satis colligitur ex natura eiusdem speciei. Nam cum species per se primo instituta sit ad actuandam, complendam, et perficiendam potentiam intellectivam, et potentia intellectiva Angeli iam habeat, iuxta hunc dicendi modum, suum esse, et tantum desit illi activitas, et determinatio ex parte obiecti, consequens est, ut obiectum quatenus habet rationem speciei, sit per se primo institutum propter intellectionem. Sicut, quia eadem essentia, ut habet rationem essentiae, et naturae, iam habet suum esse, quod per se primo respiciebat, et solum indiget virtute immediate operativa, ideo intellectus per modum potentiae activae ipsius per se primo institutus est propter operationem, et secundario respicit esse. Sed de his videantur N. Complut. loco citato.

104 Nec obest tacita quaedam replica, quae in hac eadem obiectione latitat, quaeque sic formari potest. Nam licet hinc fiat, quod essentia Angeli, ut habet praecise rationem obiecti, et speciei, non distinguatur realiter a se ipsa secundum hanc rationem considerata, quatenus secundum eam respicit esse, et operari, quia respicit operari per se primo, et secundario esse, secus tamen si consideretur secundum utramque rationem, scilicet, ut est natura, et ut est obiectum intelligibile, quandoquidem, ut est obiectum intelligibile respicit per se primo operationem: at ut est natura per se primo tendit ad esse seu ad suum existere: et non ob aliud eadem essentia, et sua potentia immediate operativa distinguuntur realiter, nisi quia praedicta essentia per se primo inspicit esse, et potentia immediate operativa per se primo tendit ad operari.

Non itaque hoc obest. Quia ratio, propter quam substantia Angeli, ut habet rationem essentiae, et naturae, et sua potentia immediate operativa distinguuntur realiter, non est quia utcumque respicit secundum suam essentiam per se primo esse seu existentiam substantialem, et secundum suam potentiam operativam per se primo tendit in operationem; sed quia in eodem ordine entitativo hoc illis competit. Quare cum essentia Angeli, ut habet rationem naturae, respiciat perse primo in ordine entitativo suum esse existentiae, et ut habet rationem speciei intelligibilis, tendat per se primo in alio ordine, scilicet in esse intelligibili, et modo dicto, in operationem, non inde colligitur distinctio realis inter se ipsam, ut habet rationem naturae, et ut habet rationem speciei intelligibilis: sicut licet repugnet, quod idem intellectus sit simul in esse entitativo actus, et forma, nec non et pura potentia; non tamen, quod in esse entitativo sit actus, et in ordine intelligibili sit pura potentia.

105 Explicatur hoc. Etenim essentia Angeli, ut est obiectum intelligibile, est determinatio intellectus, non qualitercumque, sed in ordine intelligibili: et ita secundum, quod habet rationem obiecti, seu speciei intelligibilis, non respicit operationem, nisi ut fundatum, et identificatum cum esse entitativo, et naturali eiusdem essentiae. Quoniam proprium est esse intelligibilis, saltim creati, fundari, et identificari, modo supra insinuato, cum aliquo esse entitativo, et naturali, ut ex se constat, et D. Thom. docet 2. de Anima. Unde in hac determinatione intelligibili non sumitur ex eadem radice, distinctio entitativa, sive realis, et propria eius ratio formalis: quia distinctio entitativa, sive realis sumitur ex esse entitativo, et naturali, et ideo essentia unius Angeli, ut est obiectum intelligibile, nequit distingui realiter a se ipsa, ut habet esse entitativum, et naturale, bene tamen a quavis alia essentia alterius Angeli. At vero ratio formalissima eius desumitur ex operatione intelligibili, ad quam per modum determinationis activae, et in ordine intelligibili collocatae, per se primo respicit. Caeterum potentia immediate activa, v. g. intellectus, sicut et potentia susceptiva esse substantialis, scilicet eadem substantia Angelica, ex eodem capite vendicant sibi propriam rationem formalem, et propriam entitatem: quia utrumque habent per habitudinem ad proprium actum entitativum, seu naturalem per se primo inspectum, et ideo hoc multiplicato, multiplicantur et illa.

106 Ad confirmationem respondetur, essentiam Angeli, ut formaliter est substantia, nunquam respicere per se primo accidens, ut tale. Nam si loquamur de ea, ut in ordine intelligibili est substantia, id est, ut intelligibili modo, et per modum actus primi in hoc ordine unit obiectum, id est, substantiam Angeli, ut ad ordinem intelligibilem spectantem cum potentia intellectiva; tunc intellectio ipsa, ut terminat habitudinem praedictae speciei, non est formaliter accidens, sed solum materialiter, quamvis alias, et ex aliis capitibus habeat rationem accidentis indispensabiliter, et ita terminat formalissime sub ratione unionis per modum actus secundi eiusdem obiecti cum intellectu. Unde in Deo reperitur formalissima ratio intellectionis, et unionis actualissimae cum obiecto; non tamen ratio accidentis.

Si vero loquamur de ea, ut in ordine entitativo, et naturali, est substantia, tunc sicut in illa quatenus formalissime habet rationem speciei intelligibilis, est quid materiale, et per accidens, quod in ordine entitativo sit substantia, ita ex hoc, quod in ratione speciei intelligibilis formalissime sumptae, per se primo respiciat operationem, non sequitur, quod, ut habet rationem substantiae in esse entitativo, illam per se primo inspiciat: siquidem secundum illam rationem praecisam, et formalissimam speciei intelligibilis non est substantia in esse entitativo, et naturali.

107 Ratio autem, ob quam in specie, ut habet rationem speciei formalissime sumptae, est quid materiale, et per accidens, quod sit substantia, vel accidens in esse entitativo, et naturali, ex dictis satis colligitur, et insuper id explicari potest, ex eo, quod (ut optime notant communiter Thomistae) species creata, ut abstrahit ab specie creata, quae in esse entitativo est accidens, et ab specie creata, quae est in eodem esse entitativo substantia, ut essentia Angeli, potest dici univoce de utraque: et ita essentia Gabrielis, ut gerit vicem speciei intelligibilis respectu proprii intellectus, et species intelligibilis, quae in esse entitativo sit accidens, quaeque connaturaliter repraesentet eandem essentiam Gabrielis, sunt eiusdem essentiae atomae in ratione speciei intelligibilis. Quia quamvis in esse rei, seu in esse entitativo substantia, et accidens solum conveniant convenientia essentiali analogice, attamen in esse intelligibili (respectu cuius hae duae rationes in esse entitativo de materiali, et per accidens importantur) possunt univoce convenire.

108 Quod quidem potest adhuc magis declarari, et suaderi ex eo, quod, ut duae species intelligibiles sint eiusdem rationis atomae, attenditur per se ad hoc, ut in esse entitativo sint eiusdem immaterialitatis, et ad hoc, ut intelligibiliter, seu in esse intelligibili uniant idem obiectum cum potentia (sive utrumque requiratur per se formaliter, sive unum per se materialiter et aliud per se formaliter de quo nihil modo) at species intelligibilis repraesentans naturam Gabrielis, quae est in intellectu Michaelis, quaeque in esse entitativo est accidens: et essentia eiusdem Gabrielis, quae in esse entitativo est substantia, possunt ex una parte in esse entitativo convenire in eodem immaterialitatis gradu (ut constabit ex iis, quae in hac eadem disp. dub. 6. dicemus, quia accidentia bene possunt esse eiusdem immaterialitatis cum substantia, ut patet in intellectu Angelico, qui est eiusdem immaterialitatis cum substantia Angeli) et ex alia parte utraque species unit unum, et idem obiectum intelligibiliter cum potentia. Nam sicut essentia Gabrielis se ipsa ratione suae immaterialitatis est intelligibilis, et ideo se ipsam unit intelligibiliter cum proprio intellectu, ita species intelligibilis illius residens in intellectu Michaelis, quae in esse entitativo est accidens, est eiusdem naturae in esse intelligibili, et repraesentativo cum eadem essentia Angelica Gabrielis, ut in hac disp. dicemus, et in tract. de scientia Dei disp. 2. latius prosequemur: et propterea unum et eandemmet essentiam Gabrielis intelligibiliter cum intellectu Michaelis: ac proinde poterunt convenire in ratione speciei intelligibilis convenientia univoca, et atoma, sive (ut melius loquamur) convenientia numerica, ut ex dicendis in praedicto tract. de scientia Dei disput. citata num. 31. constabit, ubi, hoc ipsum amplius elucidabitur.

109 Ex quo etiam fit, nullius esse momenti obiectionem quandam, quae aliquos valde urget, nimirum ordinem intelligibilem creatum esse formaliter aliquid reale, ac proinde esse formaliter vel substantiam, vel accidens, quandoquidem ens reale creatum, formaliter, et intra propriam lineam dividitur penes esse per se, vel in alio.

Ex dictis igitur obiectio haec facile corruit. Nam ex ea ad summum sequitur, quod esse substantiam, vel accidens in esse intelligibili sit per se, et formale ad rationem speciei intelligibilis, id est, quod inter differentias per se, et intra propriam lineam contrahentes rationem speciei intelligibilis, sit vel esse substantiam in hoc ordine, vel esse accidens in hoc eodem ordine, ita ut species, quae repraesentaverit, sive unierit substantiam cum intellectu, sit substantia in ordine intelligibili, sive repraesentativo, quae vero unierit accidens, sit accidens: si autem unierit tantum rationem entis, ut sic, tunc tantum sit in ordine intelligibili ens non vero substantia, vel accidens.

Unde divisio entis creati in esse per se, vel in alio secundum esse entitativum, est ad summum formalis, et intra propriam lineam respectu entis, ut dicit esse entitativum, et naturale; secus vero, ut pertinet ad lineam, et ordinem intelligibilem, secundum quam de materiali tantum, et per accidens dicit hanc rationem, de formali vero praedictam unionem obiecti cum potentia, et saltim de materiali (per se tamen) realem in esse entitativo immaterialitatem, eamque talis conditionis, ut species quidditative repraesentans aliquod obiectum conveniat cum eo in esse entitativo in eodem immaterialitatis gradu, iuxta ea, quae in hac disp. dub. 7. dicemus, et propterea per se, et intra propriam lineam ad minus, modo insinuato, dividitur per distinctam immaterialitatem, ut pertinentem ad ordinem entitativum.

110 Diximus, ut pertinentem ad ordinem entitativum. Nam utrum species intelligibilis, ut pertinet ad ordinem intelligibilem, dividatur non solum per se materialiter, sed etiam per se formaliter per immaterialitatem, ut spectat ad ordinem intelligibilem (de qua aiquid in hac disp. tangemus) constabit ex iis, quae infra in hoc tract. et tract. de scientia Dei adducentur. Nunc autem solum asserimus, quod si semel talis immaterialitas, ut ad ordinem intelligibilem spectat, dividit per se formaliter speciem intelligibilem intra suam lineam, tunc hoc ipso, quod aliqua species uniat aliquod obiectum in esse intelligibili, et conveniat cum eo in immaterialitate in esse entitativo, debet etiam habere una cum illo obiecto eandem immaterialitatem, quatenus ad ordinem intelligibilem spectat.

Ex quibus omnibus manifestum apparet discrimen inter alias res, v. g. sapientiam creatam, et speciem intelligibilem etiam creatam. Nam licet sapientiae creatae secundum rationem sapientiae ut sic, suo modo accidat esse substantiam, vel qualitatem repositam in tali, vel tali qualitatis specie; attamen, ut est sapientia creata importat formaliter, et intra propriam lineam talis sapientiae, rationem praedictae qualitatis in esse entitativo. Caeterum species intelligibilis creata v. g. species supremi Angeli, solum materialiter, et per accidens dicit rationem accidentis, vel qualitatis in esse entitativo, non vero formaliter, et intra propriam lineam. Sed haec late in tract. de scientia Dei disp. 2. dub. 1. §. 5. et dub. 2. §. item 5. et alibi saepe in eisdem dubiis elucidabuntur.

§ V. Satisfit argumentis primae sententiae.

Ad primum patet ex dictis a num. 84. usque ad num. 92.

111 Ad confirmationem vero respondetur negando sequelam. Et ad probationem dicendum est, speciem consideratam in ratione speciei formaliter sumptae identificari in esse cognoscibili cum intellectu, ut ex dictis dubio praecedenti, et ex dicendis disput. nuper citata constat: et ita, licet secundum se sumpta non adaequet perfectionem cognitionis, attamen, ut identificata cum intellectu adaequat illam eo modo, quo ipse intellectus. Unde sicut si in ordine² entitativo, et naturali essent identificata, tunc entitas illa, ut esset quasi composita ex utraque ratione, posset in eodem ordine, et absque reali subordinatione elicere active intellectionem, ut vitalem, sic hoc ipso, quod in ordine intelligibili identificentur, potest eadem entitas, ut est quasi coalescens ex virtute cognoscitiva, et specie, influere active, et sine subordinatione praedicta in ipsam intellectionem, ut talem.

Caeterum quia licet praedicta species et intellectus identificentur realiter in praedicto ordine, nihilominus distinguuntur in eodem ordine, virtualiter, sive formaliter, et etiam realiter potentialiter, ut in tractatu de scientia Dei, disp. 3. num. 84. et 94. dicemus; ideo oportet explicare, quomodo quatenus sic distincta possit influere active in cognitionem, ut vitalem.

112 Dicemus ergo, speciem, adhuc, ut distinctam virtualiter, et realiter potentialiter a virtute cognoscitiva, cum qua in ordine cognoscibili identificatur, habere aliquod vitalitatis genus, quatenus ab intrinseco habet esse determinationem potentiae vitalis, ut talis, et non posse alio modo, nisi per modum determinationis eiusdem potentiae concurrere. Hoc autem satis est, ad hoc, ut in suo ordine, et per modum determinationis praedictae possit una cum potentia active influere in cognitionem, etiam quatenus vitalem. Tum, quia determinatio potentiae vitalis formaliter sumptae, ab intrinseco habet concurrere ad operationes illius potentiae, quatenus tales, atque adeo etiam ad vitalitatem earundem operationum. Tum etiam: quia ad hoc, ut aliqua causa coalescens ex diversis rationibus agendi, quarum una sit determinatio alterius, influat, non est necesse, ut quaevis ex illis omnino adaequate contineat effectum secundum illam rationem, ad quam concurrit; sed satis est, ut si praedictus effectus sit, verbi gratia, vitalis, quod utraque ratio agendi, nempe potentia vitalis, et determinatio eius ex parte obiecti se tenens habeat aliquid vitalitatis, et in ambabus aequate tota perfectio effectus claudatur. Quia etsi tunc neutra per se sola sit sufficiens, quaelibet tamen est sufficiens (ut sic dicamus) in suo ordine, quatenus licet una cum potentia vitali desideretur determinatio eius vitalis, quae sit per speciem, attamen, nec determinatio ista concurrit per modum potentiae, nec potentia, ut talis per modum determinationis obiecti.

Potestque haec solutio cum proportione applicari ad hanc confirmationem, etiam si dicatur, speciem, et intellectum non identificari realiter, adhuc in esse intelligibili: quia ad hoc, ut species realiter distincta in quocumque ordine ab intellectu, concurrat active in intellectionem, ut vitalem, satis est, quod ab intrinseco sit determinatio potentiae vitalis, et quod ut talis concurrat.

113 Nec obest hoc, quod in eadem confirmatione adducitur, scilicet species sensibiles non posse habere aliquod vitalitatis genus, eo quod non procedunt a principio vitae. Quoniam ad hoc, ut habeant vitalitatem modo explicato, satis est, quod sint determinationes potentiarum vitalium formaliter sumptarum, et quod sicut procedunt a rebus materialibus, quatenus habent aliquid participium substantiarum immaterialium, et separatorum, ut in libris de Generatione asserunt nostri Complutens. ita procedant ab eisdem, quatenus habent aliquid participium earum, ut in ratione obiecti cognoscibilis sint etiam determinationes vitales suarum potentiarum.

Potestque tota haec solutio elucidari ex eo, quod vis radicalis, et proxima ad intelligendum, necnon species intelligibilis, et intellectio pertinent ad unam, et eandem lineam vitae intellectualis: et propterea ubi haec linea invenitur in omni sua puritate, et per modum actus purissimi, ut in Deo contingit, ibi omnia haec sunt una, et eadem ipsissima formalitas absque distinctione etiam virtuali, ut constabit ex iis, quae in tractatu de scientia Dei disp. 3. num. 17. et num. 46. et 47. et in tractatu de voluntate Dei disp. 2. num. 34. dicemus.

114 Quare sicut propter hanc rationem, tam vis radicalis, quam vis proxima ad intelligendum, necnon et intellectio ipsa exprimunt in Deum suum peculiarem (ut sic dicamus) modum vitae, ita etiam speciei intelligibilis debet in eodem exprimere suam peculiarem vitalitatem, alioqui non pertineret ad unam, et eandem lineam vitae intellectualis; cumque haec peculiaris vitalitas non possit in alio consistere, quam in hoc, quod species intelligibilis sit determinatio vitalis ex parte obiecti se tenens respectu intellectus, per quam ipse foecundatur in ordine ad intellectionem, ita quidem, ut licet haec omnia non distinguantur in Deo virtualiter, attamen revera in eo inveniantur, et illa eadem ipsissima formalitas omnia haec munera praestet: consequens est, ut essentia divina, quatenus habet rationem speciei intelligibilis, et secundum hanc rationem unitur cum intellectu creato, habeat propriam et peculiarem vitalitatem, et secundum hanc possit in visionem beatificam, ut vitalem influere. Quod idem (cum proportione tamen) de aliis speciebus intelligibilibus, aut sensibilibus dicimus. Quia omnes istae habent suam proportionatam vitalitatem iam insinuatam, et specie distinctam a vitalitate, quae est in potentia vitali.

115 Ad secundum patet ex dictis, essentiam divinam, ut habet rationem speciei intelligibilis, concurrere formaliter per se ipsam, non tamen utcumque, sed ut applicatam per intellectum, et liberam voluntatem Dei, non secus, proportione servata, ac subsistentia Verbi terminat humanitatem Christi Domini ratione propriae realitatis. Desideratur tamen ob eminentiam eius, quod applicetur per intellectum, et voluntatem divinam, ut dubio praecedenti explicuimus. Caeterum eademmet essentia, ut formaliter concurrit concursu generali, influit per potentiam executivam, scilicet per suam scientiam practicam, ut per virtutem agendi suo modo proximam: hoc autem, qua ratione sit intelligendum, in tractatu de voluntate Dei tangemus, et infra quaest. 14. disp. 5. num. 43. amplius explicabimus.

116 Ad tertium respondetur negando sequelam. Et ad probationem dicendum est, ideo essentiam divinam per se, et ratione sui uniri in ratione speciei intelligibilis, atque adeo per se, et ratione sui influere active in visionem, quia absque distinctione virtuali est suum esse existentiae in ordine intelligibili, atque adeo in ordine naturali, et entitativo: siquidem in divina essentia hi duo ordines ita identificentur, ut adhuc virtualiter non sint distincti, ut num. 70. tetigimus, et in tractatu de scientia Dei disput. 3. num. 23. et disput. 4. a num. 15. usque ad 19. dicemus. At relationes divinae non sunt suum esse in esse intelligibili absque distinctione virtuali, et per consequens neque in esse entitativo: quandoquidem intellectio divina, quae est existentia ordinis intelligibilis, ut in tractatibus de scientia Dei disput. 4. num. 7. et de voluntate Dei disputat. 1. num. 21. et deinceps dicemus, quaeque eademmet absque distinctione virtuali est ratione suae eminentiae ipsa existentia Dei in esse entitativo, necnon et aliorum, quae in Deo reperiuntur, habet omnino identificari cum divina essentia absque distinctione virtuali, non vero cum relationibus divinis.

117 Ratio autem, ob quam ad hoc, ut aliquid per se, et ratione sui uniatur in ratione speciei intelligibilis in ordine ad videndum Deum requiratur, quod sit suum esse existentiae in ordine intelligibili, atque adeo in ordine entitativo, satis colligitur ex iis, quae in tractatu de scientia Dei disput. 3. num. 36. et sequentibus dicemus, ubi ostendemus, relationes divinas per se, et ratione sui non uniri cum intellectu divino in ratione speciei intelligibilis in ordine ad visionem sui ipsarum, quia non sunt suum esse existentiae in ordine entitativo, et intelligibili. Unde cum visio beatorum sit participatio visionis increatae Dei, et fiat per eandem speciem, per quam illa, ut communiter docent Theologi, et ex loco citato dicendis amplius constabit, consequens est, ut relationes divinae ratione sui non uniantur cum intellectibus beatorum in ordine ad visionem sui ipsarum, sed solum ratione essentiae, atque adeo, quod ratione sui non habeant influxum activum in praedictam visionem.

118 Postquam explicuimus, per quam speciem intelligibilem Deus de facto videatur, restat, ut explicemus, an possibile sit, saltim per divinam potentiam, quod per aliam speciem scilicet creatam, et ab ipso Deo infusam, quidditative, et clare videatur.

§ I. Opinio affirmans.

Partem affirmantem tuentur Aureolus in 4. dist. 49. quaest. 2. Scotus ibidem quaest. 11. §. respondeo, Suarez in sua Metaph. disput. 30. sectione 11. a num. 27. usque ad 33. et 1. part. summae Theologiae lib. 2. cap. 13. Valentia tom. 1. disp. 1. quaest. 12. puncto 2. Vazquez 1. part. disp. 38. cap. 2. et alii.

Probatur primo. Nam quoties in aliquo quo ordine non repugnat actus intellectionis creatae, nec virtus intellectualis creata elicitive eius, neque etiam repugnabit species impressa creata, quae habeat debitam proportionem, et commensurationem cum illis: sed non repugnat in ordine supernaturali dari actum visionis Dei, ut est in se, et lumen gloriae, quod est virtus intellectualis elicitive talis actus, ita, ut ambo sint aliquid creatum: ergo, neque etiam repugnabit species impressa creata, quae repraesentet Deum, prout est in se. Consequentia cum minori non indigent probatione. Maior vero patet; tum inductione facta in omnibus aliis actibus, et virtutibus intellectualibus creatis: tum etiam, quia cum species intelligibilis habeat se in ordine intellectuali per modum seminis virilis foecundantis foeminam, scilicet virtutem intellectualem in ordine ad suum partum, nimirum intellectionem, fit inde, ut si in ordine supernaturali praedicta foemina, et partus, quae sint aliquid creatum, non repugnat, quod neque etiam repugnabit semen intellectuale creatum, scilicet species intelligibilis, cum haec omnia mutuo sibi correspondeant, ut in generationibus, et prolibus naturalibus cernere licet.

119 Secundo. Intellectus perfusus lumine gloriae connaturaliter exigit concursum alicuius speciei impressae: at non concursum essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis: ergo concursum alterius speciei creatae: ergo licet talis species de facto non detur, ex eo, quod Deus supplet vicem illius, nihil oberit quominus possit dari. Maior patet. Quia quaevis potentia intellectiva, et completa, qualis est intellectus una cum lumine gloriae, petit connaturaliter concursum alicuius speciei, ex eo, quod sine illa nequit intellectionem elicere. Minor vero probatur. Quia cum essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, sit actus purissimus, et summe immaterialis, non potest connaturaliter peti nisi ab intellectu, qui sit actus purissimus, et summe immaterialis, scilicet ab intellectu divino: sicut quia species intelligibiles Angelicae habent maiorem actualitatem, et immaterialitatem, quam intellectus humanus, ideo non potest earum concursus connaturaliter ab eodem exigi, sed solum ab intellectu Angelico.

120 Tertio. Ad hoc, ut detur species impressa repraesentativa Dei, prout est in se, non est necessarium, ut habeat infinitam perfectionem: ergo non repugnabit eam dari. Conseq. patet. Quia solum potest repugnare ex eo, quod petat infinitam perfectionem, ut ex se, et ex dicendis pro assertione magis constabit. Antecedens autem probatur. Quia talis species solum desideratur in ordine ad eliciendam visionem claram Dei, quae est finitae perfectionis: ergo non est necessarium, quod contineat infinitam perfectionem, sed solum illam, quam habet praedicta visio.

Confirmatur primo. Minus requiritur ad speciem quidditative solummodo repraesentantem Deum, prout est in se, quam ad speciem, quae comprehensive illam repraesentet: sed ad istam requiritur infinita perfectio: ergo ad illam sufficiet finita, et limitata. Maior patet. Nam sicut cognitio comprehensiva Dei excedit cognitionem pure quidditativam, ita species deserviens ad istam excedetur ab ea, quae deservit ad illam. Maior autem ex se et ex dicendis infra constabit. Consequentia vero ex utraque praemissa aperte sequitur. Nam excessus cognitionis comprehensivae Dei, supra cognitionem ipsius praecise quidditativam, non est qualiscunque, sed infinitus: et ita etiam species intelligibilis ei correspondens habebit eundem excessum infinitum supra speciem, quae solum quidditative Deum repraesentat, et consequenter ista erit finita.

Confirmatur secundo. Nam talis species non produceretur naturaliter, et necessario a Deo: sed solum libere: ergo posset secundum eius voluntatem limitari ad hoc, ut licet repraesentaret clare, et intuitive obiectum infinitum, scilicet Deum, non tamen infinite, sed quantum satis esset in ordine ad visionem finitam eliciendam. Antecedens patet: tum, quia Deus ad extra non potest operari nisi libere: tum etiam, quia de ratione speciei intelligibilis non est, ut producatur necessario a suo obiecto, ut patet in speciebus Angelicis, quae libere a Deo, non vero ab earum obiectis naturaliter, seu necessario producuntur. Conseq. autem etiam constat: quia agens liberum potest limitare suum concursum, et producere effectum secundum tantam, vel tantam perfectionem.

121 Quarto. Ipsa visio clara Dei est similitudo formalis illius, prout est in se: ergo etiam poterit dari species impressa, et creata, quae sit similitudo formalis Dei, prout est in se. Conseq. patet ex paritate rationis. Antecedens est D. August. lib. 9. de Trin. cap. 10. in fine: ubi generaliter affirmat omnem notitiam esse similem rei per eam cognitae, et cap. 11. in principio id specialiter docet de cognitione Dei in via, et lib. 14. cap. 17. prope finem loquens de visione beatifica, inquit: Tunc in nobis perfectam, et plenam futuram esse Dei similitudinem, cum perfecta, et plena fuerit eius visio, et ad hoc confirmandum adducit illud Joan. 3. Cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Quod etiam asserit Anselmus in Monologio cap. 31.

122 Ultimo. Datur species expressa, seu verbum creatum, clare et intuitive repraesentans Deum: ergo etiam poterit dari species impressa creata, quae eodem modo ipsum repraesentet. Conseq. patet. Quia species expressa formalius et expressius repraesentat Deum, quam impressa, ob idque nomen speciei expressae assecuta est: ergo si datur species expressa, et creata Dei clare, ac intuitive ipsum repraesentans, multo melius poterit dari species impressa, et creata ipsum eodem modo repraesentans, imo de facto daretur si Deus non esset unitus in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beati. Antecedens autem probatur. Nam visio, seu intellectio beatifica est vera actio vitalis, verumque fieri, ac proinde debet per illam pro luce aliquis terminus¹: ergo cum proprius terminus productus per intellectionem sit verbum, seu species expressa eidem proportionata, fit inde, ut per visionem beatificam attingentem Deum clare, et intuitive, prout est in se, producatur verbum, seu species expressa eodem modo repraesentans Deum, scilicet prout est in se.

§ II. Praefertur sententia D. Thomae.

123 Dicendum tamen est, per nullam potentiam posse dari speciem impressam, et creatam repraesentantem Deum clare, et intuitive, prout est in se. Ita D. Thom. locis citatis dub. 1. huius disp. quem sequuntur omnes eius discipuli, Capreol. in 4. dist. 49. quaest. 5. art. 1. Ferrar. 3. cont. Gent. cap. 49. Cajet. in praesenti, et infra quaest 56. art. 3. Soto in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 3. Palud. quaest. 1. art. 2. concl. 3. Bannez, Zumel, Navarrete, Ripa, Nazar. in hoc art. Quam sententiam etiam tuentur Alex. 1. part. quaest. 2. membro 3. art. 1. ad 2. et quaest. 7. membro 1. Henric., quodl. 3. quaest. 1. et quodl. 4. quaest. 7. Durand. in 4. dist. 49. quaest. 2. num. 13. et sequentibus, et quaest. 3. prologi num. 12. Marsilius in 3. quaest. 10. art. 2. in primam partem illius dubio incidenti in 2. conclus. Aegidius in castigatorio art. 1. Canariensis infra circa quaest. 27. art. 1. Arrubal. disp. 16. quaest. 4. Machin in praesenti, et alii plures.

Probatur assertio ratione desumpta ex D. Thom. quodl. 7. art. 1. et 1. cont. Gent. cap. 56. necnon et ex dictis dub. 2. huius disp. Nam essentia divina est actus purus in ratione intelligibilis, ac proinde est ipsamet intelligibilitas: ergo repugnat, quod sit, seu fiat intelligibilis per aliquid a se distinctum: ergo etiam repugnabit, quod possit intelligi per speciem creatam repraesentantem eam quidditative, et prout est in se ipsa. Haec ultima conseq. ex priori satis constat. Quia, quodvis obiectum redditur intelligibile per speciem repraesentantem illud quidditative, et prout est in se ipso. Prima vero ex antecedenti patet. Nam, quod est ratio formalis alicuius, nequit fieri tale per aliud: sicut quia unio est ratio ipsa formalis uniendi, ideo nequit uniri per aliam unionem a se distinctam: ergo si essentia divina est ipsamet intelligibilitas, per se ipsam intelligibilis, non poterit esse intelligibilis per aliquid a se distinctum, scilicet per speciem creatam: sicut, quia Deus per se ipsum est ipsa omnipotentia omnipotens, et ipsa sapientia cuncta sapiens, nequit esse sapiens, aut omnipotens per sapientiam, vel omnipotentiam creatam.

124 Nec refert, si dicas primo, hinc solum haberi, Deum non posse reddi intelligibilem a proprio intellectu per speciem creatam, ex eo, quod ex vi sua habet esse intelligibilis a se ipso; secus vero respectu aliorum intellectuum: quia respectu illorum non est proportionatus ratione suae summae eminentiae: et ita poterit per talem speciem reddi obiectum proportionatum, et intelligibile ab illis.

Nam contra hoc est. Quia, quod Deus quidditative, et prout est in se ipso, non intelligatur ab intellectu creato, non provenit ex defectu intelligibilitatis ex parte ipsius: ergo non poterit reddi intelligibilis per speciem creatam. Antecedens patet. Nam Deus, quantum est ex se, habet summam, et infinitam intelligibilitatem, ratione cuius tam a se, quam a quocunque alio intellectu potest quidditative intelligi: quia non est utcunque intelligibilis, sed ipsa intelligibilitas per essentiam, atque adeo habet omnem rationem intelligibilitatis. Conseq. vero probatur. Quia species tenet se ex parte obiecti: et ita solum datur ad supplendas vices, et defectum illius, et ad hoc, ut ipsum ex parte sua fiat intelligibile: sicut quia lumen gloriae tenet se ex parte potentiae, ideo non reddit obiectum intelligibile, sed tribuit intellectui, ut habeat virtutem ad videndum Deum per essentiam: ergo si Deus quantum est ex parte sua, est summe intelligibilis a quovis intellectu, nequit fieri, aut esse intelligibilis per speciem creatam.

125 Confirmatur, et explicatur. Nam quod aliquod obiectum ex se intelligibile habeat ratione suae eminentiae esse obiectum improportionatum, seu superexcedens respectu alterius, non arguit addendum esse aliquid ex parte eiusdem obiecti se tenens, scilicet speciem, sed aliquid ex parte potentiae, quo confortetur, et fiat efficax ad illud attingendum: sicut ex eo, quod Sol v. g. ratione suae maximae claritatis sit in esse rei obiectum improportionatum, et superexcedens respectu visus Noctuae, non arguit debere dari aliquid ex parte Solis, quod reddat ipsum proportionatum, sed solum debere addi maiorem virtutem, et efficaciam in potentia visiva Noctuae.

126 Nec etiam obest, si secundo dixeris, quod licet Deo conveniat esse immediate productivum omnium creaturarum, non tamen per hoc excluditur, ut causae secundae possint praebere concursum ad talem productionem: ergo licet Deus sit immediate intelligibilis, non inde colligetur debere necessario excludi concursus alterius medii, scilicet speciei impressae, per quam prout est in se, possit videri.

Non itaque hoc obest, propter apertam rationis disparitatem, quae inter utrumque intercedit. Nam concursus causarum secundarum non tribuit Deo, quod producat, aut possit producere effectus creatos, et ita si talis concursus hoc illi tribueret, tunc Deus esset prima causa, primumque efficiens, ut supponitur, et simul non haberet rationem talis causae, quoniam ad rationem causae primae spectat, ut non habeat ab alia, quod operetur, aut operari possit. Caeterum species intelligibilis reddit obiectum intelligibile: et ita si Deus intelligeretur per speciem creatam, esset, et non esset primum intelligibile: esset quidem, ut supponitur; non esset vero, quia primum intelligibile non potest fieri intelligibile per aliud esse distinctum, sicut nec primum efficiens potest habere ab alio, quod operetur.

127 Nec tandem obstat, si ulterius dixeris, quod licet Deus sit ipsa intelligibilitas, nihilominus potest reddi, et fieri intelligibilis quoad an est per alias species creatas, quandoquidem per eas devenimus, quoad an est, in cognitionem plurium praedicatorum Deo convenientium, ut in annotationibus circa primum articulum huius quaest. diximus: ergo etiam non obstante, quod sit ipsa intelligibilitas, poterit reddi, et esse intelligibilis, quoad quid est, per aliam speciem creatam, quae sit summae perfectionis inter omnes alias creatas; quandoquidem ipsa intelligibilitas non minus est ratio cognoscendi se ipsam quoad an est, quam quoad quid est. Unde si illud prius non tollit ab ea, quod fiat intelligibilis per speciem creatam, quoad an est, neque etiam hoc posterius impediet, quominus per aliam speciem excellentissimam, sed creatam, reddatur intelligibilis quoad quid est.

Non igitur hoc ultimum obstat. Nam essentia divina est ipsa intelligibilitas, et ratio, ob quam ipsamet est intelligibilis, non intelligibilitate abstractiva, et imperfecta, quae non sit denudabilis ab imperfectionibus, et indispensabiliter involvat exclusionem cognitionis quidditativae, qualis est illa, de qua in obiectionem fit sermo. Quia talis intelligibilitas nequit convenire essentiae divinae per se ipsam, ex eo, quod affert secum propriam quidditatem divinam, et est intime praesens cuivis intellectui creato, ita ut quantum est de se possit sufficienter movere, et immutare illum. Et ideo non mirum, quod eadem essentia divina, ratione speciei creatae per se primo repraesentantis creaturam, et secundario, ac virtualiter Deum, fiat intelligibilis intelligibilitate praedicta, quae solum denotet imperfectionem in ipso intellectu, et specie creata, non vero in Deo, cui nihil intrinsecum per hoc accrescit, neque aliqua imperfectio per hoc in illo innuitur. Caeterum esse ipsam intelligibilitatem, quae sit ratio videndi ipsum per essentiam, et prout est in se ipso, est propria intelligibilitas conveniens essentiae divinae ex propriis meritis, dicitque perfectionem denudabilem ab imperfectionibus: et ita nequit convenire essentiae divinae per aliquid creatum, sed ipsamet se ipsa debet esse sic intelligibilis, et sua intelligibilitas, alioqui non esset actus purus in ordine intelligibili, ut ex supradictis constat.

128 Nec tandem refert si urgeas, quod si semel sunt vera ea, quae in hac solutione dicuntur, non repugnabit ex vi huius rationis D. Thom. quam modo examinamus, dari speciem repraesentativam Dei prout est quidditative cognoscibilis, excludendo, quod per eandem sit comprehensive repraesentabilis, ac proinde posse illum a beatis videri per speciem creatam.

Sequela probatur. Tum quia Deus non habet ratione sui esse cognoscibilem praecise quidditative, excludendo, quod sit cognoscibilis, etiam comprehensive: ergo licet daretur species creata, quae redderet illum cognoscibilem praecise quidditative, non inde sequeretur eam tribuere illi, quod ipse ex se, et essentialiter habet, et per consequens neque hinc sequeretur implicatio praedictae speciei.

Tum etiam: quia sicut species deserviens ad cognitionem, quoad an est praecise, excludendo cognitionem quidditativam, essentialiter dicit imperfectionem, et propterea potest quodammodo Deus reddi intelligibilis per hanc speciem, quia nequit esse ex se hoc modo cognoscibilis, ita quia species repraesentativa Dei praecise quidditative, excludendo, quod repraesentet eundem comprehensive, dicit imperfectionem, ideo non repugnabit, quod Deus reddatur intelligibilis per talem speciem.

Respondetur enim negando sequelam. Et ad primam probationem dicendum est quod licet Deum esse repraesentabilem, et cognoscibilem praecise quidditative respectu intellectus divini, excludendo, quod sit repraesentabilis, et cognoscibilis etiam comprehensive respectu illius, dicat imperfectionem, et implicationem, attamen quod sit cognoscibilis praecise quidditative, et eodem modo repraesentabilis respectu intellectus creati, excludendo, quod sit comprehensibilis ab eodem, vel ipsi comprehensive repraesentabilis, arguit maximam perfectionem. Et ita Deus ratione suae summae, et infinitae eminentiae habet, tum, quod non possit, non esse simul quidditative, et comprehensive cognoscibilis a suo intellectu, ipsique hoc modo repraesentabilis, et quod simul sit tantum quidditative cognoscibilis ab intellectu creato: et propterea nequibit dari species creata Dei, quae illum repraesentet adhuc quidditative, excludendo, quod ipsum comprehensive repraesentet intellectui creato, ne id, quod a se est essentialiter intelligibile, peculiari aliquo modo reddatur eodem modo intelligibile ab aliquo alio.

129 Ex quo ad secundam probationem eiusdem sequelae patet qualiter species quodammodo reddens Deum intelligibilem, quoad an est, praecise, dicat imperfectionem, ex eo, quod non spectat ad summam perfectionem Dei, ut tantum sit cognoscibilis a creaturis, quoad an est, excludendo cognitionem quidditativam; nec non ex eo, quod species reddens aliquod obiectum cognoscibile quoad an est tantummodo, non est species propria illius, sed alterius rei, cum qua res illo modo cognita habeat connexionem, ac proinde praedicta species sic repraesentans Deum non erit propria illius, sed alicuius creaturae, et eo ipso involvens imperfectionem. At species, quae intellectui creato repraesentat Deum, ut praecise quidditative, non vero comprehensive cognoscibilem ab eodem intellectu, non dicit ex parte sua imperfectionem, licet praesupponat illam ex parte intellectus creati: quia Deus ratione suae summae perfectionis est hoc modo per se, et ratione sui cognoscibilis ab illo; et ita se ipso, et ratione suae essentiae praecise debet habere rationem speciei respectu eiusdem intellectus, et per consequens talis species petit infinitatem, et omnem excludit imperfectionem.

Unde licet a cognitione quidditativa Dei possit separari ratio cognitionis comprehensivae, ut in intellectione elicita ab intellectu beatorum cernere licet, non tamen ab specie deserviente ad talem cognitionem; ne (ut diximus) Deus per illam speciem, quae esset distincta ab eo, reddatur intelligibilis ea intelligibilitate, quam ipse per se, et essentialiter habet respectu intellectus creati.

Ad argumenta initio huius dubii adducta infra dubio 8. huius disputationis, a num. 187. usque ad 197. respondebimus.

130 Quia veris D. Thom. discipulis non satis est eiusdem S. Doct. sententiam sequi, sed etiam rationes ab eo ex professo adductas, a quibusvis calumniis defendere, ostendendo eas esse legitimas, et intentum probare: ideo postquam sententiam Angelici Doct. tum dub. 1. huius disp. tum etiam dub. praeced. stabilivimus, eamque ratione, quam multis in locis obiter innuit, munire conati sumus: restat, ut proprias, et peculiares rationes, quibus in praesenti art. hanc eandem sententiam ostendit, ex professo examinemus, et earum vim in hoc, et in sequenti dub. aperiamus, ut clarius, et distinctius procedatur, et efficacia praedictarum rationum melius capiatur.

§ I. Deciditur dubium, et ratio D. Thom. proponitur.

131 Dicendum est ergo, priorem rationem S. Doct. in hoc art. adductam esse legitimam, et impossibilitatem speciei impressae creatae, quidditative, et clare repraesentantis Deum, sufficienter ostendere. Ita omnes eius discipuli, quos dub. praeced. retulimus.

Assertio haec non aliter melius probabitur, quam adducendo, et explicando praedictam rationem, eam autem ipse Doct. Angelicus sic proponit: Quia, sicut inquit Dionys. c. 1. de DIV. nom. per similitudines rerum inferioris ordinis nullo modo superiora possunt cognosci: sicut per speciem corporis non potest cognosci essentia rei incorporeae, multo igitur minus per speciem creatam quamcumque potest essentia Dei videri.

132 Confirmatur, et explicatur ratione desumpta ex eodem D. Thom. 3. cont. Gent. cap. 49. ratione 2. et quaest. 8. de verit. art. 1. Nam species impressa alicuius obiecti deserviens ad cognoscendum illud clare, et prout est in se ipso, est eiusdem essentiae, et speciei cum illo in esse repraesentativo; seu, ut loquitur D. Thom. est ipsa species, et quidditas rei repraesentatae, sicut forma domus, quae est in mente artificis, est in esse repraesentativo eiusdem speciei cum forma, quae est in materia, vel potius species eius, et per consequens talis species, et similitudo non potest esse inferioris ordinis, sive rationis respectu sui obiecti: sed nulla creatura potest esse eiusdem speciei, et naturae cum ipso Deo, etiam sub esse repraesentativo, seu esse ipsa natura et essentia Dei sub praedicto esse, ut communiter docent omnes Metaphysici, et Theolog.: ergo nulla creatura poterit habere rationem speciei impressae repraesentantis Deum clare, et prout est in se ipso, seu deservientis ad illum sic cognoscendum.

Min. cum conseq. satis constat. Mai. vero sic ostenditur a D. Thom. quaest. citata de verit. Nam si species impressa conveniat in esse repraesentativo cum obiecto secundum rationem genericam, non vero secundum rationem specificam, ac proinde deficiat a repraesentatione naturae specificae ipsius, non autem a repraesentatione proprii generis eiusdem, cognoscetur res illa secundum rationem generis, non secundum rationem speciei; si autem deficiat, etiam a repraesentatione generis, repraesentet tamen secundum convenientiam analogiae tantum, tunc, neque etiam secundum rationem generis quidditative cognoscetur, sicut si intelligeretur substantia per similitudinem accidentis: ergo signum est, quod species impressa deserviens ad cognitionem claram alicuius obiecti secundum atomam, et propriam eius rationem, seu, prout est in se ipso, debet habere (saltim sub alio modo essendi, scilicet sub esse repraesentativo) convenientiam specificam cum praedicto obiecto in propria, et peculiari eius natura, ac proinde non poterit esse inferioris ordinis, sive rationis respectu illius.

§ II. Evasiones Vazquez, et Arrubalis, ac impugnationes earum.

133 Diversimode occurrunt huic rationi adversarii. Nam in primis Vazqu. respondet, falsum esse, quod species intelligibilis sit eiusdem naturae, aut eiusdem ordinis in esse repraesentativo cum obiecto: quandoquidem obiectum aliquando est substantia, at vero species secundum esse repraesentativum est accidens, ac proinde non potest esse eiusdem essentiae specificae, aut eiusdem ordinis cum illo, ut D. Thom. vult.

Sed contra. Nam hoc ipso, quod species illa creata repraesentaret Deum, prout est in se, deberet dicere relationem similitudinis ad illum, ac proinde haec relatio debet fundari in aliqua unitate cum eo: at, non in unitate analoga, aut univoca, quae solum sit generica: ergo in unitate univoca, et specifica: et consequenter, cum quaevis unitas, seu convenientia univoca inter Deum, et creaturam repugnet, non poterit non talis species, repraesentans Deum, prout est in se, repugnare.

Maior quoad 1. part. patet. Nam species intelligibilis est similitudo obiecti; atque adeo debet fundare, et dicere relationem similitudinis ad illud. Quoad 2. vero part. constat ex communi Metaphysicorum sententia, asserentium relationem similitudinis fundari in unitate, et convenientia.

Min. vero quoad 1. part., scilicet quod unitatem analogam, satis liquet. Quia per similitudinem, seu repraesentationem analogam nequit repraesentari, aut videri Deus quidditative, et prout est in se; alioqui per effectus creatos posset cognosci, prout est in se, quod (ut constat) est aperte falsum. Quoad 2. vero part., nimirum quoad unitatem univocam, sed solum genericam, sic eadem min. suadetur: Nam praeterquam, quod repugnat, Deum, et creaturam convenire univoce in aliquo praedicato generico, alias Deus esset sub genere, quod est absurdum, ut in Log. cap. de quantitate a N. Complut. ostenditur; nihilominus per illam speciem nequiret Deus quidditative, et prout est in se, cognosci, sed tantum secundum illam rationem genericam: quia eo ipso non repraesentaret quidditative, nisi solam praedictam rationem genericam. Nam si repraesentaret quidditatem, et rationem atomam Dei, esset utique similis ei in illa, haberetque convenientiam, et unitatem cum ipso Deo in propria illius quidditate, et natura quasi specifica: quandoquidem species in eo quod ab illa repraesentatur, est similis obiecto, et in eo, in quo est similis, habet convenientiam cum praedicto obiecto.

134 Nec refert, si cum aliquibus dicas, quod sicut relatio similitudinis, qua imago Caesaris ad ipsum refertur, non fundatur in unitate, sed in mensura, et mensurato, ita relatio similitudinis, qua species intelligibilis creata referretur ad Deum, non fundaretur in unitate, sed in mensura, et mensurato.

Non itaque hoc refert. Tum quia repugnat dari similitudinem unius ad aliud, et non fundari inconvenientia aliqua, qua unum cum alio conveniat: alioqui nequirent esse similia: ergo repugnat eam non fundari in unitate. Patet conseq. Nam convenientia idem est, quod unitas: si quidem in eo, in quo aliqua habent convenientiam, quatenus in illo conveniunt, non distinguuntur, et per consequens in illo sunt idem. Tum etiam: quia exemplum illud de imagine Caesaris hoc ipsum convincit. Nam ideo per hanc imaginem nequit propria Caesaris essentia, et quidditas cognosci, sed solum externa eius accidentia, quia solum habet convenientiam cum illo in praedictis accidentibus, non vero in propria eius essentia, et quidditate: quod sane satis indicat, quod ad hoc, ut aliqua imago repraesentet quidditative, et prout est in seipso aliquod obiectum, requiritur ut habeat convenientiam, et unitatem specificam cum eo, saltim sub esse repraesentativo.

Adde, quod adhuc gratis concesso relationem illam similitudinis speciei impressae, et creatae ad Deum, ut ad proprium illius obiectum, fundari in mensura, et mensurato, nihilominus impugnatio contra Gabr. Vazq. facta, in sua vi, et robore manet. Nam cum illa proportio mensurati ad mensuram, quae esset inter Deum, et speciem, non posset esse univoca, seu specifica, vel generica, quia (ut dicebamus) Deo, et creaturis nihil potest dari commune univocum, oportet eam esse analogam: ac proinde per talem speciem nequiret Deus quidditative, et prout est in se ipso repraesentari, sicut ob hanc rationem non potest per species creaturarum praedicto modo repraesentari.

135 Nec illud, quod in sui favorem adducit Vazq. scilicet speciem impressam secundum esse repraesentativum habere rationem accidentis, obiectum vero multoties esse substantiam, et ita haec duo non posse esse eiusdem naturae, contra nos urget. Quia illudmet esse repraesentativum speciei realiter sumptum potest considerari dupliciter, scilicet, vel materialiter, et in esse rei, vel formaliter, et in esse similitudinis, et repraesentationis, ut ad ordinem intelligibilem spectat: et si priori modo sumatur, aliquando habet rationem accidentis, ut in speciebus sensibilibus, et quamplurimis ex intelligibilibus constat: aliquando habet rationem substantiae, ut patet in Angelo, qui seipsum per suam essentiam tanquam per speciem intelligibilem cognoscit, ut communiter docent Theologi: et ita species intelligibilis, et eius esse repraesentativum in esse rei consideratum aliquando est inferioris ordinis, aliquando eiusdem cum re cognita. At si species intelligibilis sumatur in esse speciei formaliter sumptae, sive secundum esse repraesentativum formaliter, et in esse intelligibili acceptum, secundum quam rationem dicit formam ipsam repraesentatam, ut intelligibiliter habet esse in specie intelligibili, tunc est eiusdem ordinis, et eiusdem naturae cum illo; atque adeo si obiectum illius fuerit aliquid substantiale, etiam ipsa species erit in esse repraesentativo, et intelligibili, substantia: quia praedicata illa substantialia, quae in esse rei sunt in obiecto, continentur in ipsa specie sub esse repraesentativo, et intelligibili. Unde licet natura hominis habeat alium modum essendi in se ipsa et in specie intelligibili, attamen formaliter in ratione naturae, eadem est. Sicut domus in mente artificis, et domus ad extra, licet habeat diversum modum essendi; nihilominus eadem forma domus utrobique est. Sed haec latius in tract. de scientia Dei disp. 2. a num. 14. usque ad 52. explicabuntur.

136 Secundo occurrit Arrubal dicens, nihil referre, quod species intelligibilis sit eiusdem naturae cum suo obiecto, non quidem in essendo, seu in esse entitativo, sed in repraesentando, seu in esse repraesentativo, ac proinde nihil etiam referre, quod species creata sit hoc modo eiusdem naturae cum Deo. Et addunt aliqui, ideo hoc esse verum: quia ad id nihil aliud requiritur, quam, quod repraesentet, ipsum prout est in se clare, et quidditative.

Sed contra. Nam, esse repraesentativum in specie intelligibili non est aliquod esse fictum, aut aliqua denominatio extrinseca, sed verum, et reale esse intrinsecum: ergo si species intelligibilis repraesentativa Dei, prout est in se ipso, est in esse repraesentativo eiusdem naturae univoce cum Deo, erit utique idem cum illo in aliquo vero, et reali esse, ac proinde haberet univocam, et atomam convenientiam in praedicto esse reali cum illo. Quod (ut communiter docent Metaphysici, et Theologi) est omnino falsum: alioqui in Deo daretur vera compositio ex genere, et differentia sub aliquo vero, et reali esse, quod sane satis absurdum est, ut bene N. Complut. in lib. Phys. disput. 18. a num. 20. usque ad 23. docent.

137 Accedit, solutionem hanc satis impugnatam manere ex impugnatione praecedenti. Nam licet quod species clare, et quidditative repraesentans aliquod obiectum sit in esse repraesentativo, seu intelligibili eiusdem naturae cum illo, nihil sit aliud re ipsa, quam, quod re vera ex natura sua habeat repraesentare obiectum illud quidditative, et clare, prout est in se ipso, sitque similis illi, attamen ad hoc, ut hoc ipsum realiter habeat, non potest non eandem naturam univoce, et atome cum praedicto obiecto habere, non quidem sub modo essendi naturali, et entitativo, sed in esse repraesentativo, seu intelligibili: quia, ut nuper dicebamus, repugnat, aliquid per se, et ex intrinsecis repraesentare aliud, prout est in se, et esse simile ei, quin sub aliquo esse reali, sive entitativo, sive repraesentativo habeat convenientiam univocam cum illo in eo, in quod illud repraesentat, et est simile ipsi.

138 Confirmatur, et explicatur ex discrimine, quod intercedit inter id, quod repraesentat aliud, et est simile illi per extrinsecam hominum impositionem, et inter id, quod repraesentat illudmet quidditative, et prout est in se, estque ei simile per se, et ab intrinseco. Nam licet id, quod priori modo repraesentat aliquid, non sit eiusdem naturae cum illo, sed tantum ad summum habeat aliquam convenientiam cum eo, et sit impositum ad illud repraesentandum, vel (ut melius loquamur) ad ipsum significandum, et propterea externa Christi imago licet hoc modo denotet, et significet ipsum, non ideo habet eandem naturam cum eo: attamen, quod per se, et ab intrinseco habet repraesentare quidditative, et prout est in se aliud, et esse simile illi, debet habere univocam convenientiam sub aliquo modo essendi reali cum ipso, in eo, in quo illud repraesentat. Tum, quia esse simile alteri in suo proprio, et quidditativo esse, necessario involvit, quod illud esse quidditativum, quod est in alio, sit sub aliquo esse reali in eo, quod in praedicto esse, est illi simile: sicut duplicem albedinem esse similem in esse albedinis involvit esse utrobique naturam albedinis. Tum etiam, quia alioqui non esset ratio, cur potius per se, et ab intrinseco repraesentaret illud quidditative, et prout est in se, essetque ei simile, non vero haberet hoc ipsum respectu alterius, ut ex terminis ipsis patere videtur.

§ III. Alia evasio Juniorum, et praeclusio illius.

139 Deinde respondent alii ex Junioribus, totam hanc rationem D. Thom. et ea, quae circa ipsam diximus, supponere speciem intelligibilem esse formalem similitudinem sui obiecti, atque adeo repraesentare illud formaliter, cum tamen species non repraesentet obiectum nisi tantum virtualiter, et per modum seminis, ac proinde hoc tantum modo sit ei similis.

Caeterum evasionem hanc optime impugnant N. Complut. in lib. de Anima disp. 18. quaest. 2. et oppositum eius ex Arist. et D. Thom. num. 26. eiusdem disp. ostendunt, et deinde ab eodem num. usque ad num. 30. id ratione desumpta ex D. Thom. probant, ac tandem a num. 30. usque ad 38. alia ratione ex Angelico Doctore infra quaest. 27. art. 2. deprompta, hoc ipsum suadent his verbis. Nam productio creata verbi est generatio quaedam vitalis, et verbum procedit, ut filius aliquo modo, id est, non secundum esse naturale, sed secundum esse intentionale, et repraesentativum: ergo species impressa debet esse formalis similitudo obiecti, non minus quam verbum adaequatum illius est similitudo formalis eiusdem obiecti.

Conseq. patet. Quia id, quod procedit tanquam, quid vitaliter genitum, et ut filius, debet esse simile suo principio: ita quidem, ut si procedat, ut filius in esse naturali, habeat esse simile illi, et eiusdem naturae cum eo in tali esse; si autem procedat, ut filius in esse intentionali et repraesentativo, sit simile illi, et eiusdem naturae cum eo in esse repraesentativo: ergo cum species impressa sit principium verbi foecundans intellectum in ordine ad eius generationem, necesse erit, ut verbum, et praedicta species sint eiusdem naturae, atque adeo si verbum repraesentat formaliter obiectum, etiam praedicta species illud formaliter repraesentabit.

140 Antecedens autem probatur. Tum quia propter hanc rationem communiter dicitur, quod ab obiecto, et potentia paritur notitia, et verbum, quia productio huius est partus, sive generatio quaedam vitalis, et verbum est aliquo modo filius. Tum etiam: quia generatio vitalis est origo viventis a vivente a principio coniuncto in similitudinem naturae, ut communiter docent Theologi, et Philosophi: at productio verbi est origo viventis a vivente, quia verbum per illam productum, est terminus intrinsece vitalis, et a principio vitali procedens: et similiter est a principio coniuncto, scilicet mediante specie impressa, quae est unita cum intellectu, et est in eodem subiecto cum eodem verbo: et tandem praedictum verbum procedit in similitudinem naturae cum suo principio, scilicet cum obiecto, quoniam in esse repraesentativo est omnino simile illi: ac proinde processio eiusdem verbi erit generatio vitalis, et verbum ipsum procedit aliquo modo, et secundum quid, ut filius, seu (quod idem est) procedet, ut filius in esse intentionali, et repraesentativo.

Tum denique: quia, iuxta communem Theologorum sententiam, ideo productio Verbi divini ex vi propriae lineae est generatio, non qualiscunque, id est, generatio secundum quid, et in esse repraesentativo solummodo, sed generatio simpliciter, et in esse naturali, ac entitativo, quia productio verbi, ut sic, habet ex vi suae lineae esse aliquo modo generationem, et productionem similis in natura cum suo principio: alioqui si productio haec non haberet ex vi sua esse aliquo modo generationem, saltim secundum quid, et modo explicato; consequens esset, ut nec productio Verbi divini, quae est productio intellectualis omnium perfectissima, haberet ex vi propriae lineae perfecte, et simpliciter generare producendo simile in natura secundum esse naturale, et entitativum.

141 Nec refert si contra hanc rationem obiicias primo, quod licet daretur verbum procedere ab intellectu, ut genitum, et ut filium, non tamen inde fieret debere esse simile in esse repraesentativo cum specie impressa, quoniam principium, et causa principalis generationis verbi non est species impressa, sed obiectum per illam repraesentatum: ergo verbum non deberet esse simile in esse repraesentativo cum praedicta specie, sed cum obiecto. Patet consequentia. Quoniam ad hoc, ut aliquid procedat, ut genitum, et ut filius satis est, ut procedat simile suo principio, et causae principali: et ita Petrus procedens, ut filius a suo patre, non procedit, ut similis semini habenti rationem instrumenti, sed patri, qui est causa principalis.

Respondetur enim, speciem intelligibilem, v. gr., et eius obiectum non ponere in numero ad productionem verbi, vel in ordine ad influendum in intellectionem, quia obiectum non concurrit, nisi, ut redditur intelligibile per praedictam speciem, neque species influit, nisi, ut reddens intelligibile tale obiectum: et ita in genere intelligibili habent se, ut forma, et id cuius est forma, ac proinde in hac generatione intellectuali oportet, ut id, quod est simile obiecto, tanquam principio principali illius, sit etiam eodem modo simile speciei intelligibili. Caeterum in generatione ordinis naturalis, et entitativi semen, et generans, a quo deciditur, ponunt in numero in ordine ad generationem prolis: quia semen non est forma reddens generans generativum, et constituens illum in esse principii proportionati ad generationem: ex eo, quod praedictum generans ratione suae formae naturalis est principium principale omnino proportionatum in ratione talis principii respectu generationis naturalis.

142 Potestque hoc amplius explicari, ex eo, quod generatio intellectualis est ad intra, et immanens, ac proinde eius principium principale debet etiam esse ad intra, et unitum cum intellectu: et consequenter tale principium non poterit esse obiectum secundum esse, quod habet extra intellectum; sed secundum esse, quod habet in specie intelligibili, ratione cuius unitur cum intellectu in ratione principii productivi ad intra: et propterea praedicta species, et obiectum non ponunt in numero in ratione principii principalis respectu talis productionis. At generatio naturalis, et in esse entitativo, quaeque distinguitur a generatione intellectuali, est processio transiens in externam materiam, et propterea non oportet, ut principium principale illius sit coniunctum cum re genita, quae procedit, ut filius, sed potius debet esse separatum ab illa, atque adeo semen, quod debet esse coniunctum cum re genita, ponit in numero cum tali principio: et ita non est necessarium, ut hoc ipso, quod res genita sit similis suo principio principali, habeat etiam assimilari semini.

143 Nec etiam obstat si secundo obiicias, non posse cohaerere cum natura speciei impressae, et verbi, quod sint similia, et eiusdem naturae in esse repraesentativo, atque adeo neque, quod processio eiusdem verbi sit generatio vitalis in esse repraesentativo. Conseq. non indiget probatione. Antecedens autem probatur. Tum, quia verbum per se, et ab intrinseco habet esse facile transiens, et pendere ab intellectione in esse fieri, et conservari: species vero impressa est de se permanens, et non facile transiens, ac tandem non pendet ab intellectione, in fieri, aut in conservari. Tum etiam: quia alioqui darentur duo accidentia solo numero differentia, quae simul essent in intellectu, scilicet, species impressa, et verbum: quae quidem certum est simul inveniri in illo quoties obiectum aliquod intelligitur. Tum denique: quia verbum, et species impressa non possunt non distingui specificae in esse entitativo, et naturali, ut communiter docent Philosophi: ergo etiam debent eodem modo distingui in esse repraesentativo. Patet conseq. Quoniam ad specificationem, et rationem differentiam atomam speciei impressae, et verbi pertinet, tam id, quod habent in esse entitativo, quam id, quod habent in esse repraesentativo: at quoties aliquid distinguitur specificae ab alio secundum aliquam rationem inadaequatam, et atomam, etiam differt ab illo secundum alias rationes inadaequatas, et atomas, ut inductive patet: ergo, etc.

144 Respondetur enim, quod sicut obiectum, et verbum productum sunt eiusdem naturae, et speciei, sub diverso tamen modo essendi, quoniam natura, et species obiecti est in illo sub modo essendi naturali, in verbo autem sub modo essendi intentionali repraesentativo, ita species impressa, et verbum ei adaequatum, sive repraesentans obiectum primarium eiusdem speciei impressae, sunt eiusdem naturae, sub diverso tamen modo essendi, intra latitudinem modorum, qui sub esse repraesentativo continentur. Nam species impressa repraesentat per modum habitus: verbum autem non est necesse, ut hoc modo repraesentet, sed potius semper, aut fere semper habet modum repraesentandi facile transeuntem, atque adeo per modum dispositionis.

Unde sicut obiectum ex parte naturae, cum praecisione sumptae, non petit determinate modum essendi naturalem, sed indifferenter, vel hunc, vel modum essendi intentionalem, et repraesentativum, ita eadem natura, et sub eadem praecisione sumpta, non petit determinate modum essendi intentionalem, et repraesentativum, quem habet verbum, neque illum, qui convenit speciei impressae; sed secundum se praescindit ab his tribus essendi modis, et potest habere quemlibet ex illis, quamvis considerata non secundum se, sed prout est in verbo, involvat necessario modum illius, et simpliciter, prout est in obiecto importet indispensabiliter modum essendi naturalem proprium ipsius.

145 Quare ad formam argumenti negandum est antecedens. Et ad 1. probationem debet etiam negari antecedens si intelligatur de verbo, aut specie impressa praecise, quoad suam naturam, aut speciem consideratis. Nam, sicut secundum hanc rationem cum praecisione sumptam, sunt eiusdem naturae, ita ex parte naturae, et formae non petunt determinate, ut argumentum innuit, modum essendi permanentem, aut transeuntem.

Ad secundam vero probationem dicendum est, quod sicut verbum, et obiectum non solum sunt eiusdem naturae secundum speciem, sed habent eandem naturam numero, sub diverso modo essendi naturali, et repraesentativo, ut dictum est, et in tract. de scient. Dei disp. 2. num. 14. et deinceps latius dicetur; ita verbum, et species possunt aliquando esse eiusdem numero naturae, sub diverso tamen modo essendi intra latitudinem modorum, quia sub esse repraesentativo continentur. Unde ex hoc, quod species, et verbum per se primo illi correspondens, sint eiusdem naturae, non sequitur duo accidentia solo numero distincta esse simul in eodem subiecto: sed, quod unum, et idem numero secundum naturam, et habens diversos specie modos essendi, sit una cum illis in intellectu. Videantur ea, quae loco nuper citato dicentur.

Ad ultimam vero probationem concesso antecedenti, neganda est conseq. Ad cuius probationem neganda est maior, si intelligatur de specie in esse speciei. Nam secundum istam rationem per accidens, et de materiali importat modum essendi naturalem, et entitativum, seu hoc, quod est esse in esse entitativo substantiam, vel accidens, ut supra tactum est.

146 Neque tandem obstat si urgeas, quod si verbum, et species distinguuntur specifice in modo essendi intentionali, et repraesentativo, tunc generatio verbi non erit generatio propria viventis, neque verbum erit aliquo modo filius: quandoquidem non procedit in similitudinem naturae specificae cum suo principio in aliquo modo essendi, vel entitativo, et naturali, vel repraesentativo.

Non itaque hoc obest. Quoniam ad rationem generationis vitalis, et ad hoc, ut id, quod per illam procedit, sit aliquo modo filius, satis est similitudo in natura, quamvis non sit similitudo in modo habendi illam, sed praedicti modi sint distincti; vel specie, et intra eundem ordinem, ut in verbo, et specie impressa contingit; vel in diverso ordine, et generice, aut quasi generice, ut in specie impressa, et expressa ex una parte, et obiecto ex alia accidit: quamvis cum hoc stet, quod ad hoc, ut praedicta generatio sit generatio simpliciter, et perfecta, ac proinde res genita sit simpliciter, et perfecte filius, debeat esse similitudo inter rem productam, et rationem producendi, tam in natura, quam in modo naturali habendi illam, ut suo loco explicabitur.

§ IV. Duae aliae solutiones, et eversio earum.

147 Ex quibus omnibus constat, nullam esse solutionem cuiusdam Junioris asserentis D. Thomam in hac ratione non velle, neque eius ratione probari, quod per speciem inferiorem, seu creatam, directe tamen repraesentantem Deum, non possit quidditative, et prout est in se videri; sed solum, quod per similitudines, seu species inferiorum rerum, id est directe repraesentantes naturas inferiores, sive creatas, non possit repraesentari, aut videri Deus, prout est in se, et ideo S. Doctor in sua ratione sic in antecedenti illius dixit: Per similitudines rerum inferioris ordinis nullo modo possunt superiora cognosci, sicut per speciem corporis non potest cognosci essentia rei incorporeae.

148 Ex dictis igitur haec solutio manet impugnata. Nam apud D. Thom. et veritatem ipsam, idem est speciem aliquam esse inferiorem respectu alicuius obiecti, et ratione huius inferioritatis non posse pertingere ad repraesentandum illud, prout est in se ipso, ac esse speciem per se primo, et omnino directe repraesentantem rem aliam inferioris ordinis: quia species, et eius obiectum per se primo, et omnino directe repraesentatum sunt eiusdem naturae, quamvis possint differre in modo essendi. Et ita idem est eam esse speciem inferioris ordinis, ac non potentis pro sua inferioritate repraesentare directe, et per se primo obiectum aliquod superius, ac non habere eandem naturam cum illo in esse intelligibili, et per consequens hoc erit idem, ac repraesentare rem aliam inferioris ordinis, et habere eandem naturam cum illo in esse intelligibili: si quidem species debet semper esse eiusdem naturae cum obiecto per se primo repraesentato per illam, ut ostensum est.

Unde, ut D. Thom. denotaret, quomodo nulla species creata poterat habere eandem naturam cum Deo, ac proinde, nec repraesentare illum quidditative, propterea supposuit omnem speciem creatam esse speciem rerum inferioris ordinis, ac proinde in esse intelligibili esse eiusdem naturae cum essentiis, et obiectis creatis: et ita non posse esse eiusdem naturae in eodem ordine cum Deo, et per consequens neque ad eius quidditativam visionem deservire, ex eo, quod ad speciem, deservientem ad hanc visionem, desideratur, ut sit eiusdem naturae cum Deo in esse intelligibili, ac proinde, ut non sit species rei inferioris ordinis. Videantur ea, quae in tract. de scientia Dei disput. 2. saepius cit. dub. 1. dicentur.

149 Ultimo occurrunt Suarez, et alii, quod licet ad cognoscendum Deum infinite, et adaequate, requiratur species, quae sit eiusdem ordinis, et naturae cum illo; non tamen ad cognoscendum illum finite, et inadaequate: non secus, ac licet ad visionem infinitam, et adaequatam ipsius desideretur lumen, et visio infinita, quae sit eiusdem rationis cum lumine, et visione increata Dei: non tamen ad visionem illius inadaequatam, et finitam.

Sed contra. Quia inter lumen, et visionem ex una parte, et speciem intelligibilem Dei ex alia, est maximum discrimen. Nam lumen, et visio tenent se ex parte potentiae, non vero ex parte obiecti per modum similitudinem repraesentantium illud quidditative, et prout est in se ipso, et ita non est necesse, ut sint eiusdem naturae, et essentiae in esse repraesentativo, aut in aliquo modo essendi cum eodem obiecto, sed satis est, quod ad illud per se tendant, et inclinent, ut ex infra dicendis magis constabit. Caeterum species impressa tenet se ex parte obiecti, tanquam similitudo repraesentans illud quidditative, et ita debet in repraesentando esse eiusdem quidditatis cum illo; cumque tale esse repraesentativum, et id ratione cuius repraesentaret Deum, et esset similis ei prout est in se; esset verum aliquod esse reale in ipsa specie, deberet utique talis species convenire univoce cum Deo in divina natura, ratione cuius ei assimilaretur, ut dictum est, ac proinde deberet esse infinita simpliciter, imo infinita per essentiam, quippe cum Deo, et creaturis nihil possit dari commune univocum.

150 Praeterea. Nam illa species impressa oriretur a Deo tanquam ab obiecto infinito, et modo naturali, ac necessario, non vero libere: ergo adaequaret totam cognoscibilitatem Dei, ac proinde non solum repraesentaret obiectum infinitum, scilicet Deum, sed etiam infinite. Haec ultima conseq. patet. Quoniam species adaequans infinitam cognoscibilitatem Dei, non potest non infinite repraesentare. Prima vero consequentia etiam liquet. Nam hoc ipso, quod procederet modo naturali, et necessario, non vero libere, procederet a Deo, non quatenus vult, sed quatenus est: ergo emanaret ab illo secundum omnem eius perfectionem infinitam, atque adeo, ut infinite perfecta: quia non esset unde influxus, et causalitas sui obiecti infiniti, scilicet Dei, limitaretur. Antecedens autem etiam constat. Nam quoties obiectum potest speciem sui immittere, toties modo naturali, non vero libero eam immittit, ut in obiectis sensibilibus cernere licet.

151 Nec refert si dicatur, haec esse vera quoties non est aliquid ex parte subiecti limitans, et coarctans influxum obiecti: secus vero quando est ex parte subiecti aliquid unde limitetur, ut in praesenti contingeret, ex eo, quod praedicta species debet recipi in intellectu creato, qui est finitae virtutis, et capacitatis, et ita ex hoc capite limitaretur.

Non itaque hoc refert. Nam ad rationem speciei impressae, ut sic, non desideratur, quod sit accidens inhaerens, sed eius essentia abstrahit ab accidenti, et substantia per se subsistente: ergo praedicta species impressa repraesentans Deum quidditative, et prout est in se, esset substantia per se subsistens, ac proinde non deberet, nec posset ex subiecto limitari. Antecedens patet. Nam in Angelis propria eorum substantia, et essentia habent rationem speciei intelligibilis respectu proprii intellectus, et similiter essentia divina respectu intellectus divini, et intellectuum beatorum, ac tandem aliae species, quae sunt in nobis, et in Angelis habent rationem accidentis: ergo signum est speciem intelligibilem ad sui rationem non petere, quod sit substantia, vel accidens, sed ab utroque abstrahere. Ex quo etiam prima consequentia constat. Nam si semel rationi speciei non derogat eam esse substantiam, posset praedicta species repraesentativa Dei habere rationem substantiae per se subsistentis, quippe quae inter omnes species intelligibiles esset perfectissima. Secunda autem conseq. ex hac priori etiam liquet. Quia substantia per se subsistens, et totalis, qualis esset in eo eventu praedicta species impressa, ut ex dictis patet, non potest limitari a subiecto, cum neque eo indigeat, neque in eo recipiatur. Videantur ea, quae in tract. de scient. Dei, disput. 2. dicemus.

152 Postquam primam D. Thomae rationem examinavimus, oportet, ut vis secundae aperiatur, et ad hoc praestandum praesens dubium excitamus.

§ UNICUS. Decisio dubii.

Dicendum ergo est, optimam esse rationem secundam Angel. Doct. atque adeo impossibilitatem praedictae speciei impressae sufficienter probare. Ita eius discipuli dub. 4. citati. Probatur assertio adducendo praedictam rationem, quam idem S. Doct. his verbis proponit: Essentia Dei est ipsum esse eius, ut supra ostensum est, quod nulli formae creatae competere potest. Non potest igitur aliqua forma creata esse similitudo repraesentans videnti, Dei essentiam.

153 Occurrunt huic rationi adversarii, dicentes, quod sicut in nobis species, quae est accidens, potest repraesentare quidditative substantiam, ita licet species impressa, et creata Dei non sit suum esse, poterit quidditative et clare repraesentare Deum qui est suum esse.

Caeterum haec solutio satis impugnata manet ex iis, quae dubio praecedenti diximus. Nam hoc ipso, quod illa species repraesentaret Deum quidditative, ut est suum esse, non posset, non in esse repraesentativo esse suum esse, et hoc ipso, quod in esse repraesentativo hoc habeat. optime inde colligitur, quod etiam in esse entitativo debet esse suum esse, et e contra, ut ex prima impugnatione contra solutionem Suarez dub. praecedenti adducta constat. Unde ex eo, quod repugnet forma creata habens praedictam actualitatem secundum suum esse entitativum, optime intulit D. Thom. non posse talem formam repraesentare Deum, qui est suum esse.

154 Deinde impugnatur eadem solutio, et simul elucidata ratio D. Thom. supponendo ex communi Doctorum sententia, quod sicut potentia intellectiva, quae per modum potentiae simplicis, et completae attingit quidditative, et clare aliquod obiectum, habet ex propriis meritis, et consequenter connaturaliter attingere illud, ita etiam species intelligibilis quidditative, et clare, propriisque meritis repraesentans obiectum, habet connaturaliter ipsum repraesentare, cum id, quod ex propriis meritis speciei convenit, debeat etiam connaturaliter eidem convenire.

Hinc ergo sequens deducitur impugnatio, et maior rationis D. Thom. elucidatio. Quoniam repugnat, quod aliqua potentia intellectiva per modum potentiae simplicis, et completae, atque adeo connaturaliter attingat aliquod obiectum quidditative, et clare, si excedatur ab illo in gradu immaterialitatis, et actualitatis: ergo etiam repugnabit, quod species impressa eodem modo repraesentet aliquod obiectum, si ab eodem superetur in immaterialitate, et actualitate: ergo cum repugnet esse aliquam formam creatam, quae non excedatur a Deo in gradu immaterialitatis, et actualitatis, repugnabit etiam, quod ex vi sua, ac proinde connaturaliter repraesentet illum quidditative, et clare, prout est in se ipso.

155 Antecedens probatur. Nam cum (teste Arist. 2. et 3. de Anima, quem sequuntur omnes Philosophi) ad cognitionem requiratur, quod cognitum sit in cognoscente, oportet, ut ad cognitionem connaturalem cognitum non habeat modum essendi praetantiorum, quam potentia cognoscitiva: quoniam si modus essendi obiecti cogniti sit supra modum essendi cognoscentis, non reciperet illud cognoscens connaturaliter, sed supra eius naturam: atque adeo, neque etiam eius cognitio esset connaturalis praedicto cognoscenti. Cumque modus essendi, per se desideratus ad cognoscibilitatem obiecti, et virtutem cognoscitivam potentiae sit immaterialitas, et elevatio a materia, eiusque conditione, scilicet potentialitate (quia, ut D. Thom. et cum eo communiter Theologi infra quaest. 14. docent, ex immaterialitate, et modo essendi immateriali habet virtus cognoscitiva esse cognoscitivam, et species esse repraesentativam, ac tandem obiectum esse cognoscibile) fit inde, ut si cognitum, et cognoscens connaturaliter illud, debent convenire in modo essendi, ita ut cognitum non habeat modum essendi praestantiorem, quam cognoscens, tunc cognitum non possit excedere cognoscens in gradu immaterialitatis, et actualitatis.

Ex quo prima consequentia, ex qua pendet vis secundae, satis constat: tum ex paritate rationis, tum etiam, quia species intelligibilis ponitur, ut ea mediante cognitum sit in cognoscente: et ita nisi habeant modum essendi, ita immaterialem sicut obiectum, ut statim magis explicabimus, erit supra eius naturam gerere hoc modo vices obiecti ea immaterialioris. Maxime quia ut num. 123. et 141. dicebamus, species intelligibilis non gerit vices obiecti, tamquam instrumentum eius, sed per modum formae intelligibilis reddentis obiectum actu intelligibile ab eo intellectu, in quo praedicta species recipitur.

156 Confirmatur, et explicatur ratione D. Thom. art. 4. et 11. huius quaest. Nam iuxta multiplicitatem, et diversitatem graduum immaterialitatis rerum cognoscibilium multiplicantur, et distinguntur totidem gradus facultatum, et specierum intentionalium eis correspondentium: ergo signum est, quod inter potentiam, speciem impressam, et obiectum debet esse convenientia in gradu immaterialitatis, et actualitatis: ergo cum repugnet dari formam creatam convenientem in gradu immaterialitatis, et actualitatis cum Deo, ac proinde habentem tantam actualitatem, ut sit suum esse, etiam repugnabit dari formam creatam, quae illum quidditative, et clare repraesentet. Utraque consequentia patet.

Antecedens autem non aliter melius probabitur, quam adducendo, et explicando quatuor gradus immaterialitatis rebus cognoscibilibus convenientes, quos satis eleganter D. Thom. art. 4. sequenti assignat. Primus, et infimus est earum rerum, quae habent esse in materia individuali, et non possunt ab ea per intellectum praescindi, quales sunt res singulares, et materiales. Cuius gradus immaterialitas solum sita est in quadam actualitate sufficienti ad immutandam potentiam sensitivam, quae est potentia aliquo modo elevata supra materiam, ut in lib. de Anima dici solet. Et huic obiecto correspondent potentia sensitiva, et species sensibiles, et materiales habentes eundem gradum immaterialitatis, ac proinde valentes immutare potentiam sensitivam, et non aliam excellentiorem.

157 Secundus est earum rerum, quae quodammodo sunt in materia individuali et sensibili, et quodammodo separatae sunt ab illa, quales sunt quidditates rerum materialium, quia reipsa habent esse in materia individuali et sensibili, possunt tamen per intellectum ab ea separari. Unde huic obiecto cognoscibili praedictam habenti immaterialitatem correspondet virtus cognoscitiva, scilicet intellectus noster pro hoc statu, qui partim est in materia, ex eo, quod est actus animae, quae est actus corporis, et partim est ab ea separatus, quatenus anima non pendet in suo esse a corpore et intellectus non est actus corporis, tanquam organi, sed est entitative spiritualis, et immediate inhaeret in substantia animae. Unde huic obiecto, et potentiae cognoscitivae pro hoc statu consideratae correspondent species intelligibiles, quae partim sunt separatae a materia, et partim cum illa coniunctae. Tum quia eodem modo inhaerent in intellectu et in anima, quo ipse intellectus in eadem anima pro hoc statu recipitur. Unde sicut intellectus partim est in materia, et partim non est in illa, ut iam explicuimus, ita etiam species. Tum etiam, quia licet species secundum suam entitatem sint spirituales, nihilominus dependent a materia, nimirum a phantasmatibus, et phantasia in fieri, et in operari, et ita quodammodo habent ex hoc capite aliquid materialitatis.

Tertius est illarum rerum, quae habent esse omnino separatum a materia, quamvis non a potentialitate, quia non sunt actus puri, sed in eis potentialitas ad esse, et operari reperitur. Et huic obiecto correspondet potentia cognoscitiva separata omnino a materia physica, quamvis non a potentialitate, qualis est intellectus Angelicus, et similiter species intelligibiles eodem modo a materia, non vero a potentialitate separatae.

158 Quartus tandem, et ultimus est illius entis, quod est actus purus, separatus non solum ab omni materia physica, sed etiam ab omni potentialitate, ac proinde non est in potentia ad esse, sed per modum purissimi actus est suum esse, qualis est solus Deus. Et huic obiecto correspondet virtus intellectualis separata etiam, tam ab omni materia, quam ab omni potentialitate, ita, ut sit suum esse, et similiter species ab utroque separata, atque adeo quae sit actus purus, sitque suum esse, quales sunt solus intellectus divinus, et essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, quia nulla creatura potest habere tantam puritatem, ut sit suum esse, et ideo necessario debet habere potentiam ad esse.

Ex quo etiam constat, nihil obstare instantiam illam, quam pro se adducit solutio adversariorum, scilicet species intellectuales in nobis esse accidentia, et nihilominus posse repraesentare substantiam: unde etiam species impressa Dei poterit repraesentare Deum, qui est suum esse, licet ipsa non sit suum esse. Nam, ut ex dictis patet, est dispar ratio, quandoquidem species, quae in nobis repraesentant substantiam, possunt esse eiusdem immaterialitatis cum substantia repraesentata, licet multoties non possint esse eiusdem perfectionis in esse rei cum illa. Caeterum nulla forma potest convenire in gradu immaterialitatis, et actualitatis cum Deo, sed necessario debet ab ipso in tali gradu excedi, et ita nequit Deum quidditative, et connaturaliter repraesentare. Unde licet in aliis speciebus intelligibilibus non sit necessarium, ut haec duo in unum coincidant, scilicet esse eiusdem immaterialitatis cum suo obiecto, et esse eiusdem perfectionis in esse rei cum illo; secus tamen in specie repraesentante divinam essentiam, prout est in se: quia tanta immaterialitas, scilicet per modum actus purissimi, iam explicata, non potest inveniri, nisi in ente increato, et per essentiam, quod sit summe, et infinite perfectum.

§ I. Proponuntur obiectiones.

159 Ut ratio haec D. Thom. magis elucidata maneat, et distinctius, ac clarius procedamus, placuit sigillatim in hoc dub. aliquas obiectionse contra principium illud de convenientia in gradu immaterialitatis, in quo innititur, adducere, et earum solutiones adhibere.

Prima ergo obiectio, quae contra dicta in praecedenti dub. urget, est, quod Angelus inferior cognoscit connaturaliter, et quidditative Angelum superiorem: et nihilominus eius virtus cognoscitiva, et species intelligibilis, quam de illo habet, exceditur ab Angelo superiori in immaterialitate: ergo falsum est, quod ad cognitionem quidditativam, et connaturalem requiratur obiectum non excedere in immaterialitate virtutem cognoscitivam, et speciem intelligibilem repraesentantem praedictum obiectum. Maior communiter admittitur a Theologis. Minor vero probatur. Nam sicut essentia Angeli inferioris exceditur in immaterialitate ab essentia Angeli superioris, quoniam ratione huius excessus distinguuntur specie; ita virtus intellectiva, et species intelligibilis, quae sunt in Angelo inferiori, superantur in immaterialitate ab eodem Angelo superiori, quia virtus intellectiva, et species intelligibilis Angeli inferioris sunt eiusdem immaterialitatis cum essentia illius.

Nec refert, si dixeris, satis esse, quod Angelus superior, et inferior conveniant in tertio illo communi, et generico immaterialitatis gradu iam dicto, quamvis intra illud per suas differentias atomas se in immaterialitate excedant.

Nam contra hoc est, quod si sufficit convenientia communis, et generica in immaterialitate, ad hoc, ut Angelus inferior non obstante praedicto excessu immaterialitatis possit quidditative intelligere Angelum superiorem, a quo exceditur, non est cur convenientia communis, et analoga in immaterialitate inter speciem creatam, et inter Deum, non sufficiat, ad hoc, ut species ista repraesentet ipsum quidditative, et prout est in se: maxime, quia lumen gloriae solum convenit cum Deo in immaterialitate analogice, et nihilominus haec convenientia satis est, ad hoc, ut possit in illum quidditative, et prout est in se, tendere.

160 Secundo principaliter (per quod etiam praecedens solutio impugnatur) obiicies, gratis affirmari gradum immaterialitatis sufficientem, et requisitum, ad hoc, ut Angelus feratur connaturaliter, et prout est in se aliquod obiectum, esse dumtaxat convenientiam illam genericam, quam omnes Angeli inter se retinent, nimirum, quod omnes illi sint separati a materia physica, licet non a potentialitate, quandoquidem non videtur posse reddi sufficientem rationem, quare requiratur haec tantum immaterialitatis, et non maior, aut minor.

161 Tertio obiicies. Quoniam, si quae convenientia in gradu immaterialitatis requiritur inter intellectum Angelicum, et eius obiectum, potius videtur debere esse convenientiam omnimodam, et atomam, quam solam illam convenientiam, genericam assignatam; maxime si attendatur ad ea, quae ad elucidandam rationem D. Thom. num. 149. adduximus: Nam species Angeli superioris in esse intelligibili, et formalissime sumpta, est eiusdem naturae, atque adeo eiusdem prorsus immaterialitatis cum eodem Angelo, quem repraesentat, ut ex dictis dubio praecedenti constat: ergo, ut sit connaturaliter in aliquo intellectu, et per consequens possit illi deservire ad cognitionem quidditativam eiusdem Angeli, prout est in se, oportet, ut immaterialitas per se, et indispensabiliter requisita in intellectu, ad hoc, ut illam connaturaliter recipiat, sit tanta, quanta in esse intelligibili reperitur in praedicta specie: alioqui, ut nuper dicebamus, esset supra naturam praedicti intellectus recipere illam, ut habet tantam immaterialitatem in esse intelligibili: quandoquidem forma, quae in aliquo ordine petit indispensabiliter, et de formali tantam, vel tantam immaterialitatem, necesse est, ut id, quod per illam connaturaliter actuatur, debeat esse ita immateriale, sicut illa in praedicto ordine.

162 Confirmatur primo. Quia ex eo, quod praedicta species repraesentans Angelum superiorem, non est in esse entitativo, et naturali tantae immaterialitatis, quantae ipse Angelus superior in eodem esse entitativo, bene tamen quantae Angelus inferior, in quo est, propterea secundum hoc esse nequit recipi connaturaliter in illo, secus tamen in isto: et similiter quia species repraesentans Angelum inferiorem, et in intellectu superioris existens, est in esse entitativo maioris immaterialitatis, quam Angelus inferior, propterea, quoad hunc excessum nequit secundum praedictum esse recipi connaturaliter in intellectu eiusdem Angeli inferioris: ergo potiori ratione hoc ipso, quod in esse intelligibili sit immaterialior secundum suam speciem atomam, quam Angelus inferior, nequit (si ratio a nobis supra facta aliquid convincit) secundum eam esse in ordine intelligibili connaturaliter in eius intellectu: et per consequens, nec poterit idem Angelus inferior connaturaliter cognoscere superiorem, quoad illud, in quo exceditur ab eo in immaterialitate.

Confirmatur secundo. Quoniam in sensibus cognoscitivis non sufficit convenientia illa in gradu immaterialitatis univoca, et generica, quam ex D. Thom. assignavimus, sed requiritur convenientia atoma, et omnimoda inter potentiam sensitivam, et obiectum sensibile: ergo eadem ratione non sufficiet in Angelis convenientia illa generica iam dicta in sua immaterialitate. Consequentia videtur aperta ex paritate rationis. Antecedens autem probatur. Quoniam alias quivis sensus posset percipere idem obiectum, quod alius percipit, licet sit immaterialior, quam ille: et species audibiles, quae connaturaliter sunt in auditu, possent connaturaliter esse in gustu, vel in visu, et sic de aliis speciebus aliorum sensuum collatis cum caeteris potentiis sensitivis: sicut propter hanc rationem asserimus, quemlibet Angelum posse quidditative cognoscere idem obiectum, quod alius quidditative attingit, et species, quae in esse intelligibili resident in intellectu unius, esse in eodem ordine connaturaliter in intellectu alterius.

163 Quarto obiicies, quod anima separata potest cognoscere quidditative Angelos, et tamen non convenit cum eis in gradu immaterialitatis: ergo, etc. Maior probatur. Quoniam sicut dum est in corpore, potest quidditative cognoscere res corporeas, et materiam involventes; ita dum est separata a corpore, et materia, poterit quidditative attingere res a corpore, et materia separatas, quales sunt substantiae Angelicae. Minor autem constat. Quia gradus immaterialitatis conveniens Angelis est separatio omnimoda a materia physica, id est, tam ab hoc, quod est includere intrinsece illam, sicut quidditates substantiarum materialium, et completarum illam includunt, quam ab ordine ad illam: at gradus immaterialitatis conveniens animae separatae non est separatio omnimoda ab omni materia physica: siquidem licet non includat eam, ut partem sui, neque dependeat actu ab ea, quod suam entitatem, neque quod modum aliquem, attamen non est separata ab ordine ad illam, ex eo, quod semper remanet forma corporis potens materiam informare.

164 Ultimo obiicies, quod esse entitativum de materiali, et per accidens importatur ab specie intelligibili sumpta formalissime in ratione speciei: ergo ex hoc, quod habeat rationem speciei: respectu alicuius obiecti, non sequitur debere necessario convenire cum eo in gradu immaterialitatis in esse entitativo. Consequentia videtur certa. Quoniam ea, quae per accidens conveniunt, non debent necessario convenire. Antecedens autem probatur. Nam sicut per accidens, et de materiali importat, quod sit substantia, vel accidens in esse entitativo, et propterea eademmet aliquando est accidens, aliquando vero est substantia in hoc esse, ut dubio 3. dicebamus, ita etiam per accidens, et de materiali debet importare praedictum esse. Patet consequentia. Quia quoties per accidens, et de materiali importantur differentiae per se contractivae alicuius rationis contrahibilis, per accidens, etiam importatur ipsa ratio contrahibilis.

§ II. Solvitur prima obiectio.

165 Ad primam ex his obiectionibus respondetur, optimam esse solutionem in hac obiectione traditam, si recte explicetur. Dicimus ergo, quod species residens in intellectu Angeli inferioris convenit cum eodem Angelo superiori in gradu immaterialitatis iam explicato, scilicet in hoc, quod est esse separatum ab omni materia physica, quamvis non a potentialitate: et ita licet excedatur ab Angelo superiori, nihilominus excessus non est in immaterialitate per se, et formaliter requisita ad rationem speciei in esse speciei formalissime consideratae, sed in immaterialitate importata de materiali ab eadem specie, et convenienti ei in esse rei formaliter consideratae. Quia ad immaterialitatem per se requisitam ad speciem Angelicam quidditative repraesentantem praedictum obiectum, solum desideratur formaliter, quod attingat gradum immaterialitatis iam explicatum, quamvis talis species non pertinget ad hunc gradum proportionate ad virtutem intellectivam Angeli inferioris, tam in esse virtutis intellectivae formaliter sumptae, quam in esse rei consideratae, nisi de materiali, et in esse rei habeat tantam vel tantam immaterialitatem proportionatam ad immaterialitatem in esse rei virtutis intellectivae eiusdem Angeli inferioris, quae sit minor, quam immaterialitas de materiali importata ab essentia, et virtute intellectiva Angeli superioris.

166 Explicatur magis hoc ipsum. Etenim Angelus infimus non habet virtutem cognoscitivam adeo limitatam, ut non possit connaturaliter, et quidditative cognoscere aliquem alium Angelum, ut ex se, et communi Theologorum sententia constat: cumque non possit non excedi in aliqua immaterialitate ab omnibus aliis Angelis, quandoquidem Angeli distinguuntur inter se penes maiorem, vel minorem immaterialitatem, quam secundum rationem specificam unusquisque affert, consequens est, ut convenientia in gradu immaterialitatis cum alio Angelo, quam ostendimus debere importari ab illo, ad hoc, ut quidditative, et connaturaliter possit illum ex se cognoscere, tantum dicat formaliter, convenientiam in illo gradu immaterialitatis iam explicatam, ac proinde, quod hic excessus in Angelo superiori, et defectus in inferiori importetur de materiali ab eisdem Angelis.

Ex quo etiam fit. Tum, quod licet gradus iste in esse entis sit tantum genericus, et ulterius contrahibilis per diversos modos, seu rationes differentiales immaterialitatis constituentes diversas species Angelorum, attamen formaliter consideratus, ut constituit specialem gradum distinctum a tribus aliis iam enumeratis, non est ulterius contrahibilis per ulteriores differentias formales, sed tantum materiales: et ita formaliter sumptus constituit quandam speciem atomam peculiaris gradus distincti a caeteris aliis iam enumeratis. Tum etiam, quod hoc, quod est Angelos posse se adinvicem quidditative cognoscere secundum id praecise, quod de formali quidditativa eorum adinvicem cognitio petit, non convenit eis ex specialibus, et atomis rationibus suis, ratione quarum se excedunt in immaterialitate, sed ob generalem illam rationem immaterialitatis iam dictam, quae in esse rei est generica, et in esse gradus est atoma.

167 Neque contra solutionem hanc sic explicatam, vim habet impugnatio in obiectione adducta. Quia convenientia analoga in immaterialitate intrinsece, et actualiter includit convenientiam cum diversitate, et excessu: et ita non est satis ad hoc, ut cognitum habeat convenientiam cum excessu cum cognoscente, sit connaturaliter in illo. Nam, ut dicebamus, ad hoc, ut cognitum sit connaturaliter in cognoscente, requiritur, ut secundum id, quod per se, et formaliter desideratur ad hoc, ut sit in illo, non dicat actu modum essendi praestantiorem, ut explicatum est.

168 Accedit primo, quod cum Deus, prout est in se sit primum, et supremum intelligibile, a quo omne aliud intelligibile exemplatur, ipse tamen a nullo alio, non potest non constituere specialem gradum intelligibilitatis sibi solummodo convenientem. Quare sicut substantia pure spiritualis, qualis est Angelica, non potest convenire in gradu immaterialitatis cum virtute aliqua cognoscitiva, aut specie intelligibili creata, quantum satis est ad hoc, ut quidditative, et prout est in se ipsa cognoscatur, nisi talis potentia, talisque species habeat illam immaterialitatem, quae est propria gradus intelligibilitatis Angelicae, ut ab aliis distinctae, quaeque consistit in hoc, quod sit separata omnino ab omni materia physica, non tamen a conditionibus materiae, scilicet a potentialitate, ita nec aliqua potentia, aut species poterit habere convenientiam in immaterialitate sufficientem ad hoc, ut potentia verbi gratia, per modum virtutis simplicis, et totalis cognoscat Deum clare, et quidditative, nisi habeat propriam immaterialitatem supremi gradus, scilicet gradus intelligibilitatis Dei, ut ab aliis distincti: cumque talis gradus, ut ab aliis distinguitur, dicat tantum immaterialitatem, ut cognitum sit suum esse, non poterit potentia cognoscitiva per modum potentiae simplicis, et totalis (de qua sola nunc loquimur) aut species intelligibilis attingere illum quidditative, et clare, nisi habeat praedictam immaterialitatem, atque adeo nisi omnimode, et non solum analogice cum Deo in immaterialitate praedicti gradus conveniat.

169 Accedit secundo, hoc esse proprium creaturae, et essentiae, quae est ab alio, quod hoc ipso, quod non excludat, sed potius admittat potentialitatem, potest pati multiplicitatem diversorum modorum essendi, quorum unus sit perfectior, et immaterialior, quam alter: et ita quidditas creata supremi Angeli potest esse sub modo essendi sibi connaturali in esse rei, et sub modo essendi intentionali, et minoris immaterialitatis (modo tamen supra explicato) in intellectu, et specie intentionali Angeli inferioris: et ideo ad cognitionem, et repraesentationem illius solum desideratur per se, et formaliter convenientia in gradu immaterialitatis iam exposito.

Caeterum essentia, quae est a se, qualis est sola divina, indivisibilem petit gradum infinitae naturae, immaterialitatis, nec ullo pacto sub modo essendi inferiori esse potest. Nam ubicumque hoc, quod est esse a se realiter reperiatur, ibidem infinitas necessario invenietur. Unde cum species impressa, et quidditativa Dei debeat continere omnia essentialia ipsius Dei in aliquo esse reali, et immateriali, scilicet in esse repraesentativo, sive intelligibili, non poterit non ibidem habere infinitatem in ratione immaterialitatis, et consequenter esse actus purus.

170 Ad illud autem, quod de lumine gloriae in eadem obiectione additur, patet ex supradictis dub. 5. num. 149. Quibus etiam doctrina quaedam notatu digna, ex D. Thoma sumpta, addi potest, scilicet praedictum lumen non habere omnimodam connaturalitatem cum visione clara, et quidditativa Dei. Nam, ut docet Divus Thom. 3. part. quaest. 9. art. 4. visio beata ipsi soli Deo est omnino connaturalis: quoniam ad omnimodam connaturalitatem principii non sufficit, ut operatio ei, utcumque debeatur, vel quod utcumque in illam influat, sed requiritur, ut procedat ab eo iuxta exigentiam naturae, cuius est talis operatio. Natura autem intellectiva petit ad hoc, ut intellectio sit iuxta omnimodam exigentiam eius, ut procedat ex duplici principio, quorum quodlibet sit simplex in suo ordine, et alterum teneat se ex parte ipsius naturae, videlicet intellectus; alterum vero ex parte obiecti, nimirum species impressa: imo ad praedictam connaturalitatem desideratur, ut intellectus sit propria passio naturae intellectivae per illam intelligentis, vel ad eandem intrinsece, et essentialiter pertineat.

Quare cum lumen gloriae non se habeat per modum principii integri simplicis, et totalis, sed per modum solius elevationis potentiae, et quantitatis virtutis eiusdem, consequens est, ut non sit principium omnino, et perfecte connaturale visionis, nec visio omnino connaturaliter ab eo eliciatur, aut Deum ipsum modo dicto attingat: ac proinde tale lumen non petet, ut sit eiusdem immaterialitatis, et puritatis cum obiecto, quippe cum hoc solius principii omnino, et perfecte connaturalis sit proprium; secus vero species intelligibilis, quippe quae per modum principii simplicis, et totalis in suo ordine concurrit.

171 Si autem inquiras, cur sicut datur elevatio potentiae, scilicet praedictum lumen, quod una cum potentia, licet non omnino connaturaliter, attingat Deum sicut est in se, non dabitur etiam elevatio speciei, quae una cum specie, et sit omnimoda connaturalitate repraesentet Deum sicut est, quaeque non petat tantam immaterialitatem sicut Deus ipse? Respondetur, esse disparem rationem.

Nam de ratione quidditativae visionis, et tendentis ad rem prout est in se, est, quod fiat per speciem quidditative repraesentantem illam, ut supra in annotationibus, circa primum art. huius quaest. diximus. At species intelligibilis nequit quidditative repraesentare, et habere hoc ex elevatione, sed solum per modum principii simplicis, et totalis. quia hoc ipso, quod quidditative suum obiectum repraesentet, est (ut probavimus) eiusdem naturae cum illo, hoc autem ipso, quod sit eiusdem naturae cum illo, non eget elevatione, sed se ipsa, et ex propriis meritis illud quidditative repraesentat. Adde, quod species quidditative repraesentans obiectum, et quidquid ad illam essentialiter desideratur, tenet se ex parte obiecti, et ideo debet commensurari cum illo. Unde sicut implicat dari, speciem, quae per modum speciei simplicis, et totalis repraesentet Deum, ut est in se, quia nequit commensurari cum illo in immaterialitate, ita ob eandem rationem implicabit dari speciem elevatam eiusdem prout est in se, secus vero lumen elevans, quod tenet se ex parte potentiae.

§ III. Diluuntur secunda, et tertia obiectio.

172 Ad secundam obiectionem respondetur negando antecedens. Ad cuius probationem negari etiam debet antecedens. Nam hoc ipso, quod quilibet Angelus cognoscat quidditative alium, redditur sufficiens ratio, propter quam convenientia in gradu immaterialitatis, quam tertio gradui assignavimus, debet esse tanta, quanta a Divo Thom. assignata est, non maior, vel minor, ut ex dictis num. 166. constat. Sed de his iterum redibit sermo in tract. de Angelis, ubi pluribus ostendemus, quemlibet Angelum cognoscere alium quidditative; pro nunc autem satis erit leviter tangere rationem illam, quam tradit Aristoteles 3. de Anima, nempe, quod sicut est proprium intellectus, quod possit fieri utcumque omnia naturaliter cognoscibilia, ita est proprium intellectus perfecti, et radicati in natura totali, et perfecta, qualis est intellectus Angelicus, quod possit fieri perfecte in esse intelligibili omnia, quae sunt naturaliter cognoscibilia: et similiter est proprium intellectus imperfecti, et infimum gradum in ratione intellectus habentis ac proinde radicati in substantia partiali, et incompleta, quod possit utcumque fieri omnia, nimirum imperfecte: cumque ad hoc, ut aliquis intellectus possit fieri perfecte omnia, quae naturaliter sunt intelligibilia, requiratur, ut possit habere species perfecte, seu (quod in idem redit) quidditative illa repraesentantes, et ad species quidditative repraesentantes subsequatur cognitio quidditativa, inde est, ut quilibet Angelus habens intellectum perfectum possit quidditative cognoscere quodlibet ens naturaliter intelligibile, atque adeo quilibet Angelus possit alium quidditative attingere.

173 Ad tertiam obiectionem negandum est antecedens. Et ad probationem concesso antecedenti, distinguendum est consequens: Sit tanta, quanta in esse intelligibili reperitur in praedicta specie, quoad rationem formalem quae ex parte eius se tenentem, et eidem intrinsecam, aut quoad rationem, sub qua, inspicitur ab intellectu, et secundum quam actuat eum, concedenda est consequentia: quoad rationes de materiali inspectas et ibidem involutas, ac specialem immaterialitatis gradum non constituentes, neganda est. Et ad probationem neganda est consequentia, sive sequela. Nec probatio illius obstet: quia tantum probat, formam immaterialem, et suum susceptivum, seu actuabile, debere esse eiusdem immaterialitatis, quoad rationem illam immaterialitatis, secundum quam per se primo se inspiciunt, et ratione cuius forma actuat illud.

174 Explicatur hoc. Etenim licet ad hoc, ut Angelus inferior possit cognoscere quidditative superiorem, requiratur, quod habeat speciem pertingentem usque ad repraesentandum eum, quoad propriam eius atomam naturam, atque adeo, quoad id, in quo excedit in immaterialitate Angelum inferiorem; attamen intellectus Angelicus, quicumque ille sit, non respicit per se, et formaliter Angelum superiorem, quia superior est, ita, ut haec sit ratio formalis quae ex parte obiecti se tenens, aut ratio sub qua respicitur, aut intelligitur: neque etiam respicit speciem repraesentativam illius, qua ratione est repraesentativa eius quoad praedictum excessum, taliter, ut haec sit eodem modo ratio formalis quae, aut sub qua est receptibilis, sed respicit, et intelligit eundem Angelum superiorem ob generalem rationem substantiae depuratae omnino a materia physica, licet non a potentialitate: et actuatur per illam speciem ob generalem rationem speciei repraesentantis per se primo eandem substantiam, secundum istam rationem consideratam. Quia obiectum adaequatum intensivum per se primum, et formale intellectus Angelici est substantia Angelica, seu substantia depurata ab omni materia physica, non vero a potentialite; obiectum vero inadaequatum formale illius est haec, vel illa substantia Angelica, ut participat hanc rationem, in qua omnes illae conveniunt; obiectum vero materiale, et proximum est haec, vel illa substantia Angelica, quatenus se excedunt, et discriminantur in peculiari immaterialitate, quam in esse entitativo unaquaequae affert, atque adeo species intelligibiles repraesentantes substantias quoad excessum, quem in esse entitativo in immaterialitate dicunt, tantum repraesentant obiectum materiale eiusdem intellectus, et eo ipso solum tamquam quid materiale inspiciuntur secundum istam rationem, et secundum eandem solum habent actuare intellectum, tamquam per quid de materiali importatum.

Quare, cum ad hoc, ut aliqua forma immaterialis actuet connaturaliter, sufficiat, quod sit eiusdem immaterialitatis cum suo susceptivo, et e contra susceptivum cum illa, quoad id, secundum quod formaliter se adinvicem respiciunt in ordine ad illam actuationem, quia rationes de materiali receptae, et non constituentes specialem immaterialitatis gradum (ut in praesenti contingit) non aliter inspiciuntur, nec recipiuntur, nec possunt esse connaturales, aut non connaturales, nisi quatenus stant sub ratione per se formaliter inspecta: inde est, ut species repraesentans Angelum superiorem, quoad suam rationem atomam, ac excedentem, et residens in intellectu Angeli inferioris recipiatur connaturaliter in eo: quia, quoad illum excessum solum recipitur, ut quid de materiali receptum, et quoad id, secundum quod de formali inspicitur, et recipitur, est eiusdem immaterialitatis cum Angelo inferiori, et Angelus inferior cum illa, ut explicatum est.

175 Potestque hoc amplius elucidari ex eo, quod sicut est supra naturam subiecti, atque adeo non connaturale illi, recipere formam excedentem illud in immaterialitate, quando immaterialitas (ut in praesenti contingit) est ratio recipiendi illam, ita est supra naturam formae immaterialis, ac per consequens non connaturale ipsi, recipi in subiecto immaterialiori, quando immaterialitas est in ipsa forma ratio actuandi, et ratio similiter recipiendi ipsi subiecto, ut ex paritate rationis constare videtur. Quare sicut hoc non obstante species repraesentans Angelum inferiorem, et residens in intellectu superioris, qua est minoris immaterialitatis in esse intelligibili, quam Angelus superior, et eius intellectus in esse entitativo, recipitur connaturaliter in intellectu ipsius, nec haec actuatio est supra naturam speciei, quia ratio formalis actuandi est eiusdem immaterialitatis cum intellectu Angeli superioris, ut consideratur in ratione subiecti, seu actuabilis formaliter sumpti, ex eo, quod de formali tantum se inspiciunt, ut illa, nimirum species, est repraesentativa substantiae depuratae omnino a materia physica, licet non a potentialitate: et ut hic, nempe intellectus, est similiter eodem modo depuratus, et ille excessus intellectus de materiali se habet in ratione subiecti, seu actuabilis formaliter sumpti, et hic defectus in specie intelligibili de materiali etiam se habet in eadem specie.

Ita e converso, licet species, quoad illud esse intelligibile, quod de materiali importat, sit immaterialior intellectu inferioris Angeli, quoad illud esse, quod in ratione actuabilis formaliter sumpti de materiali dicit, nihilominus poterit connaturaliter recipi in illo. Quia, quoad formalia in esse rei actuabilis, et actuantis conveniunt in eodem immaterialitatis gradu, et illud formale est talis conditionis, ut hoc ipso, quod in esse rei sit quid genericum, petat, quod sub illo contineantur plura, quae secundum id, quod de materiali important, distinguantur specie, atque adeo comparentur per modum excedentis, et excessi, quamvis secundum id, quod de formali dicunt, tantum considerentur ut conveniunt in illa ratione, ex eo, quod ratio illa in esse gradus, et formalissime sumpta, non est ulterius divisibilis per differentias atomas formaliter diversas, ut dictum est.

176 Ex quo ad primam confirmationem facilis est solutio. Quoniam esse entitativum, et immateriale in esse rei consideratum, quod reperitur in substantiis Angelicis, per se dividitur tamquam per differentias formales, et intra eandem lineam per distinctas immaterialitates specie diversas, quae eisdem Angelis in esse entitativo, et in esse rei conveniunt: et ideo in specie intelligibili residente in intellectu Angeli superioris, quoad esse entitativum formaliter sumptum considerata, non est quid materiale intra lineam esse entitativi, quod habeat illam immaterialitatem entitativam excedentem immaterialitatem, quam habet in eodem ordine intellectus Angeli inferioris. Unde sicut intellectus praedicti Angeli inferioris, ut ad hanc lineam praecise spectat, dicit de formali in ratione subiecti suam immaterialitatem in esse entitativo, ut in eodem ordine differt specie ab omni alia immaterialitate entitativa, sic non respicit saltim connaturaliter speciem intelligibilem in esse entitativo sumptam, nisi ut habet tantam immaterialitatem in esse entitativo, quantam ipse, et non maiorem, nec minorem: et propterea, ratio, sub qua recipiendi non est puritas ab omni materia physica, licet non a potentialitate in communi sumpta, sed haec eadem puritas, ut contracta ad hanc determinatam speciem immaterialitatis, quae correspondet immaterialitati eiusdem Angeli inferioris, ut distinctae ab immaterialitate aliorum Angelorum: et ita species residens in intellectu Angeli superioris nequit, quoad suum esse entitativum connaturaliter recipi in intellectu inferioris, sed oportet, ut ibidem habeat aliquod esse entitativum non ita immateriale, sed commensuratum, quoad immaterialitatem cum eodem intellectu Angeli inferioris.

Caeterum idem esse immateriale, quod reperitur in praedictis Angelis, ut ad ordinem intelligibilem modo dicto spectat, de materiali dividitur penes hunc excessum in immaterialitate specie diversum, ut dictum est: et ideo in specie intelligibili, est quid materiale illud esse intelligibile secundum quod repraesentat hunc excessum, licet non possit deservire ad cognitionem Angeli, quoad praedictum excessum, nisi afferat hoc materiale: et similiter in intellectu Angelico in esse potentiae cognoscitivae formaliter sumptae, et secundum quod correspondet huic speciei intelligibili secundum id, quod de formali affert, est etiam materiale, quod afferat distinctam specie immaterialitatem in esse entitativo; formale autem, quod sit potentia depurata omnino a materia physica, licet non a potentialitate. Et propterea ratio sub qua recipiendi est haec puritas, et ob hanc rationem connaturaliter recipit eandem speciem, quamvis quoad illud esse intelligibile de materiali importatum sit superexcedens. Et horum omnium ratio est illa, quam saepe diximus, scilicet, quod gradus ille abstractionis omnimodae a materia physica, non vero a potentialitate constituit speciem atomam gradus in esse gradus, et propterea non est ulterius per differentias formales divisibilis.

177 Ex quo etiam fit, non esse alicuius roboris obiectio illa, quae alios non parum urget, nimirum speciem intelligibilem repraesentantem Angelum superiorem constitui in sua specificatione, et ratione formalissima per hoc, quod repraesentet illum quoad suam naturam, atque adeo, quoad excessum, quo excedit Angelum inferiorem: ergo non potest esse in ea quid materiale in ordine intelligibili, quod repraesentet praedictum Angelum, quoad hanc rationem. Patet consequentia quia id, quod est formalissimum, et specificatio rei, non potest ab illa de materiali importari, ut ex terminis ipsis constare videtur.

Ex dictis igitur constat, obiectionem hanc esse nullius roboris. Quoniam aliud est id, quod habet illa species in esse entis, sive spectantis ad ordinem entitativum, sive ad ordinem intelligibilem in esse tamen entis consideratum; aliud vero, quod habet in ratione formae receptibilis, seu quasi receptibilis, quoad rationem, sub qua, iam explicatam recipitur, et per se primo formaliter inspicitur ab intellectu in esse potentiae cognoscitivae formaliter considerato. Licet ergo illa repraesentatio sit ei formalis in esse entis iam dicti, non tamen in esse formae susceptibilis, seu unibilis, et consideratae, quoad rationem, sub qua suscipitur, seu unitur, sive quoad rationem formalem, quae ex parte eius, se tenentem, secundum quam habet de formali uniri: sicut etiam licet ipsi Angelo superiori sit formale quid, sua essentia, sive in esse entitativo, sive in esse intelligibili sumatur, non tamen in ratione obiecti formalis intellectus Angelici, aut intellectionis, qua intelligitur quoad id, quod de formali dicit, ut per se primo inspicitur ab eodem intellectu, sed totum hoc est materiale. Et ita licet Angelus ille per impossibile maneret, quoad hoc, quod est esse substantiam depuratam ab omni materia physica, non tamen a potentialitate; et nihilominus amitteret suam rationem atomam, et eius loco tribueretur ei alia ratio atoma, tunc, quoad formalem in esse obiecti maneret eiusdem rationis.

Quare, cum eodem modo sit philosophandum in specie intelligibili alicuius obiecti, ac de ipso obiecto, ut spectat ad ordinem intelligibilem, sive iste ordo in esse entis, sive in esse obiecti per se formaliter inspecti consideretur, quia id, quod habet res intellecta, ut quod, habet species intelligibilis, ut quo, fit inde, ut id, quod de ipsa substantia Angeli superius diximus, debeat etiam ad eius speciem intelligibilem cum proportione applicari: et ita distinguenda sit in se ipsam in esse entis entitativi, et in ipsammet in esse entis intelligibilis, ut diversis contractionibus contrahit ens sub conceptu entis, semel quidem sub conceptu entis entitativi, semel autem sub conceptu entis intelligibilis, ut dicit peculiarem rationem entis sub conceptu entis sumptam, ac tandem in se ipsam, ut est forma unibilis intellectui, quoad rationem formalem ex parte eius se tenentem, ratione cuius unitur, et respicitur, seu in esse obiecti motivi, quod formale, ratione cuius movet, ac proinde, prout contrahit ens non sub conceptu entis, sed sub conceptu obiecti, et rei per se formaliter ab alio inspectae.

178 Ad secundam confirmationem negandum est antecedens, si de immaterialitate per se, et formali, formaliterque requisita intelligatur, et neganda est consequens. Eodem modo intellecta. Ad probationem vero antecedentis neganda est consequentia, sive sequela. Quoniam licet, ad hoc, ut potentia feratur in aliquam rem, requiratur convenientia in gradu immaterialitatis; non tamen hoc sufficit, sed requiritur, ut res illa habeat rationem formalem obiectivam illius potentiae, ac proinde, quod in esse obiecti pertineat ad lineam obiecti talis potentiae: et ideo licet intellectus, et voluntas, v. gr. hominis conveniant in eodem gradu immaterialitatis, atque adeo harum potentiarum obiecta connaturalia spectent etiam ad eundem immaterialitatis gradum, nihilominus, neque intellectus potest ferri in obiectum voluntatis, ut tale, nec voluntas in obiectum intellectus, ut habet rationem talis, quia obiectum voluntatis, ut tale, non dicit rationem obiectivam propriam obiecti intellectus: et e converso.

Unde licet obiectum visus, et auditus, necnon et duo isti sensus conveniant in eodem immaterialitatis gradu de formali importato, quia tamen obiectum visus non habet rationem obiectivam per se, et formaliter spectantem ad lineam obiecti auditus, nam ad hoc requirebatur ratione materiae, de qua loquimur, et coarctationis, et limitationis harum potentiarum, ut convenirent in gradu immaterialitatis de materiali importato: propterea auditus non potest percipere obiectum visus, et e contra. Per quod, etiam ad instantiam ibidem adductam constat. Nam omnes Angeli habent eundem immaterialitatis gradum de formali importatum, et omnes illi habent rationem obiectivam pertinentem ad lineam obiecti intellectus Angelici: quia intellectus Angelicus ratione suae perfectionis, et puritatis a materia, ac proinde ratione suae maioris illuminationis, et amplitudinis non potest esse coarctatus ad intelligendum quidditative suam substantiam, et ea, quae infra illam sunt; sed debet etiam extendi ad cognoscendum quidditative caeteros Angelos.

179 Si autem inquiras, quare omnibus sensibus assignamus hunc gradum immaterialitatis, in quo omnes conveniunt, et non maiorem, vel minorem, sicut id de Angelis, quod suum immaterialitatis gradum inquisitum est? Respondetur rationem esse, quia omnes sensus oriuntur ab anima sensitiva, quia sensitiva est, modo tamen, a nostris Complut. in lib. de Anima explicato: et ideo sensus isti, iuxta valde probabilem sententiam, in bruto, et in homine non differunt specie formaliter, sed tantum materialiter, ratione alicuius modificationis, et maioris perfectionis modalis, quam accipiunt ab eadem anima sensitiva, ut est talis in specie atoma.

Ex quo etiam potest colligi probabilis ratio (ut id etiam obiter dicamus) propter quam quivis Angelus potest quidditative alium cognoscere; et quare gradus immaterialitatis de formali importatus, sit ille, quem ex D. Thom. retulimus, et non alius maior, aut minor. Quoniam probabile est in via D. Thom. intellectum Angelicum non oriri ab Angelis, quia sunt tales in specie atoma, sed ob generalem rationem substantiae Angelicae, sive substantiae omnino depuratae a materia physica, seu a materia prima, licet non a potentialitate: et ita omnes intellectus Angelici sunt eiusdem speciei formaliter, solumque differunt specie materiali, et modali, quatenus a natura atoma cuiusvis Angeli accipiunt maiorem quandam perfectionem modalem, ratione cuius perfectius perfectione praedicta possunt intelligere: ut in simili de potentiis sensitivis, v. g. de visu in diversis animalibus existente dicebamus. Et ratio est. Quia ad distinctionem specificam, et formalem intellectus, ut collati cum suo obiecto, requiritur diversitas in gradu immaterialitatis de formali importato: sicut ad hoc, quod in esse proprietatis, et de materiali, ratione huius modificationis distinguatur modaliter ab alio intellectu, satis est maior illa immaterialitas de materiali importata. Sed circa haec videantur omnino ea, quae nostri Complut. in lib. de Anim. disp. 17. num. 11 usque ad 21. dicunt: illa enim quoad praesens quaeunt, proportione servata, applicari.

180 Possunt autem ea, quae duobus numeris immediate praecedentibus diximus (ut ita tacita quaedam obiectio maneat soluta) magis elucidari explicando discrimen quoddam, quod una cum convenientia iam dicta inter potentias vitales Angelicas, et inter potentias sensitivas intercedit. Nam si loquamur de potentiis sensitivis, tunc ex quo capite omnes sensus oriuntur ab eadem forma, quae unicum sibi gradum immaterialitatis vendicat, debent esse in eodem immaterialitatis gradu iam explicato, quia in hoc solummodo omnes illi conveniunt: et ex quo capite fluunt a forma corporis organici, ut tali, et pendenti in suo operari a corpore tanquam ab organo, ac proinde oriuntur ab anima, ut parum habenti de immaterialitate, et amplitudine, et multum de coarctatione, et limitatione: idcirco procedunt ab ea ita limitati, ut petant diversa, et limitata obiecta sensibilia.

Si vero loquamur de potentiis vitalibus, nempe de intellectu, et voluntate Angelicis, tunc quia intellectus, et voluntas Angelica oriuntur modo dicto ab eadem natura intellectuali Angelica, quatenus Angelica, propterea fluunt in eodem immaterialitatis gradu: et nullus intellectus Angelicus distinguitur specie formaliter loquendo ab alio intellectu Angelico, nec voluntas unius Angeli erit diversae speciei modo dicto ab alia alterius Angeli: sicut propter proportionalem rationem diximus omnes visus omnium animalium esse formaliter eiusdem speciei. Et deinde, quia procedunt ab ea, ut est valde immaterialis, et ampla, propterea fluunt cum magna amplitudine, et illimitatione: ita, ut unicus tantum intellectus ad intelligendum omne intelligibile, et unica voluntas ad volendum omne volibile sufficiat. Et tandem quia licet praedicta natura intellectualis sit valde immaterialis, nihilominus adhuc est admixta cum potentialitate, ac proinde est limitata, ideo una, et eadem facultas illius non est simul volitiva, et intellectiva, sed hae duae facultates distinguuntur specie, et versantur circa diversa obiecta, licet conveniant in eodem immaterialitatis gradu.

Advertendum tamen est obiter, quod iuxta hunc dicendi modum, aliter philosophandum est quoad praesens, ac iuxta oppositum, quod supra innuebamus. Nam, sicut iuxta hunc nulla est assignanda distinctio specifica formaliter inter intellectus Angelicos, ita nec in immaterialitate eorum sub quacumque ratione, sive in esse gradus, sive in esse entis considerata. At iuxta alium, et oppositum dicendi modum, licet distinguantur formaliter in immaterialitate in esse entis, sive in esse rei considerata, quia immaterialitas, secundum quam in esse rei conveniunt, tantum est ratio generica, non tamen distinguuntur formaliter specie in ea, ut constituit gradum: ex eo, quod immaterialitas ista sic sumpta constituit gradum atomum, ut saepe diximus.

181 Unde ad denotandos ipsos sic sumptos, id est, prout conveniunt in praedicta immaterialitate constituente gradum: significamus eos per hoc, quod dicant rationem potentiae cognoscitivae de formali, et in esse potentiae cognoscitivae consideratae.

Quia licet praedictae potentiae adhuc in esse potentiarum cognoscitivarum bipartiantur in se ipsas in esse rei (id est, ut non constituunt gradum) et in se ipsas, ut constituunt illum: et secundum priorem considerationem important essentialiter, et de formali excessum illum immaterialitatis, per quem in esse rei essentialiter, et specifice absolute distinguuntur, atque adeo convenientia illa generica in hoc, quod est esse omnino separata a materia physica, habeat se in hoc ordine per modum rationis potentialis respectu excessus in immaterialitate, quo intellectus unius Angeli in esse rei excedit alium, quique consistit in hoc, quod possit intelligere per species magis universales: attamen totus hic excessus habet se de materiali, imo per accidens respectu harum potentiarum, ut fundant, et constituunt gradum, quia ad hunc fundandum tantum attenditur per se ad praedictos intellectus secundum, quod conveniunt in illa immaterialitate in esse rei generica. Et ita haec eadem ratio, quae in illo ordine erat generica, et potentialis, ac per modum materiae metaphysicae, habet in hoc ordine (id est, ut constituit gradum) esse atomam, ex eo, quod non dividitur per alias differentias constituentes diversos immaterialitatis gradus, ac proinde haec eadem ratio constitutiva gradus habet potentias illas intellectivas, alias in esse rei inaequales formalizare, ac trahere ad esse intellectivum constituens eundem gradum, ut dictum est. Et ideo ad denotandos hos intellectus sic acceptos, et formalizantes se ipsos in esse rei consideratos, significamus eos nomine potentiarum cognoscitivarum de formali, et in esse potentiarum cognoscitivarum sumptarum.

§ IV. Occurritur reliquis obiectionibus.

182 Ad quartam respondetur cum nostris Complut. in lib. de Anima disp. 17. num. 34. negando maiorem, et ad probationem dicendum, est, quod, sicut ex hoc, quod anima sit separata a corpore, non sequitur esse separatam ab ordine ad illud, sed tantum, quod non sit eidem corpori unita, ita non sequitur obiectum proportionatum, et connaturale illius, quod quidditative potest cognoscere, esse substantias separatas omnino a materia, id est, tam ab actuali unione cum illa, quam ab ordine ad ipsam, quales sunt substantiae Angelicae, siquidem hoc ipso, quod sint separatae omnino a materia, non reperitur inter illas, et animam convenientia in gradu immaterialitatis: sed sequitur, quod possit quidditative attingere propriam substantiam, et caeteras alias animas separatas, cum quibus in gradu immaterialitatis convenit.

Quam solutionem desumpserunt N. Compluten. et nos cum illis eam desumpsimus ex D. Thom. 3. part. quaest. 21. art. 1. ad 2 et 1. part. quaest. 89. art. 2. ubi de anima separata, ac proinde de intellectu in statu separationis, sic ait: Sed cum fuerit a corpore separata, intelliget non convertendo se ad phantasmata, sed ad ea, quae sunt secundum se intelligibilia. Unde se ipsam per se ipsam intelligit. Est autem commune omni substantiae separatae, quod intelligat id, quod est supra se, et id, quod est infra se per modum suae substantiae. Sic enim intelligitur aliquid secundum, quod est in intelligente. Est autem aliquid in altero per modum eius, in quo est. Modus autem substantiae animae separatae, est infra modum substantiae Angelicae. Sed est conformis modo aliarum animarum separatarum: et ideo de aliis animabus separatis perfectam cognitionem habet, de Angelis autem imperfectam, et deficientem, loquendo de cognitione naturali animae separatae. De cognitione autem gloriae est alia ratio. Utrum autem eadem anima separata possit cognoscere quidditative res materiales pertinentes ad hoc universum? constat ex iis, quae praedicti Complut. in eadem disp. et num. docent, et patebit amplius ex illis, quae nos num. seq. tangemus.

183 Neque hinc fit (ut id obiter dicamus) D. Thom. art. 4. huius quaest. diminute numerasse gradus immaterialitatis. Nam hoc ipso, quod assignaverit gradum immaterialitatis intellectus humani pro hoc statu, distinctum a gradu intellectus Angelici omnino separati a materia, ibidem virtute innuit eundem intellectum humanum, dum est separatus a materia, id est, ab unione cum ea, non tamen ab ordine ad illam, habere maiorem immaterialitatem, melioremque immaterialitatis gradum, quam dum est in corpore, et minorem eo, quem habent Angeli: hoc autem, quoad praesens, ubi numerus horum graduum ex professo non discutebatur, satis erat; maxime cum S. Doct. in suo proprio loco, ubi res haec suam propriam sedem habebat, scilicet in loco a nobis citato, id ex professo explicuerit, et ita omni ex parte suo muneri satisfecit.

184 Secundo respondetur cum eisdem Complut. cum Albert. Mag. Cajet. Ferra. Thienensi, et pluribus aliis ex Thomistis, quos praedicti Complut. in lib. de Anim. disp. 17. num. 11. referunt, esse probabile intellectum humanum, et Angelicum non distingui specie in ratione potentiarum cognoscitivarum, seu, prout dicunt tendentiam in obiectum intelligibile, quamvis in ratione proprietatum distinguantur specie: quem modum dicendi dilucide explicant praedicti Complut. a num. 11. sup. cit. usque ad num. 21. Quare iuxta viam hanc dicendum est, intellectum humanum, et Angelicum convenire in gradu immaterialitatis, dum praedictus intellectus humanus est in statu separationis, ac proinde cognoscere quidditative Angelos, licet non quidditative perfecte, id est, quoad omnia praedicata quidditativa, seu (ut loquitur Cajet.) terminando quaest. quid est, et omnino clare, bene tamen quidditative, imperfecte, et confuse: quia cognitio quidditativa, utcumque, qua Angeli cognoscuntur, sequitur, iuxta hunc modum dicendi, ad gradum immaterialitatis convenientem, tam Angelis, quam animae separatae, et consideratum secundum id, quod de formali dicit. At cognitio quidditativa, et perfecta sequitur ad eundem gradum secundum quod dicit tantam, vel tantam perfectionem de materiali importatam, consistentem, quoad praesens, in hoc, quod sit proprietas substantiae completae, et omnino separatae a materia, id est, etiam ab ordine ad illam: et propterea praedictus intellectus non potest perfecte quidditative cognoscere Angelos.

Nec contra hoc omnino convincit testimonium D. Thom. pro praecedente solutione allatum: quia potest probabiliter de cognitione quidditativa, et perfecta intelligi, ita, ut illam solum neget, secus vero quidditativam imperfectam, et cum defectu claritatis iam dictae. Et ita S. Doct. in eadem quaest. aliquando inquit, cognitionem illam, quam anima separata habet de substantiis Angelicis, esse quasi communem, ut videre licet in art. 2. praedictae quaest. 89. Quia licet terminetur modo quidditativo ad aliquid proprium eorundem Angelorum, ex eo, quod anima convenit cum eis in gradu immaterialitatis, scilicet in hoc, quod est esse separatam a materia, seu ab actuali unione ad illam; attamen praedicta cognitio non est omnino propria: quia non terminatur ad omnia eorum praedicata quidditativa, prout sunt in se cognoscenda. Aliquando vero ait illam cognitionem non esse propriam, et certam, sed communem, et confusam: qui sumit cognitionem propriam pro ea, quae terminatur ad omnia praedicata quidditativa, quae sunt propria cuiuslibet Angeli, per quamque terminatur omnino quaestio, quid est, et similiter accipit cognitionem confusam, prout opponitur cognitioni omnino clarae, et perfectae.

185 Ad ultimam dicendum est, quod licet immaterialitas in esse entitativo non pertineat per se, et de formali ad speciem intelligibilem creatam, si in esse speciei, et formalissime consideretur, bene tamen per se de materiali, quia per se habet petere aliquod esse entitativum, in quo fundetur: hoc autem esse licet per accidens habeat, quatenus est fundamentum, et materiale respectu esse intelligibilis, quod sit substantia, vel accidens in esse entitativo, non tamen, quod habeat tantam, vel tantam immaterialitatem in esse entitativo, ut ostensum est. Unde ultra hanc immaterialitatem in eadem specie intelligibili est alia immaterialitas formalis, nempe immaterialitas naturae repraesentatae, ut constituens specialem gradum, et prout intelligibili modo est in praedicta specie, id est, ut habet in specie illum modum essendi intelligibilem indispensabiliter, et, modo in tract. de scient. Dei disp. 2. saepe citata § 5. explicando, desideratum ad hoc, ut obiectum, seu eandem naturam, quae alias est (ut sic dicamus) in se ipsa sub modo essendi naturali, uniat intelligibiliter cum potentia in ordine ad quidditativam eiusdem naturae cognitionem. Ratio autem, ob quam formalem hanc immaterialitatem damus, est, quia in ordine intelligibili, per se, et formaliter attenditur ad esse formale, seu actuale, et immateriale: et ita hoc ipso, quod immaterialitas in esse entitativo de materiali se habeat respectu speciei, debet immaterialitas alia de formali importata ibidem inveniri: quae quidem nulla alia potest esse praeter eam, quam assignavimus, ut intuenti constabit, et in tract. de scient. Dei disp. 2. num. 24. latius explicabitur.

186 Dubium hoc, quoad priorem eius partem paucis decidendum est, quia eius decisio ex dictis in dubiis praecedentibus constat.

§ I. Explicatur vis ultimae rationis D. Thomae.

Dicendum ergo est, ultimam rationem D. Thom. esse etiam optimam, et ex ea etiam impossibilitatem praedictae speciei recte colligi. Ita autores pro nostra sententia dub. praeced. relati. Assertio haec non melius probabitur, quam adducendo praedictam rationem, et eius efficacitatem ostendendo; eam autem D. Thom. sub verbis his proposuit: Divina essentia est aliquod incircumscriptum, continens in se supereminenter quidquid potest significari, vel intelligi ab intellectu creato: et hoc nullo modo potest per aliquam speciem creatam repraesentari: quia omnis forma creata est determinata secundum aliquam rationem, vel sapientiae, vel virtutis, vel ipsius esse, vel alicuius huiusmodi: ergo.

Ut autem vis, et efficacia huius tertiae rationis eluceat, notandum est, eam simul cum praecedenti, nempe cum secunda, in eodem fundamento inniti, scilicet in impossibilitate adaequationis speciei creatae cum Deo in immaterialitatis, et actualitatis gradu; et solum esse discrimen inter eas penes diversos modos explicandi divinam actualitatem, et immaterialitatem per ordinem ad diversas potentialitates, quas excludit. Nam in ratione praecedenti explicatur per exclusionem potentialitatis ad esse, quia Deus est suum esse, et ab intrinseco habet illud: et quia exclusio huius potentialitatis non potest convenire speciei creatae, ideo colligitur ipsam non posse convenire cum Deo in gradu immaterialitatis, nec posse quidditative, et clare illum repraesentare, et per consequens talem speciem esse impossibilem. In hac vero posteriori ratione explicatur divina actualitas, et immaterialitas per exclusionem potentialitatis ad habendam perfectionem compositione ex genere, et differentia, aut aggregatione ex pluribus formis, seu gradibus, aut quasi partibus: quia omnia haec circumscribunt, finiunt, et limitant essentiam rei: et ideo divina essentia per exclusionem eorum est quid incircumscriptum continens in se supereminenter quidquid potest significari, et intelligi. Unde quia speciei creatae hoc ipso, quod creata sit, non potest convenire exclusio huius potentialitatis, ut ex se constat, ideo etiam colligitur non posse Deum adaequare in gradu immaterialitatis, seu depurationis a potentialitate, atque adeo esse impossibilem.

§ II. Occurritur argumentis dubio 4. a num. 118. usque ad 123. adductis.

187 Ad primum respondetur negando maiorem. Et ad primam probationem dicendum est, inductionem illam esse veram in potentiis intellectivis naturalibus, collatis cum obiectis sibi proportionatis; secus vero quando praedictae potentiae elevantur ad intelligendum in ordine supernaturali, et divino: tunc enim non est necesse, ut quoties fuerit possibilis visio, et lumen intellectuale creatum possit etiam dari species creata eiusdem ordinis, ut in praesenti contingit.

Et ratio disparitatis sumitur ex dictis. Nam potentiae intellectivae, et naturales, collatae cum suis obiectis proportionatis, et eiusdem rationis, concurrunt omnino connaturaliter, scilicet per modum potentiarum simplicium, et totalium, et ideo eis debetur tanquam primo perfectibili aliud comprincipium omnino connaturale, scilicet species intelligibilis creata, quae per modum formae simplicis, et totalis repraesentet quidditative eadem obiecta: quia in universum principio omnino connaturali, et ulterius perfectibili per aliud comprincipium omnino etiam connaturale, debetur praedictum comprincipium, tanquam primo perfectibili.

Caeterum quando potentiae elevantur ad intelligendum in ordine supernaturali Deum, prout est in se ipso, tunc ipsae, ut elevatae per lumen gloriae, non concurrunt omnino connaturaliter, neque ipsa visio omnino connaturaliter a lumine illo elicitur, et ita non debet ei correspondere, ut primo perfectibili species Dei, prout est in se ipso, ac proinde, neque species creata praedicto modo illum repraesentans: nam si haec esset possibilis, corresponderet intellectui creato, tanquam primo perfectibili, ut ex se constat.

Quare species, quae ei debet correspondere, et non utcumque, sed, ut secundo perfectibili, ac modo dicto, necessario debet esse species, quae sit omnino connaturalis intellectui divino, ac proinde, quae sit ipsamet essentia divina. Nam sicut talis species necessario debet repraesentare Deum per modum formae simplicis, et totalis, et per consequens per modum formae omnino connaturalis, ut supra diximus, ita solum debet correspondere, ut primo perfectibili intellectui omnino connaturaliter influenti in visionem, scilicet intellectui divino.

188 Unde licet ex possibilitate alterius comprincipii creati omnino connaturalis respectu ipsius speciei, scilicet intellectus ordinis supernaturalis, qui per modum potentiae simplicis, et totalis posset ferri in Deum, prout est in se ipso, colligeretur possibilitas speciei intelligibilis, quia praedicta species primo, et per se respiceret talem intellectum, ut primum perfectibile, et talis intellectus praedictam speciem, tanquam primum perfectivum: caeterum ex possibilitate visionis non omnino connaturaliter elicitae, ut in praesenti contingit, iuxta ea quae num. 170. dicebamus, aut ex possibilitate solius luminis habentis tantum rationem, quantitatis virtutis elevantis, ac proinde non omnino connaturaliter influentis, non colligitur possibilitas speciei intelligibilis creatae repraesentantis Deum, prout est in se, ut explicatum est. Cumque praedictus intellectus, qui per modum potentiae simplicis, et totalis feratur in Deum, prout est in se ipso, et simul conservet rationem intellectus creati, sit impossibilis, ut art. 4. ostendemus, consequens erit, ut etiam repugnet species intelligibilis quae quidditative, et prout est in se ipso repraesentet Deum, et simul sit species creata.

189 Adde primo, discrimen illud, quod in hoc et praeced. dub. tetigimus, scilicet lumen gloriae creatum tenere se ex parte potentiae; et ita sufficeret, quod sit superioris ordinis, quamvis sit aliquid creatum: nam cum habeat se per modum elevationis potentiae, tenens se ex parte illius, debet commensurari cum ipsa, atque adeo debet finiri, et limitari per eam. Caeterum species intelligibilis tenet se ex parte obiecti, ac proinde debet commensurari cum illo, quod gradum immaterialitatis, et quod hoc, quod est habere intelligibiliter eandem naturam cum obiecto: quae duo aperte pugnant cum specie intelligibili creata, ut ostensum est. Per quae etiam ad secundam probationem satis patet.

Adde secundo, inductionem illam ad summum esse veram, quando obiectum non est per se ipsum immediate intelligibile a quocumque intellectu, ac proinde non est ipsa intelligibilitas: secus vero, quando est immediate intelligibile a quocumque intellectu, ex eo, quod est sua intelligibilitas ratione suae purissimae actualitatis: tunc enim repugnat fieri intelligibile ab aliquo alio, atque adeo dari speciem ab illo realiter distinctam, per quam reddatur, et sit intelligibile, ut sup. num. 123. et deinceps explicatum est. Quare cum Deus sit ipsamet intelligibilitas per modum actus purissimi, fit inde, ut licet sint possibilia lumen, et visio creata attingentia ipsum quidditative, prout est in se, non tamen species intelligibilis creata, per quam repraesentetur quidditative: quia lumen gloriae, et visio creata, ita reddunt intellectum creatum visivum, et videntem, ut non ideo tribuant Deo esse visivum, aut esse visum, quod ex parte sui habet. At species intelligibilis repraesentans quidditative Deum, hoc ipso quod tribueret intellectui creato posse cum illa videre ipsum Deum, tribueret etiam ipsi Deo, quod esset intelligibilis per ipsam ea intelligibilitate, quae ex parte obiecti desideratur: siquidem, ut num. nuper citato dicebamus, proprium est speciei intelligibilis reddere obiectum intelligibile ea intelligibilitate, quae ex parte sui desideratur. Diximus, ea intelligibilitate, quae ex parte sui desideratur, propter illa, quae dub. ult. huius disp. num. 226. et 227. dicemus: quae ad horum exactam intelligentiam videnda sunt.

190 Ad secundum concessa maiori, iuxta ea, quae num. 170. diximus, neganda est minor. Nam sicut intellectus, ut perfusus lumine gloriae, est participatio quaedam intellectus divini, prout est in se; ita modo dicto inclinatur in idem obiectum, in quod intellectus divinus, prout est in se, inclinatur, scilicet in Deum ipsum, ut clare, et quidditative cognoscibilem, ac proinde aliquo modo connaturaliter, etiam ordinabitur ad unionem cum ipso in esse intelligibili: et ita aliquo modo erit debita unio essentiae divinae in rationem speciei intelligibilis intellectui, ut perfuso eodem lumine, nempe quantum est ex parte luminis gloriae, licet non quantum est ex parte commensurationis essentialis secundum ea, quae ex se habet.

Et ad probationem in contrarium dicendum est, quod ex summa immaterialitate, et purissima actualitate essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis, solum colligitur, eam tantum exigi omnino connaturaliter ab intellectu divino, ut a virtute cognoscitiva per se primo illam exigente, ac proinde adaequate ipsam, et eandem per modum purissimi actus sibi identificante, non vero, quod non exigatur ab intellectu, ut perfuso lumine gloriae, tanquam a secundario perfectibili (et modo dicto) per illam, eamque minime adaequante, aut sibi omnino identificante, sed solum tanquam aliquid intelligibiliter, et modo iam explicato intime me praesens, et unitum, quamvis talis unio non sit ei omnino connaturalis. Nam ad hunc modum exigentiae non omnino connaturalis, satis est, quod intellectus creatus, ut perfusus lumine gloriae, elevatus ad hoc, ut sit eiusdem ordinis cum Deo clare, et quidditative visibili, habeatque participium divini intellectus, prout est in se ipso: quandoquidem species intelligibilis debet commensurari, ita ut non excedat, neque excedatur in immaterialitate cum suo primo perfectibili; secus vero cum perfectibili secundario, et aliquo modo participante rationem primi perfectibilis.

191 Per quod, etiam ad instantiam in eadem probatione adductam, patet. Nam sicut intellectus humanus, prout est in hoc statu, non potest ullo modo connaturaliter petere species ita immateriales, sicut species Angelicae, quia est in inferiori gradu immaterialitatis; secus vero si elevetur per lumen altioris ordinis: quia tunc aliquo modo connaturaliter eas exigit, scilicet ex parte luminis elevantis, non vero ex parte potentiae, seu commensurationis essentialis eiusdem, prout est in hoc statu, quia ad hoc desiderabatur, ut lumen illud altioris ordinis esset connaturale, et debitum praedicto intellectui in eo statu: ita licet intellectus creatus nequeat secundum se connaturaliter petere concursum speciei, quae sit summe immaterialis, qualis est essentia divina, secus tamen, et modo dicto, ut elevatus ad ordinem supernaturalem, et divinum, et ut habet participium intellectus divini, prout est in se ipso, seu prout est perfusus lumine gloriae. Tunc enim, licet ex parte luminis exigat unionem essentiae divinae per modum speciei intelligibilis, non tamen ex parte potentiae, seu commensurationis essentialis illius: quia ad hoc requirebatur, ut lumen gloriae esset connaturale, et debitum eidem intellectui creato: et ideo, licet aliquo modo connaturaliter, non tamen omnino connaturaliter a praedicto intellectu exigitur.

Nam ad omnimodam connaturalitatem, de qua loquimur, requiritur, ut ex parte utriusque praedicta species exigatur, atque adeo, ut per id, per quod intellectus habet quantitatem virtutis, seu efficaciam ad videndum Deum, habeat etiam commensurationem essentialem, et e contra in ordine ad eandem visionem: et per consequens, quod loquendo de iis, quae ex parte potentiae desiderantur, tendat ad videndum Deum, non utcumque, sed per modum potentiae simplicis, et totalis non indigentis elevatione.

192 Ex quo etiam fit, quod non solum omnino connaturaliter non exigatur praedicta species ab eodem intellectu creato, et elevato, ex eo, quod non exigitur ex parte utriusque extremi secundum id, quod eorum quodlibet ex se exigit, sed etiam, quod ex parte luminis gloriae, seu quantitatis virtutis, adhuc non est omnimoda connaturalitas omnino perfecta: quia ad hanc requiritur, iuxta modo dicta, ut per illudmet realiter, per quod intellectus habet quantitatem virtutis, habeat etiam commensurationem illam essentialem, et primordialiter ei convenientem: atque adeo, quod quantitas virtutis sit debita commensurationi essentiali, eique connaturalis, et e converso. Caeterum cum hoc stat, ut praedictum lumen gloriae, quantum est ex parte sua, et quantitatis virtutis, exigat simpliciter connaturaliter unionem essentiae divinae in ratione speciei intelligibilis, licet haec connaturalitas non sit omnibus modis perfecta.

193 Ad tertium, negandum est antecedens. Et ad probationem patet ex dictis. Nam species impressa non desideratur in ordine ad claram visionem, tanquam virtus tenens se ex parte potentiae, sed tanquam quid tenens se ex parte obiecti, uniens intellectum cum ipso Deo, ut est in se per modum similitudinis quidditativae illius. Unde licet id, quod desideratur ad visionem finitam Dei per essentiam, per modum principii tenentis se ex parte potentiae, non debeat habere infinitam perfectionem, sed satis sit, quod virtualiter contineat eam perfectionem, quae est in tali visione finita, et limitata; secus vero id, quod influit per modum principii ex parte obiecti. Nam hoc ipso, quod sic influit, atque adeo repraesentat quidditative, et connaturaliter Deum, debet esse eiusdem naturae in esse intelligibili, et convenire in esse entitativo in gradu immaterialitatis cum illo: quia, ut supra diximus, quaevis species quidditativa alicuius obiecti debet esse eiusdem naturae in esse repraesentativo cum illo, et convenire in esse entitativo cum eo in gradu immaterialitatis, id est, ita, ut non excedatur ab eo in praedicto gradu.

Unde species quidditativa Dei, quantum est ex se, influeret in visionem infinitam, et comprehensivam ipsius Dei, quamvis per accidens, et ex defectu principii, tenentis se ex parte potentiae, non influet infinite: et ita si praedicta species impressa daretur, sequeretur manifesta implicatio, scilicet, quod solum desideraretur pro visione finitae perfectionis elicienda, siquidem, ut supponitur, talis species esset creata; et quod simul desideraretur pro visione infinita per essentiam, quippe, quae esset eiusdem naturae univocae cum Deo, et haberet tantam immaterialitatem, quantum ipse, ac proinde in ratione speciei intelligibilis esset actus purus, et infinitae perfectionis per essentiam.

194 Per quod etiam ad primam confirmationem patet. Nam licet gratis daremus, quod aliae species quidditative repraesentantes, possent aliquando non repraesentare comprehensive, secus tamen species quidditativa Dei propter rationem modo dictam.

Ad secundam confirmationem dicendum est, speciem creatam, et impressam Dei, prout est in se ipso, ideo inter alia non esse possibilem, quia si daretur, fieret, et non fieret a Deo, et fieret, et non fieret libere ab illo: fieret quidem, et fieret libere, quia supponitur esse creatam; non autem fieret, nec fieret libere, sed haberet esse a se naturaliter, et necessario, quia esset infinitae immaterialitatis, et actus purus, et per consequens esset ipse Deus, ut ostensum est, atque adeo talis species esset, et non esset creata.

195 Ad illud autem, quod ibidem additur, scilicet non esse de ratione speciei intelligibilis, quod producatur necessario a suo obiecto, ut in speciebus Angelicis patet, respondetur, quod licet non sit necessarium, omnem speciem intelligibilem procedere a suo obiecto, ut a causa efficienti, attamen species, de qua loquimur, deberet necessario a Deo produci: quia, ut supponitur, est creata, et nullum aliud agens posset infinitam immaterialitatem, quam petit, ei communicare, ut ex se constat: quamvis ex alio capite, nec etiam a Deo esset producibilis, ex eo, quod esset ipsa creatrix essentia, ut explicatum est.

Adde, quod, ut ex dictis patet, hoc est proprium cuiuslibet speciei repraesentantis quidditative aliquod obiectum, ut vel debeat ab illo, et non utcumque, sed necessario, et naturaliter procedere, vel si ab alio sit, debeat ab illo procedere sub tanta immaterialitate, sub quanta est obiectum, ita ut in gradu immaterialitatis conveniant. Unde species repraesentativa Dei per essentiam deberet procedere, ut habens infinitam immaterialitatem, et consequenter ex hoc capite haberet, ut non posset libere a Deo procedere.

196 Ad quartum negandum est antecedens. Quia intellectio formaliter sumpta non est similitudo formalis obiecti, sed tendentia quaedam in illud, uniens potentiam in actu secundo, et completo cum eodem obiecto, seu (ut alii explicant) est tentio in actu secundo praedicti obiecti. Unde aliter, et aliter species intelligibilis, verbum, et intellectio uniunt intellectum intelligibiliter cum suo obiecto. Nam species impressa unit per modum similitudinis in actu primo, verbum vero per modum similitudinis expressae, et ut obiectum interius cognitum saltim, ut quo, intellectio vero per modum tendentiae actualis attingens actu obiectum, seu per modum tentionis intelligibilis praedicti obiecti.

Et ad probationem desumptam ex illis testimoniis, et ex aliis, quae coacervari possent, dicendum est cum Capreolo in 2. dist. 3. quaest. 2. art. 3. ad 2. ex iis, quae secundo loco adducta sunt, contra quartam conclusionem, et in 4. dist. 49. quaest. 1. art. 3. ad 1. et cum aliis ex Junioribus Thomistis, intelligenda esse in sensu causali activo, vel passivo, id est, quod vel producit similitudinem, vel fit ab specie, quae est naturalis similitudo, vel tandem, ut alii dicunt, solum volunt esse complementum, et ultimam actualitatem praedictae similitudinis. Adde cum Nazario hoc esse proprium visionis beatificae, quod sit similitudo obiecti visi, scilicet Dei: non quidem in esse intelligibili, et repraesentativo, sed in esse entitativo, et naturali, quatenus per participationem quandam, et similitudinem analogam participat aliquid de eo, quod in Deo habet rationem naturae, scilicet videre se ipsum, prout est in se, quamvis non participet illum per modum naturae. Unde propter hanc etiam rationem merito Augustinus ex Joan. dixit: Quod cum apparuerit, similes ei erimus: ex eo, quod videbimus eum sicuti est.

Ad ultimum patebit ex dicendis dubio sequenti.

Ultimum argumentum praecedentis dubii quarti postulat, ut postquam explicuimus non esse possibilem speciem impressam repraesentantem clare, et quidditative Deum, explicemus, an idem de specie expressa, seu verbo dicendum sit?

§ I. Proponitur prima sententia.

197 Prima sententia affirmat esse adeo necessarium in beatis verbum ad videndum Deum per essentiam, ut sine illo implicet videri. Ita Suarez lib. 2. de attributis cap. 11. et alii ex Junioribus.

Praecipuum huius sententiae fundamentum est aliud, praeter ultimum argumentum dubii quarti praecedentis, quod quidem potest confirmari primo, et explicari, ex eo, quod, vel visio beatifica est qualitas, vel vera actio praedicamentalis. Si primum, ergo ipsa est verbum mentis. Patet consequentia. Nam verbum mentis nihil est aliud, quam qualitas quaedam immediate procedens ab intellectu, ut in esse repraesentativo ipse intellectus est similis obiecto: quia cum verbum sit qualitas producta ab intellectu, et repraesentans obiectum, non potest non esse qualitas procedens ab eodem intellectu, ut est similis obiecto in esse repraesentativo: ergo cum visio beatifica procedat ab intellectu, ut est similis obiecto in esse repraesentativo, consequens est, quod si semel est qualitas, nihil ei desit ad rationem verbi. Si autem secundum dicatur, ergo cum implicet dari veram actionem, verumque fieri sine aliquo facto esse, implicabit dari visionem beatificam sine proprio facto esse illius, scilicet verbo.

Confirmatur secundo. Nam, cum visio beatifica sit aliquid creatum, et procedens ab intellectu, vel procedit ab illo praecise, ut quo, vel ut quo, et ut quod. Si primum, ergo erit id, quo aliquid procedit, et fit ab intellectu; cumque hoc, quod fit media illa, non possit esse nisi verbum, ut modo dicebamus, consequens est, ut per illam necessario producatur verbum. Secundum autem dici non potest: quia nihil potest esse fieri sui ipsius. Tum quia alioqui esset antequam esset, ut ex se constat. Tum etiam: quia sicut causa realis necessario distinguitur realiter a suo effectu, ita causatio, et fieri reale eiusdem effectus non potest non realiter distingui ab illo: et ita nihil poterit procedere ab aliqua causa, ut id quo fit ab illa, tam, ut quo, quam, ut quod.

198 Secundo probari potest eadem sententia. Nam verbum constituit formaliter intellectum in ratione intelligentis: ergo implicat dari visionem Dei, per essentiam sine verbo. Consequentia videtur evidens. Antecedens vero probatur. Tum testimonio D. August. lib. 9. de Trinit. cap. 10. ubi verbum appellat notitiam: constat autem nihil esse aliud notitiam, quam cognitionem, et perceptionem obiecti: ergo, etc. Tum etiam ex D. Thom. 1. part. quaest. 34. art. 1. ad 3. ubi loquens de intellectione formaliter sumpta, inquit: Intelligere importat solam habitudinem intelligentis ad rem intellectam, in qua nulla ratio originis importatur, sed informatio quaedam in intellectu nostro, prout intellectus noster fit in actu per formam rei intellectae. Ubi, ut vides intelligere dicitur effectus formalis formae rei intellectae, in qua nulla originis ratio importatur: constat autem solum verbum esse formam rei intellectae, in qua nulla ratio originis importatur: siquidem licet species intelligibilis sit forma rei intellectae, in ea tamen involvitur, quod ab illa procedat verbum, cum tamen a verbo nulla alia forma rei intellectae, aut aliquid aliud originetur: ex eo, quod est terminus virtutis productivae intellectus. Tum denique ex eodem D. Thom. quaest. 8. de potentia art. 1. ubi inquit: Verbum nostri intellectus non est extrinsecum ab ipso intelligere intellectus, cum ipsum intelligere compleri non possit sine verbo praedicto: ergo sentit pertinere intrinsece ad actum intelligendi, atque adeo esse ipsam intellectionem: siquidem intellectio, quae est qualitas, ut ex dictis constat, debet esse una simplex qualitas, sicut et aliae qualitates per se, et directe pertinentes ad praedicamentum qualitatis: et ita nequit resultare ex verbo, et ex aliqua alia qualitate.

199 Tertio probatur, et confirmatur praecedens argumentum. Quia intellectio nihil est aliud, quam actualis manifestatio, per quam res intellectui manifestatur: sed per verbum mentis manifestatur ei actualiter res per illud repraesentata: ergo intellectio, et verbum erunt idem, et per consequens hoc ipso, quod in beatis detur visio Dei per essentiam, non poterit non ibidem verbum ipsius reperiri. Utraque consequentia videtur aperte sequi ex praemissis. Maior vero etiam constat. Quoniam nihil aliud est rem fieri manifestam intellectui, quam, quod ipse percipiat illam, et propterea stare non potest rem aliquam esse manifestam illi, et ignorari ab ipso. Minor autem etiam patet. Nam cum verbum sit actualissima repraesentatio obiecti, erit etiam actualissima manifestatio eiusdem.

Confirmatur. Nam ideo essentia divina ex se ipsa est actualis intellectio omnium intelligibilium, quia omnia illa actualissime repraesentat, estque actualissima manifestatio omnium: ergo cum verbum actualissime repraesentet intellectui rem intellectam, erit actualis manifestatio, ac proinde actualis notitia, et intellectio illius.

200 Quarto probatur, et simul confirmantur duo praecedentia argumenta. Nam hoc ipso, quod intellectus informetur per speciem intelligibilem impressam habitualiter repraesentantem obiectum, constituitur in ratione intellectivi: ergo hoc ipso, quod informetur per speciem expressam, quae actualissime repraesentet obiectum, constituitur in actu secundo intelligens, ac proinde verbum, et intellectio erunt idem, et hac data in beatis, nequibit illud eisdem negari. Haec secunda consequentia constat ex priori. Prior vero etiam liquet. Nam, sicut similitudo intentionalis complet potentiam intellectivam, ita similitudo, quae est in actu primo, et per modum habitus, complebit, et constituet eam in actu primo, et quasi habitualiter reddendo ipsam complete intellectivam: et deinde similitudo actualissima, quae (ut sic dicamus) in actu secundo repraesentat, complebit actualissime intellectum reddendo illum intelligentem in actu secundo. Antecedens autem non indiget probatione.

Confirmatur primo. Nam intellectus intelligit per hoc, quod actu trahat ad se res; voluntas vero vult per hoc, quod actu feratur ad illas, ut docere videtur Aristot. 3. de Anima, text. 15. et D. Thom. infra quaest. 27. art. 4. ergo intellectio consistit in verbo mentis, per quod actualissime, et in actu secundo res repraesentantur, ac proinde actualissime, et in esse intelligibili, seu repraesentativo ad eundem intellectum trahuntur.

Confirmari potest secundo ex iis, quae supra diximus. Nam cum volumus recte intelligere aliquam rem, tunc maxime conamur ad formandum intra nos perfectam similitudinem, et ubi primo per illam intellectus noster actuatur, statim perfectam eiusdem rei notitiam habemus: hoc autem satis arguit, intellectionem in dicta similitudine consistere.

201 Ultimo. Nam ad hoc, ut aliquis sit intelligens in actu, necessario requiritur, quod ipse sit res intellecta in actu, sicut ad hoc, ut aliquid sit intellectivum habitualiter, desideratur indispensabiliter, quod sit res intellecta in habitu, scilicet per speciem intelligibilem habitualiter repraesentantem obiectum: ergo etiam necessario requiritur verbum, ac proinde per omnem intellectionem producetur. Haec ultima consequentia patet ex priori. Quoniam hoc ipso, quod detur verbum, debet fieri per intellectionem. Prior vero ex antecedenti etiam constat. Quia verbum nihil est aliud, quam forma actualissima rei intellectae, per quamque intellectus fit in actu ipsa res intellecta.

§ II. Refertur secunda sententia.

202 Secunda sententia affirmat, dari de facto in beatis verbum mentis repraesentans quidditative, et prout est in se, divinam essentiam, non tamen implicare, quod praedicta essentia, prout est in se videatur sine verbo producto. Hanc reputant probabilem Sylv. in conflatu quaest. 12. art. 2; Canariensis quaest. 27. art. 1. disp. 15; Capreol. in 1. dist. 27. quaest. 2. art. 3. ad 8. et in 4. dist. 49. quaest. 5. art. 3. Eandem tenent, D. Bonav. in 1. dist. 3. quaest. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad ult.; Scotus quodlib. 8. et in 4. dist. 49. quaest. 2. ubi citat Sotum art. 3; Gabriel. in 1. dist. 27. et ibi; Durand.; Ferrara 1. contra Gentes cap. 53; Vazquez in praesenti disp. 38; Molina hic disp. 1; Arrubal disp. 17. cap. 2.

Sententia haec quoad secundam eius partem patebit ex dicendis pro nostra assertione. Quoad primam vero probatur primo. Nam visio beatifica prius natura habet connaturaliter loquendo, esse in fieri, quam in facto esse: ergo connaturaliter loquendo, ac proinde de facto, erit simul actio, et verbum. Antecedens probatur. Quia intellectio se ipsa pendet ab intellectu actualiter influente, et secundum hoc consideratur in fieri, et deinde talis intellectio, saltim connaturaliter loquendo, atque adeo de facto, est vere completa, et terminata; et ita non solum erit in fieri, sed in facto esse, et non utcumque; sed ita, ut prius connaturaliter loquendo sit in fieri, quam in facto esse: quandoquidem quidquid est sub utroque ex istis statibus, prius debet esse in fieri, quam in facto esse, ut inductive constat. Consequentia vero probatur. Quia prout est in fieri, et se ipsa actu pendet ab intellectu, est actio, quippe cum hoc sit proprium actionis: et prout est in facto esse est verbum, siquidem verbum nihil est aliud, quam intellectio terminata, et in facto esse.

203 Secundo. Nam Pater Aeternus licet habeat sibi praesentissimam suam essentiam in ratione obiecti cognoscibilis, nihilominus producit Verbum: et similiter licet essentia Angeli sit praesens actualiter, et proportionata intellectui Angelico; nihilominus etiam in sui intellectione format verbum, ut ex doctrina D. Thom. infra dicemus: ergo beati in visione beatifica etiam formabunt actu verbum. Patet conseq. Nam una ex potissimis rationibus, ob quam poterat denegari beatis haec productio verbi, est, quia verbum ponitur ad hoc, ut suppleat absentiam obiecti terminantis intellectionem, sicut species impressa ponitur ad hoc, ut suppleat absentiam, vel improportionem obiecti motivi intellectus, ex eo, quod intellectus intelligit trahendo res ad se, atque adeo habendo intra se obiectum, tam, ut motivum, quam, ut terminativum: ergo si haec ratio nihil obstet in aliis intellectionibus, quominus in eis producatur verbum, nec etiam oberit in visione beata.

204 Tertio. Verbum repraesentativum Dei per essentiam non debet importare infinitam perfectionem, sicut species intelligibilis, et quidditative repraesentans Deum eam importat: ergo poterit dari in visione beata, et de facto dabitur. Consequentia, quod posterio rem eius partem, patet ex priori. Nam si semel non repugnat verbum creatum repraesentativum Dei per essentiam, non est cur de facto non detur, siquidem quaevis intellectio connaturaliter petit esse terminatam per suum terminum, scilicet per verbum. Quod primam vero partem, satis eadem consequentia ex antecedenti constat. Nam praedictum verbum ideo solum poterat esse impossibile, quia necessario deberet importare infinitam perfectionem.

Antecedens autem patet ex discrimine, quod versatur inter speciem impressam, et verbum. Nam licet species impressa debeat commensurari cum obiecto, et immaterialitate eius, quia tenet se ex parte illius, secus vero verbum, quia non commensuratur immediate ipsi obiecto, sed perfectioni luminis, et actionis, per quam producitur. Quare cum haec habeant esse limitata tam in esse entis, quam in genere intelligibili, non poterit non verbum habere eandem finitatem, et limitationem in utroque ordine.

205 Confirmatur primo. Verbum repraesentativum, quod Angelus format, non est necesse, ut adaequet in perfectione entitativa, aut in esse repraesentativo totam speciem impressam, per quam producitur: ergo neque etiam verbum repraesentans essentiam divinam debebit in aliquo esse reali, sive entitativo, sive repraesentativo adaequare perfectionem eius, ut habet rationem speciei intelligibilis. Antecedens admittitur communiter a Theologis in materia de Angelis. Conseq. vero satis constare videtur. Tum ex paritate rationis. Tum etiam: quia hoc ipso, quod verbum Angelicum non adaequet speciem intelligibilem, media qua producitur, non erit de ratione verbi illam adaequare, et per consequens poterit produci verbum creatum repraesentativum Dei, prout est in se, licet non adaequet virtutem speciei, per quam fit.

Confirmatur, et explicatur secundo. Nam verbum non potest non in repraesentando limitari a visione beata, quae est finitae perfectionis: ergo non poterit non esse finitum, et limitatum, et consequenter erit possibile, et de facto dabitur una cum eadem visione beata. Utraque conseq. patet ex dictis. Antecedens vero suadetur. Quia verbum non potest amplius repraesentare quam id, quod per cognitionem attingitur: ergo verbum non poterit non limitari per praedictam cognitionem.

§ III. Verior opinio.

206 Dicendum tamen est, non posse etiam de potentia Dei absoluta produci verbum repraesentans Deum per essentiam. Ita D. Thomas locis citatis, et perpensis dub. 1. huius art. quem sequuntur Caietan., Bannez, Zumel, Nazar., Gonzalez, Navarrete, Ripa, Alvarez, Javellus, Soncinas locis dubio citato adductis, Capreolus in 4. dist. 49. quaest. 5. et nostri Complut. in lib. de Anima disp. 21. quaest. 5. et tandem Ledesma de perfectione Dei, quaest. 8. art. 5. et 6. ubi ait sententiam hanc esse communiorem inter Thomistas, quam etiam quam plures alii aperto Marte tuentur.

Assertio haec aperte deducitur ex duplici illa ratione, quam in dubiis praecedentibus ad probandam impossibilitatem speciei impressae creatae repraesentantis quidditative Deum, attulimus. Nam sicut species impressa repraesentat quidditative, et prout est in se ipso Deum, ita species expressa, seu verbum per visionem beatificam formatum deberet illum quidditative etiam repraesentare. Unde quemadmodum ob hanc rationem non potest non species intelligibilis esse eiusdem naturae cum obiecto, scilicet cum Deo, sic ob eandem non posset non verbum esse etiam eiusdem naturae cum illo; siquidem similitudo illa verbi ad Deum non posset non in unitate naturae fundari, ut ex supra dictis constat: cumque implicet formam creatam esse in aliquo vero, et reali esse eiusdem naturae cum Deo, ut ostensum est, implicabit etiam dari verbum, quod praedictam convenientiam petit.

Deinde sicut species impressa debet esse eiusdem immaterialitatis cum obiecto quidditative repraesentato, ita expressa, seu verbum: et ideo quotiescumque Angelus, v. g. cognoscitur medio verbo, ipsum quidditative repraesentante, toties verbum illud est ita immateriale sicut Angelus: et similiter verbum nostrum repraesentans aliquam quidditatem materialem, aut aliquod eius praedicatum quidditativum est eiusdem immaterialitatis cum illis: ergo sicut propter illam rationem repugnat species impressa, et creata Dei per essentiam, ita verbum, seu species expressa, et creata illius prout est in se.

§ IV. Solutiones argumentorum primae sententiae.

207 Ad primum primae sententiae, quod erat ultimum ex dubio quarto relictum, respondetur negando antecedens. Et ad probationem distinguendum est antecedens: Est vera actio vitalis, verumque fieri, de praedicamento actionis consistens in fluxu, et esse viali negandum est: de praedicamento qualitatis habens per modum formae perfectae eminenti modo rationem actionis, et termini, concedendum est: et deinde neganda est prima consequentia.

Explicatur hoc. Nam praedicta actio immanens, nempe intellectio, et aliae iam dictae ob suam eminentiam, ultimamque actualitatem aequivalent actioni transeunti, et termino illius: termino quidem, quia est forma, et qualitas quaedam perfecta sicut terminus praedictae actionis; actioni vero, quia eminenti modo est ultima actualitas potentiae, et consistit in exercitio quodam actualissimo: et ita est forma quaedam perfecta in actuali exercitio, et ultima actualitate constituta, qua intellectus actualiter vivit, et obiecto virtualiter, et intelligibiliter unitur. Unde licet actio transiens, quae est purum fieri ad praedicamentum actionis spectans, et realiter in esse viali, et fluxu consistens, debeat necessario habere terminum productum ex natura rei ab ea distinctum, cum esse eius, quippe viale, sit propter illum: secus vero intellectio, quia non necessario est propter terminum, scilicet verbum, sed terminus, et verbum est propter ipsam, ut eo mediante, tamquam obiecto (modo iam dicto) praeintellecto, obiectum contemplatur.

Quapropter quando praedicta intellectio indiguerit hoc termino, ex hoc quod obiectum non est actu praesens, et in ratione obiecti terminativi non habet sufficientem actualitatem, quia non est de ratione eius esse actualiter intellectum, seu esse actu terminans intellectionem, tunc eadem intellectio quatenus eminenter aequivalet actioni transeunti, estque ultima actualitas agentis, producit elevatiori modo terminum a se distinctum, nempe verbum: quando vero eo non indiguerit, ex eo, quod obiectum est intime praesens, habetque sufficientem actualitatem ad hoc, ut non solum in ratione obiecti motivi, sed etiam actu terminativi, se ipso immediate uniatur cum intellectu, ut in visione beatifica contingit, tunc non producit terminum a se distinctum: quia cum non sit propter illum, sicut actio transiens, sed potius terminus sit propter indigentiam ipsius intellectionis, non producit illum, cum eo non indiget, sed ipsa sola per modum formae perfectae, et habentis in se eminenter rationem actionis, et termini, procedit ab intellectu, illumque vitaliter, et in actu secundo cum obiecto unit.

208 Ad primam confirmationem respondetur cum N. Complut. in lib. Phys. disp. 16. num. 13. et in lib. de Anima disp. 21. quaest. 1. necnon 2. et 3. maxime vero quaest. 1. quod visio beatifica non est actio de praedicamento actionis, sed vera qualitas: quia ut docet D. Thom. in 1. dist. 8. quaest. 4. art. 3. ad 3. actio, ut constituit peculiare praedicamentum ab omnibus aliis distinctam, dicit aliquid fluens cum motu: intellectio autem non consistit in fluxu, aut esse viali, nec habet rationem motus, sive mutationis instantaneae, quae in 3. Physic. diffinitur per hoc quod sit, actus entis in potentia, etc. quaeque importatur ab actione de praedicamento actionis: de quo videndi sunt praedicti Complut. loco citato. Unde sicut intellectio est forma perfecta, ita non constituit subiectum in fluxu, et in via; sed (ut loquitur Aristoteles 3. de Anima textu 22. et explicat D. Thom. ibidem lectione 12.) est actus perfecti, id est, constituens intellectum in esse perfecto, non vero in esse viali.

Diximus, non esse actionem de praedicamento actionis: non vero absolute, quod non sit actio: quia non negamus illam esse veram actionem, sed esse actionem de praedicamento actionis. Nam vera actio abstrahit ab ea, quae constituit praedicamentum actionis a reliquis aliis distinctum, et ab ea, quae est vera qualitas pertinens ad secundam speciem qualitatis, ut loco citato optime, et fuse N. Complut. ex D. Thom. explicant.

Et ad probationem in contrarium negandum est, hinc fieri, visionem beatificam esse verbum mentis; quia verbum istud non est utcumque qualitas, sed qualitas similis obiecto, et procedens ab intellectu media alia qualitate, scilicet intellectione, ut habet rationem dictionis. Quid autem dicat intellectio, prout dictio, et quomodo inter se comparentur ipsa, ut intellectio, seu ut contemplatio obiecti, et ipsamet, prout productio, et dictio verbi, et plura ad hoc spectantia, et ad exactiorem intelligentiam huius dubii conducendia explicant ex D. Thom. praedicti Complut. in lib. de Anima disp. citata quaest. 4.

Ratio vero, ob quam verbum non procedit se ipso immediate ab intellectu, est, quia non habet rationem qualitatis, ita eminentis, sicut intellectio, quae aequivalet actioni transeunti, et eius termino: et ita indiget actione a se distincta, per quam fiat, quaeque habeat, ut supra tetigimus, rationem ultimae actualitatis respectu illius, et intellectus, totiusque ordinis intelligibilis pure creati quatenus talis.

209 Nec refert, quod ibidem dicitur, scilicet unumquodque producere sibi simile, ac proinde visionem beatificam procedentem ab intellectu, ut est similis obiecto, debere esse similitudinem eiusdem obiecti, et consequenter non posse non esse verbum: quandoquidem hoc nihil est aliud, quam qualitas expressa, seu producta ab intellectu, quae sit similis obiecto.

Non itaque hoc refert. Quia intellectus creatus quoties versatur circa obiectum, quod ex se ipso est obiectum intelligibile, et simul essentialiter intellectum per aliquam intellectionem, scilicet circa divinam essentiam, prout est in se, toties in ratione productivi se habet per modum agentis aequivoci: et ita non producit, nisi tantum intellectionem, quae ob sui eminentiam aequivalet actioni transeunti, et eius termino, ut dictum est, quaeque, ut etiam ex dictis constat, nequit esse similitudo formalis obiecti, ne sit eiusdem naturae in esse intelligibili cum Deo, ac proinde dicat in hoc ordine infinitam perfectionem, licet quando idem intellectus versatur circa alia obiecta, habeat, saltim ex parte, rationem agentis univoci, et propterea producit verbum, quod est eiusdem naturae in esse intelligibili cum obiecto, seu specie intelligibili, modo tamen supra dub. 5. huius disp. insinuato.

210 Ad secundam confirmationem respondetur, quod hoc ipso, quod intellectio procedat ab intellectu per modum formae perfectae eminenter aequivalentis actioni transeunti, et termino illius, potest eminenti modo procedere ab illo, tam, ut quo, quam, ut quod, ac proinde si talis intellectio non indiguerit termino producto a se realiter distincto, ex eo, quod obiectum ob sui eminentiam, et purissimam actualitatem est intime unitum cum intellectu in ratione obiecti intellecti, tunc non producetur verbum.

Et ad primam probationem in contrarium respondetur, quod licet fieri, de praedicamento actionis, et coniunctum cum motu non possit esse fieri sui ipsius, ita ut fiat, ut quo, et ut quod, sed solum ut quo: secus tamen fieri, eminens, et consistens in forma, et qualitate quadam perfecta. Nam ex quo capite est ultima actualitas agentis, et aequivalet actioni transeunti, non indiget alia actualitate, seu actione, media, qua procedat ab intellectu; et ex quo capite est forma perfecta non consistens, quoad suam formalitatem sive entitatem in fluxu, et esse viali, procedit etiam, tamquam res effecta, ut quod. Nec inde sequitur quod sit antequam sit, ut argumentum intendit, sed quod simul habeat ratione suae eminentiae procedere, ut quo, et, ut quod, absque ulla distinctione ex parte rei conceptae, sed solum ex parte modi concipiendi, et ad summum (de quo alibi) cum sola distinctione virtuali; ita, ut illa formalitas, per quam aequivalet actioni transeunti, sit prior virtualiter alia, per quam aequivalet termino illius, quamvis realiter loquendo utraque formalitas sit omnino simul.

Per quod etiam ad secundam probationem satis patet. Nam licet effectus, vel terminus productus debeat indispensabiliter distingui a sua causa, vel principio productivo, non tamen est necesse, ut fieri, et productio alicuius rei, consistentis in actuali exercitio, et ultima actualitate agentis, et simul rationem formae perfectae habentis, distinguatur ab eadem forma, ut producta, ut quod: quia tale fieri non est utcumque fieri reale illius, sed fieri reale, et eminens.

Unde sicut generatio passiva Verbi divini, quae in satis probabili multorum sententia consistit in relatione filiationis per modum originis significatae, simul habet esse realiter eminenter productam, ut quo, et, ut quod, et hoc non arguit in ipsa distinctionem realem, quia hoc non convenit illi utcumque realiter, sed realiter eminenter, atque adeo per modum alicuius praehabentis unite, et elevatiori modo utramque rationem: ita hoc ipsum, proportione servata, in emanatione intelligibili, et creata, ratione suae eminentiae invenietur.

211 Ad secundum respondetur cum nostris Complut. in lib. de Anima disp. 21. quaest. 2. 3. et 4. et peculiariter quaest. 2. num. 32. et sequentibus, negando antecedens. Et ad primam probationem ex testimonio August. desumptam respondetur cum Angelico Doctore 1. part. quaest. 34. art. 1. ubi postquam sibi opposuit verba Augustini in argumento hoc adducta, sic in solutione ad secundum loquitur: Cum ergo dicitur, quod verbum est notitia, non accipitur notitia pro actu intellectus cognoscentis, vel pro aliquo eius habitu, sed pro eo, quod intellectus concipit cognoscendo. Unde, et Augustinus dicit, quod verbum est sapientia genita, quod nihil aliud est, quam ipsa conceptio sapientis, quae etiam pari modo notitia genita dici potest.

212 Ad secundam probationem respondetur, loqui ibi S. Doctorem de intelligere, prout distincto a dicere: de eo autem sic sumpto verum est, quod in illo nulla ratio originis importatur, id est, quod ab eo nihil procedat, tanquam terminus, per illud productus, et ab eo distinctus, sicut in ipso dicere contingit, et propterea dixit D. Thom. quod in eo nulla ratio originis importatur, sed solum informatio quaedam in intellectu nostro, ut denotaret non debere respicere aliud a se distinctum, tanquam terminum per illud productum, sed respicere subiectum, ut illud constituat in esse intelligentis obiectum.

Caeterum cum post praedicta verba, scilicet: Quod est informatio quaedam in intellectu nostro, statim adiecit: Prout intellectus noster sit in actu per formam rei intellectae, noluit significare, quod forma rei intellectae sit id, per quod formalissime constituitur intellectus in ratione intelligentis, ita, ut hoc sit effectus formalis talis formae, sed quidnam sit illud, per quod intellectus redditur omnino proxime capax ad hoc, ut eliciat, et suscipiat in se intellectionem a praedicta forma distinctam, per quamque in esse intelligentis constituatur: et hoc dixit esse ipsam formam rei intellectae, scilicet speciem intelligibilem: quam formam rei intellectae saepe nominat, ut ex 1. cont. Gent. cap. 53. et aliis locis supra citatis constat: quia nisi intellectus sit actuatus per praedictam formam intelligibilem, non est omnino proxime capax ad eliciendam, et suscipiendam in se intellectionem, quae tam ab specie impressa, quam ab expressa, sive verbo distinguitur.

Unde non est omnino verum id, quod in eodem argumento additur, scilicet, quod intelligere dicitur a D. Thoma effectus formalis rei intellectae, in qua nulla ratio originis importatur: quia licet verum sit, quod in intelligere, ut distincto a dicere nulla ratio originis importatur, est tamen falsum, quod intelligere sit effectus formalis formae rei intellectae. Utrum autem species intelligibilis desideretur ad suscipiendam intellectionem, ita, ut in ipsa immediate inhaereat? an vero solum suscipiatur in intellectu, actuato tamen, et informato per praedictam speciem, eo proportionali modo, quo actiones Christi Domini, licet non recipiantur in substantia Verbi, recipiuntur tamen in humanitate, terminata per praedictam subsistentiam, et visio beata, licet non recipiatur in essentia divina, suscipitur tamen in intellectu beato actuato per essentiam divinam in ratione formae intelligibilis: alia quaestio est, et alibi discutienda.

213 Ad ultimam probationem respondetur, non recte colligi ex eo, quod intelligere compleri non possit sine verbo, atque adeo non sit extrinsecum illi, quatenus per hoc significatur non esse de numero eorum, quae nunquam ad intellectionem desiderantur, quod praedictum verbum pertineat intrinsece ad actum intelligendi, tanquam aliquid in recto ab eo importatum: sed solum colligitur, quod habeat necessarium nexum cum illo, tanquam cum obiecto per se primo, et (modo infra dicendo) intellecto in his intellectionibus ordinis naturalis, et aliis pluribus, in quibus obiectum non est intime praesens in intellectu cum sufficienti actualitate, et immaterialitate, ad hoc, ut se ipso, absque adminiculo verbi a se distincti, possit uniri cum intellectu in ratione obiecti intellecti.

Unde contra hoc nullam habet vim probatio ibidem adducta, scilicet intellectionem esse unicam, et simplicem qualitatem, atque adeo non posse resultare ex verbo, et aliqua alia qualitate, sed necessario consistere in verbo, si semel ad illam desideratur: nam quod intellectio sit simplex qualitas, tollit ab ea, ut importet verbum in recto, ut quid intrinsece illam constituens, non tamen, quod afferat illud, tanquam obiectum modo explicato, et in eventu iam dicto. Nam sicut de ratione intellectus est, quod sit per se nexus cum obiecto intelligibili, ita de ratione intellectionis est, ut habeat etiam nexum cum obiecto, de cuius ratione sit esse actu intellectum, seu actu terminans intellectionem, ut supra tetigimus. Constat autem ex dictis in hoc dub. verbum esse obiectum actu intellectum per intellectiones iam explicatas, et ita non mirum, quod cum eo habeat necessariam connexionem.

214 Ad tertium respondetur, duplicem esse actualem manifestationem rei: aliam quidem per modum vitalis operationis, aliam vero per modum obiecti, et similitudinis, quae non habitualiter, sed actualiter manifestet obiectum, quaeque sit semper, et indispensabiliter nexa cum actuali intellectione a se distincta. Intellectio igitur est actualis manifestatio rei per modum vitalis operationis, non vero per modum obiecti terminantis intellectionem, quodque non habet rationem operationis vitalis. Per quae ad omnia, quae ibidem adducuntur, satis constat.

Ad confirmationem patet ex modo dictis. Nam essentia divina ratione suae eminentiae, et purissimae actualitatis habet adunate rationem, tam intellectionis, quam obiecti, de cuius ratione est esse actu intellectum. Caeterum illud prius convenit illi, quia est manifestatio rei intellectae per modum intelligibilis, et vitalis operationis: at vero hoc posterius competit ei, quatenus correspondet (modo tamen alibi dicendo) verbo mentali, quod hoc, quod est esse de ratione illius, esse actu, et intrinsece terminans intellectionem, seu esse per modum obiecti iam explicati manifestativum rei intellectae. Unde secundum, quod exprimit hanc rationem, non exprimit se ipsam, ut est intellectio, sed ut obiectum intellectum.

215 Ad quartum, concesso antecedenti, neganda est conseq. Quia intellectio non est formaliter similitudo quantumvis actualissima obiecti. Et ad probationem dicendum est, solum probare, quod sicut species intelligibilis ratione suae habitualis repraesentationis reddit obiectum intelligibile, ita species expressa, sive verbum reddit illud actualiter intellectum, id est, actu terminans intellectionem: non tamen, quod sicut species intelligibilis constituit intellectum in actu primo, tanquam aliquid intrinsecum, et intrinsece pertinens ad talem actum primum, ita verbum constituat intellectum intelligentem, ut quid intrinsecum, et intrinsece spectans ad intellectionem.

Et ratio disparitatis sumitur ex supra dictis. Quia licet intellectio debeat oriri, tanquam ab unico principio, et actu primo adaequato, a masculo, et a femina intellectuali, nempe ab intellectu, et obiecto, sive ab specie intelligibili, quae sit idem obiectum in esse intelligibili, reddatque illud intelligibile: et similiter licet obiectum, vel verbum, quod in eodem ordine, et actualiori modo sit idem obiectum, et constituat illud in ratione intellecti, debeat terminare intellectionem, seu partum illum in intellectionibus supradictis; non tamen ipsa intellectio in creaturis (de quibus loquimur) est ipsum obiectum intellectum, adhuc in esse intelligibili, sicut principium et terminus illius habent esse praedictum obiectum: quia non est similitudo illius, sed unio cum eo, tanquam cum obiecto intellecto, sive tendentia vitalis in illud, tanquam in rem intellectam: ac proinde obiectum, vel verbum non pertinebit intrinsece ad intellectionem, ut quid illam intrinsece constituens, sed solum, ut obiectum per se inspectum, et cum ipsa actualiter nexum; quamvis species intelligibilis pertineat ad intellectum, ut intrinsece illum complens, et constituens in actu primo, reddensque obiectum intelligibile; et similiter verbum spectet intrinsece ad rationem termini, et obiecti actualis intellectionis: quia utrumque munus est munus rei intellectae, vel eius, quod est idem in esse intelligibili cum illa.

216 Per quod etiam ad utramque confirmationem patet. Non enim intellectus dicitur intelligere trahendo ad se res, ex eo, quod ipsa intellectio consistat in hoc, quod intellectus intelligibiliter habeat, aut trahat ad se res, seu (quod idem quoad praesens est) sit similitudo in esse intelligibili illarum, sed quia nequit dari intellectio, nisi obiectum sit intime praesens intellectui, tam in ratione obiecti motivi, quam terminativi, seu quantum est ex se actu terminantis intellectionem, sive per se ipsum, sive media praedicta similitudine. Unde cum volumus perfecte intelligere aliquam rem, ideo curamus perfectam eius similitudinem expressam formare: quia in intellectionibus iam dictis, necessario desideratur talis similitudo ad praestandum hunc influxum; et cum fiat per intellectionem, non potest non ea formata haberi perfecta cognitio talis rei.

Nec refert si obiicias, non cohaerere haec cum illis, quae in Summulis lib. 1. de Terminis cap. 1. N. Complut. dicunt de actibus intellectus, scilicet eos esse per se expressas similitudines rerum. Respondetur enim, id tantum ab illis fuisse dictum adducendo actus intellectus in exemplum ad explicandum signum formale, ut distinctum a signo instrumentali: constat autem ex communi Doctorum sententia, quod ad adducendum aliquid in exemplum, satis superque est uti probabili aliorum sententia, ut D. Thom. multoties id fecit.

217 Ad ultimum respondetur cum nostris Complut. in lib. de Anima disp. citata num. 102. concedendo antecedens. Nam licet intellectio formalissime sumpta non consistat in hoc, quod intellectus fiat res ipsa intellecta, quandoquidem hoc, quod est intellectum esse intelligentem, non est effectus formalis per se primus rei intellectae: attamen nunquam datur intellectio, quin intellectus fiat in actu res intellecta; vel quia res intellecta unitur per se ipsam in ratione rei actu intellectae cum ipso intellectu, vel quia unitur cum eo, mediante verbo illius defectum supplente. Et deinde neganda est utraque conseq. Et ad probationem prioris, in qua posterior innititur, patet ex modo dictis. Quoniam verbum non est utcumque forma rei intellectae, seu res ipsa intellecta, sed forma illius expressa, et producta per intellectionem. Caeterum ad hoc, ut intellectus intelligat, non est necesse, ut fiat in actu per hanc formam, sed per eam, vel per ipsam rem intellectam, non expressam per intellectionem, sed per se ipsam ratione suae summae actualitatis unitam cum intellectu per modum obiecti intellecti, seu obiecti actu terminantis intellectionem, propter quam rationem solet nomine verbi, communiter dicti, nuncupari.

Ad argumenta secundae sententiae dubio sequenti responsum praebebimus.

218 Merito dubium hoc sigillatim a nobis excitatur. Nam, sicut agentes de impossibilitate speciei impressae, et creatae, quidditative repraesentantis Deum, desumpsimus impossibilitatem istam, tum ex rationibus, quae expresse in hoc articulo a D. Thom. adducuntur, tum etiam, et sigillatim, ex ratione alia ab eodem S. Doctore, quodlibeto ibidem citato, et 4. contra Gent. cap. 11. adducta: ita aequum erat, ut tractantes de impossibilitate verbi creati, quidditative Deum repraesentantis, eam desumeremus, tum ex rationibus expresse a Sancto Doctore in hoc articulo adductis, quod quidem dubio praecedenti praestitimus: tum etiam et sigillatim ex ratione illa quodlibeto citato. et 4. cont. Gent. cap. relato ab eodem S. Doctore allata ad praesens tamen applicata, nimirum ex eo, quod Deus est suum esse intelligibile, et intellectum, seu (quod in idem redit) ex eo quod non solum ex se, et essentialiter habet esse obiectum motivum intellectus respectu quidditativae cognitionis sui, sed etiam esse obiectum actu terminans praedictam cognitionem, et ita nequit dari verbum, quod quidditative ipsum repraesentet ut in hoc dubio latius expendemus.

Coniunximus autem rationes articuli praesentis in unico dubio, quia suppositis iis, quae supra circa impossibilitatem speciei impressae de illis diximus, nihil peculiare circa ipsas occurrebat: sicut propter oppositam rationem examen illius rationis, quam D. Thom. quodlibeto citato adducit, in hoc peculiari dubio habebitur, quia ratio illa, quoad praesens applicata nonnihil maioris difficultatis, saltim externa specie, habere videtur.

§ I. Refertur opinio negans.

219 Partem negantem tuentur omnes Doctores dub. praecedenti pro prima, et secunda sententia adducti, potestque probari primo. Nam licet daretur verbum creatum quidditative repraesentans Deum, non tamen propterea tribueret ei, quod esset cognitus ab intellectu creato secundum eam rationem, secundum quam ipse habet ex se, et essentialiter esse cognitus ab illo, seu secundum eam rationem, secundum quam habet terminare cognitionem eius: ergo ratio facta, et totum illius fundamentum ruit. Conseq. videtur certa. Quoniam tota vis huius rationis, quam modo discutimus, consistit in hoc, quod si daretur verbum creatum, redderet Deum actu intellectum, seu constitueret eum in ratione obiecti terminantis actu intellectionem creatam, licet ipse essentialiter id haberet: si autem verbum creatum non tribueret Deo esse intellectum quidditative ab intellectu creato secundum eam rationem, secundum quam illi convenit esse ex se, et essentialiter intellectum, non tribueret ei id, quod ipsi essentialiter competit, et ita tota vis istius rationis rueret.

Antecedens autem probatur. Quoniam esse actu intellectum, seu cognitum conveniens essentialiter Deo, consistit in hoc, quod ita sit quidditative solum cognitus ab intellectu creato, ut simul sit quidditative, et comprehensive cognitus a proprio intellectu divino: ac proinde hoc, quod est esse solum quidditative cognitum ab intellectu creato, excludendo, quod habeat esse intellectum quidditative, et comprehensive ab intellectu divino, non est esse intellectum, quod est proprium Dei, quodque convenit illi essentialiter, ut ex se constat. At licet daretur verbum creatum quidditative repraesentans Deum, tunc tribueret ei, quod esset quidditative cognitus ab intellectu creato, excludendo, quod ratione praedicti verbi esset quidditative, et comprehensive simul cognitus ab intellectu divino: siquidem praedictum verbum solum esset in intellectu creato, non vero in divino: ergo tale verbum non tribueret Deo esse intellectum, seu cognitum ab intellectu creato secundum eam rationem esse intellecti, quae essentialiter, et ex se convenit ipsi Deo.

220 Quae obiectio habere videtur adhuc maiorem vim contra hanc rationem, quatenus per eam probari innititur impossibilitas verbi creati repraesentantis quidditative Deum, quam contra eandem, quatenus per eam convinci intenditur impossibilitas speciei intelligibilis eodem modo repraesentantis illum, prout est in se. Nam quaevis species intelligibilis quidditative repraesentans obiectum, repraesentat illud, quatenus est ex se, comprehensive: non tamen quaevis species expressa repraesentans quidditative suum obiectum, debet repraesentare illud comprehensive: et ita species intelligibiles Angelicae repraesentant comprehensive quidquid habent repraesentare quidditative; secus vero species expressae eorum: quia possunt pro libito uti praedictis speciebus ad cognoscendum praecise quidditative aliquod obiectum per illas repraesentatum, et tunc verbum per talem cognitionem productum, solum repraesentat quidditative illud obiectum, ex eo, quod commensuratur cum intellectione, per quam fit: ergo etiam verbum creatum productum per visionem beatorum, quae solum quidditative Deum attingeret, repraesentaret tantum quidditative, non vero comprehensive divinam essentiam: et ita non posset Deo tribuere, quod esset cognitus quidditative, et comprehensive, seu quod terminaret cognitionem quidditativam, et comprehensivam respectu intellectus creati, vel divini: et per consequens nec tribueret ei illud esse actu intellectum, quod ipsi essentialiter competit.

221 Secundo probatur. Nam in divinis producitur verbum proprie, et stricte dictum, et nihilominus, quia essentia divina habet ex se ipsa esse intellectam, seu esse obiectum actu terminans intellectionem, propterea non tribuit ei esse intellectam: ergo propter eandem rationem verbum creatum productum in visione beatifica non tribueret divinae essentiae id, quod ipsa essentialiter habet, nimirum, terminare intellectionem sui quidditativam. Antecedens communiter recipitur a Theologis. Conseq. autem ex paritate rationis constare videtur.

§ II. Decisio dubii.

222 Dicendum tamen est, recte convinci impossibilitatem verbi creati quidditative Deum repraesentantis ex vi huius rationis, quam in titulo innuimus. Ita discipuli D. Thom. Assertio haec non aliter melius probabitur, quam adducendo praedictam rationem, et eam explicando: quae quidem sub hac forma proponi potest. Nam sicut essentia divina est suum esse intelligibile, et suum intelligere, ita est suum esse actu intellectum: ergo sicut ob illam rationem, nimirum, quia est suum esse intelligibile, nequit reddi intelligibilis per aliquam aliam speciem intelligibilem, ac proinde, nec dari species intelligibilis creata repraesentans illam quidditative, cuius proprium est reddere intelligibile obiectum, quod per illam sic repraesentatur; ita propter hanc rationem, scilicet quia est suum esse actu intellectum, nequibit reddi obiectum actu intellectum per aliquam formam creatam: et per consequens, nec poterit dari verbum creatum repraesentativum ipsius quidditative. Antecedens satis constat. Conseq. autem, quod 1. part. ex dictis dub. 4. huius disp. constat. Quoniam quotiescumque aliquid est a se ipso, et essentialiter tale, nequit reddi tale ab alio, sicut, quia unio essentialiter est unio extremorum, unio sui cum illis, ideo nequit uniri ratione alterius: et ita si essentia divina se ipsa, et essentialiter est intelligibilis quidditative, nequibit dari species intelligibilis quidditative illam repraesentans, ex eo quod munus huius speciei est reddere intelligibile obiectum, quod per illam repraesentatur. Ex quo, etiam eadem conseq. quod 2. part. patet: siquidem est proprium praedicti verbi reddere obiectum per illud repraesentatum, actu intellectum.

223 Confirmatur, et explicatur. Quia si daretur praedictum verbum creatum, tunc constitueret, et non constitueret Deum in ratione intellecti, seu in hoc, quod est terminare actu visionem beatam: ergo sequeretur aperta contradictionis implicatio. Antecedens, quod 1. part. patet. Quia, ut statim amplius explicabimus, de ratione verbi distincti essentialiter in esse entitativo ab obiecto intellecto, quale esset praedictum verbum creatum respectu Dei, est constituere illud in ratione intellecti. Quoad 2.

224 Confirmatur 2. Nam ideo Angelus indiget specie expressa, ad hoc, ut se ipsum cognoscat, non vero specie impressa a se ipso distincta, quia licet sit cognoscibilis in actu primo ratione suae immaterialitatis, et actualitatis, nihilominus, quia haec non est per modum actus secundi, sed habet admixtam potentialitatem, propterea ex vi propriae essentiae praecise sumptae non habet esse cognoscibilem in actu secundo, sed solum in actu primo, ac proinde indiget specie expressa, per quam in actu secundo reddatur intelligibilis, seu (quod idem est quoad praesens attinet) per quam constituatur in ratione obiecti actu terminantis cognitionem sui: ergo cum Deus non solum habeat ex se esse proxime, et immediate cognoscibilem in actu primo, sed esse cognoscibilem in actu secundo, seu esse terminum actu terminantem quamlibet cognitionem sui quidditativam, siquidem non solum est suum esse intelligibile, sed etiam suum esse intellectum, ex eo, quod est actus purus in hoc ordine, consequens erit, ut non indigeat specie expressa, aut verbo ad hoc, ut quidditative a beatis videatur, imo, quod non possit mediante eo videri.

§ III. Solutio adversariorum, et prima eius impugnatio.

225 Occurrunt adversarii, quod licet pertineat ad perfectionem divinae essentiae esse intelligibilem ab intellectu creato, non tamen esse actu intellectam ab illo: et ita illud prius habet a se, secus vero hoc ultimum: et ita nequit reddi intelligibilis per aliquam formam creatam, bene tamen poterit per aliquid creatum (nempe verbum) reddi intellecta respectus intellectus creati.

Hanc autem solutionem confirmant. Tum ex eo, quod si non esset Deus intelligibilis ab intellectu creato, non haberet infinitam perfectionem in ratione obiecti intelligibilis; secus tamen licet non esset actu intellectus ab illo, et propterea eiusdem esset perfectionis, quamvis a nullo intellectu creato videretur, seu quamvis non esset obiectum actu visum respectu illius. Tum etiam: quia hoc, quod est esse obiectum actu intellectum respectu intellectus creati, non convenit illi ante intellectionem, seu visionem creatam, ut ex terminis ipsis constare videtur: ergo signum est hoc non pertinere ad intrinsecam Dei perfectionem, atque adeo, neque ei ex se convenire; siquidem ea, quae spectant ad intrinsecam perfectionem Dei, et ei ex se competunt, non possunt non ei convenire antecedenter ad intellectionem creatam. Tum denique (et est confirmatio, ac explicatio. duplicis rationis praecedentis) quia potius ex hac ratione, in favorem nostrae assertionis adducta, videtur sequi dandum esse verbum creatum repraesentativum Dei prout est in se, ad hoc, ut ipse quidditative videatur. Nam licet essentia divina habeat essentialiter esse intellectam a Deo, non tamen ab intellectu creato: ergo licet ad hoc, ut intelligatur a Deo, non indigeat verbo producto, ratione cuius reddatur intellecta ab eo, bene tamen ad hoc, ut intelligatur ab intellectu creato.

226 Caeterum solutio haec non satisfacit. Nam falsum est, quod esse obiectum actu intellectum respectu intellectus creati, et beati, ut talis, non pertineat ad intrinsecam perfectionem divinae essentiae, si per hoc denotetur (ut re vera denotari debet) quod esse obiectum, quantum est ex se, actu intellectum ab illo, seu quantum est de se habens sufficientem actualitatem, ad hoc, ut se solo, et sine adminiculo alterius terminet actu intellectionem creatam, scilicet visionem beatam (in quo sensu de esse intellecto in praesenti loquimur) non spectet ad intrinsecam eiusdem essentiae perfectionem. Et ratio videtur aperta. Nam sicut ad munus obiecti intellectus spectat, ut habeat rationem obiecti motivi in ordine ad intellectionem, ita etiam ad munus eiusdem obiecti pertinet, ut sortiatur rationem obiecti terminativi, seu quantum est ex se actu terminantis eandem intellectionem: ergo sicut habere sufficientem immaterialitatem, et actualitatem, ad hoc, ut per se, et ratione sui, et absque interventu alterius habeat rationem obiecti motivi, pertinet ad intrinsecam perfectionem praedicti obiecti, et multo magis, quod habeat rationem obiecti, quantum est ex se actu moventis in ordine ad intellectionem, ita etiam spectabit ad intrinsecam perfectionem eiusdem obiecti, quod habeat sufficientem immaterialitatem, et actualitatem, ad hoc, ut quantum est ex se, et absque adminiculo alterius, habeat vim ad actu terminandam intellectionem, seu quantum est ex se actu terminet illam.

227 Confirmatur, et explicatur. Nam sicut in hoc, quod est esse obiectum intelligibile, involvitur duplex intelligibilitas; alia, quae est denominatio extrinseca proveniens a potentia intellectiva, atque adeo tenet se ex parte potentiae, et refunditur in ipsum obiectum; alia vero, quae se tenet ex parte obiecti, quaeque provenit ex intrinseca immaterialitate, et actualitate ipsius, et si haec illi desit, provenit ei ab specie intelligibili ex parte illius se tenente, et eius defectum supplente: ita in hoc, quod obiectum sit actu intellectum includitur etiam, duplex esse intellectum; aliud, quod est denominatio extrinseca proveniens ab intellectione, ac proinde tenet se ex parte eius, et refunditur in ipsum obiectum; aliud vero, quod se tenet ex parte obiecti, et dicit in eo tantam immaterialitatem, et actualitatem, ut saltim quantum est ex se actu terminet intellectionem, et sit (ut sic dicamus) id, supra quod cadit immediate denominatio illa extrinseca ab ea intellectione proveniens; ita ut, ad hoc ut actu terminet, non indigeat aliquo supplente defectum actualitatis, et immaterialitatis ipsius: vel si eo indiguerit, tunc hic defectus suppleatur a verbo, ut ab aliquo ex parte eius se tenente: ergo licet illud prius esse intellectum non dicat intrinsecam perfectionem in obiecto, et ex parte illius primordialiter se tenentem; bene tamen hoc posterius esse intellectum: sicut quamvis illud prius esse intelligibile a potentia intellectiva proveniens non dicat intrinsecam perfectionem in obiecto; bene tamen posterius esse intelligibile ex parte obiecti se tenens: quandoquidem debita proportio, quae est inter obiectum intelligibile, et intellectum haec exigit (ut ex se, et ex iam dicendis magis constabit). Imo (ut in hoc eodem dubio expendemus) hoc, quod est obiectum esse actu intellectum, prout denotat esse intellectum ex parte obiecti se tenens, et illam actualitatem, et immaterialitatem iam insinuatam, dicit longe maiorem perfectionem in obiecto, quam esse intelligibile, quod in eo reperitur.

§ IV. Impugnatio secunda solutionis adversariorum.

228 Deinde hoc ipsum suaderi primo, et explicari potest, ex eo, quod quotiescumque datur verbum creatum, tunc non desideratur ad intellectionem, tanquam aliquid, in quo ipsa intellectio essentialiter consistat, sed tanquam aliquid se tenens ex parte obiecti, et supplens eius defectum, seu tanquam obiectum interius, quod essentialiter habet esse terminum actu terminantem eandem intellectionem, et ratione cuius obiectum per illud repraesentatum habet ultimate terminare: ergo quoties producitur verbum per intellectionem, provenit ex defectu obiecti, scilicet ex eo, quod non habet tantam actualitatem, et immaterialitatem, ut ex se, et essentialiter habeat esse obiectum actu intellectum, seu actu terminans, quantum est ex se se intellectionem: ergo, quod obiectum se solo essentialiter, et absque indigentia verbi habeat, ut quantum est ex se sit actu intellectum, seu terminet actu intellectionem, dicit intrinsecam perfectionem, et actualitatem in ipso. Haec secunda consequentia ex priori aperte patet. Nam si indigentia verbi ad hoc, ut obiectum actu terminet, provenit ex defectu, ac proinde ex imperfectione intrinseca eiusdem obiecti, consequens erit, ut quod non indigeat illo in ordine ad terminandum actu intellectionem, dicat intrinsecam perfectionem, et actualitatem in ipso: sicut, quia species intelligibilis desideratur, ut aliquid se tenens ex parte obiecti, ut habet rationem obiecti motivi, et ad supplendum eius defectum, et potentialitatem intrinsecam, ideo, quod obiectum ea non indigeat, sed se ipso essentialiter habeat movere intellectum, dicit intrinsecam actualitatem, et perfectionem in eodem obiecto. Prima vero consequentia ex antecedenti patet. Nam si non proveniret ex defectu obiecti, quod produceretur verbum per intellectionem, tunc verbum non desideraretur, ut aliquid se tenens ex parte obiecti, et supplens eius defectum, ut in antecedenti dicitur.

Antecedens autem, quod 1. part. nempe, quod quotiescumque datur verbum per intellectionem creatam productum, tunc non desideratur tanquam aliquid, in quo essentialiter consistat intellectio, constat ex dictis dub. praeced. et ex iis, quae late nostri Complut. in lib. de Anima disp. 21. quaest. 23. et 4. docent, quae ad huius exactam intelligentiam sunt omnino videnda.

229 Quod 3. vero part. scilicet verbum requiri, ut ratione eius habeat obiectum per illud repraesentatum esse actu terminans ultimate intellectionem, satis constat ex secunda parte eiusdem antecedentis, nempe per verbum desiderari tanquam obiectum interius, quod essentialiter habet esse terminum actu terminantem eandem intellectionem. Tum, quia, cum verbum non sit obiectum, quod, ultimatum, non potest requiri per modum obiecti actu, et essentialiter terminantis intellectionem, nisi, ut eo mediante obiectum per illud repraesentatum habeat illam ultimate terminare. Tum etiam: quia ab eo, quod est essentialiter tale, debent omnia alia, quae participant illam rationem, esse talia: et ita si verbum essentialiter est obiectum actu terminans intellectionem, debet obiectum per illud repraesentatum habere ab eo, quod actu terminet.

230 Quoad 2. autem part. nuper dictam, idem antecedens suadetur. Tum quia illud docet D. Thom. 4. contra Gent. cap. 11. ubi inquit, quod esse verbi est intelligi, id est, quod esse eius est talis conditionis, ut inter alia, indispensabiliter habeat esse obiectum terminans actu intellectionem, et ita ibi inquit, quod verbum hominis non potest dici absolute, et simpliciter homo, sed secundum quid, scilicet homo intellectus. Unde haec falsa esset: Homo est verbum; sed haec potest esse vera: Homo intellectus est verbum: et quaest. 4. de verit. art. 2. ad 3. ait: Quod conceptio intellectus est media inter intellectum, et rem intellectam, quia ea mediante operatio intellectus pertingit ad rem, et ideo conceptio intellectus non solum est id, quod intellectum est, sed etiam id, quo res intelligitur: ut sic id, quod intelligitur possit dici, et res ipsa, et conceptio intellectus, et similiter id, quod dicitur, potest dici, et res quae dicitur per verbum, et verbum ipsum. Si autem verbum non haberet ab intrinseco esse obiectum actu intellectum, seu terminans actu intellectionem, non esset unum (ut nuper dicebamus) id, quo res per illud repraesentata intelligitur, seu quo terminat actu eandem intellectionem, ita, ut verbum immediate, et ratione sui, res vero repraesentata mediate, et ratione verbi terminaret: siquidem id, quod est prima et immediata ratio terminandi, habet per se, et ab intrinseco terminare: sicut id, quod est prima ratio dealbandi, habet per se, et ab intrinseco esse album, saltim, ut quo.

231 Tum etiam: quia illud satis explicat, et suadet sequens probatio. Nam cum sit proprium intellectus intelligere trahendo ad se suum obiectum, et tale obiectum habeat respectu illius, tum rationem obiecti motivi, tum etiam obiecti terminativi, oportet, ut secundum utramque rationem trahatur ab intellectu, quoties praedictum obiectum non est per se ipsum unitum illi, et cum sufficienti actualitate, et immaterialitate ad hoc, ut possit utrumque munus exercere. Quare, cum per speciem intelligibilem solum trahatur obiectum ad intellectum in ratione obiecti motivi, et principii intellectionis, non vero in ratione obiecti terminativi, seu (ut melius dicamus) terminantis intellectionem, consequens est, ut in praedicto eventu debeat necessario dari species expressa, seu verbum, per quod obiectum intellectum trahatur ad virtutem intellectivam in ratione obiecti terminantis intellectionem.

Unde sicut species intelligibilis essentialiter est principium intellectionis, quia per eam res intelligibilis in ratione obiecti motivi ad intellectum trahitur, et ideo obiectum exterius ratione illius est principium efficiens respectu intellectionis, ita etiam verbum essentialiter erit ipsa intellectio intellecta, seu terminus, vel obiectum interius, de cuius conceptu sit, esse obiectum intellectum, seu obiectum actu terminans intellectionem, et quod ratione illius obiectum exterius non habens sufficientem immaterialitatem, et actualitatem, sit actu terminans ultimate intellectionem: siquidem per illud trahitur res ad intellectum in ratione obiecti actu terminantis intellectionem.

232 Tum deinde (per quod tacita quaedam evasio, quae praecedenti probationi adhiberi poterat, manebit impugnata.) Quoniam cum verbum, seu species expressa creata essentialiter habeat hoc, quod est requiri praecise propter indigentiam intellectionis, ita, ut tantum detur quando intellectio ea indiguerit, secus vero quando ea non indiget, ut ex dubio praecedenti, et ex iis, quae N. Complut. in lib. de Anima disp. 21. tradunt, constat; oportet, ut ei essentialiter etiam competat, quod tamdiu duret, quamdiu ipsa intellectio adest, quia tunc tantum ea indiget, et quod ea evanescente evanescat: siquidem intellectio, tunc non est illa indigens: ergo etiam oportebit, quod essentialiter habeat esse actu terminans intellectionem. Patet conseq. Quoniam id, cui essentialiter competit esse terminum, seu obiectum intellectionis, et habere indispensabilem nexum in esse fieri, et conservari ab illa, non potest non habere essentialiter hoc, quod est, esse actu intellectum per ipsam, seu hoc, quod est actu eam terminare.

233 Tum denique ex discrimine, quod intercedit inter speciem intelligibilem, et verbum, seu speciem expressam. Nam cum species intelligibilis teneat se ex parte obiecti, debet commensurari cum ipso: et ita sicut si obiectum per se ipsum haberet rationem speciei intelligibilis praecise sumptae, tantum haberet rationem obiecti motivi, non vero peteret essentialiter, ut semper esset obiectum actu movens ad intellectionem, et actu influens in eam, sic neque species intelligibilis id habet. Caeterum verbum tenet se ex parte obiecti, ac intellectionis modo dicto, et ita ex qua parte se tenet ex parte obiecti, est eiusdem naturae cum illo, sicut etiam species intelligibilis quidditative repraesentans est propter eandem rationem eiusdem naturae cum eodem obiecto: at ex quo capite tenet se ex parte intellectionis, et non utcumque, sed tanquam aliquid propter indigentiam ipsius praecise productum, debet in ratione obiecti habere eam actualitatem, quam ipsa intellectio in ratione intellectionis habet: et ita sicut ipsa essentialiter est actualis tendentia in verbum, et eo mediante in obiectum ultimatum, et ita etiam verbum essentialiter erit obiectum actu terminans intellectionem, et ratione cuius obiectum ultimatum eam terminat.

Unde propter hanc rationem solet communiter dici, quod licet species intelligibilis, et species expressa sint similitudines formales obiecti, attamen species intelligibilis repraesentat illud habitualiter, at vero species expressa actualissime. Nam sicut imago externa, tunc dicitur repraesentare actualiter visui suum prototypum, quando actualiter videtur, non vero quando sic non videtur, et propterea tunc solum in actu primo, et per modum habitus (formaliter tamen) illud repraesentat, ita, quia non est de essentia speciei intelligibilis actu intelligi, bene tamen de essentia verbi, propterea illa solum habitualiter, hoc vero actualissime repraesentat, licet tam hoc, quam illa sint similitudines formales eiusdem obiecti.

§ V. Satisfit tribus probationibus, quae in favorem solutionis adversariorum num. 225. adductae sunt.

234 Nec ea, quae pro se adducit adversariorum solutio, ei favent. Nam ad 1. probationem patet ex dictis, quomodo Deus non haberet infinitam perfectionem, et actualitatem, si ex se, et absque indigentia verbi creati a se distincti, non esset actu intellectus ab intellectu creato, prout esse intellectum in praesenti sumitur, nimirum, prout dicit tantam actualitatem, et immaterialitatem, ut quantum est ex se et absque indigentia verbi distincti, habeat se ipso terminare, actu intellectionem creatam, per quam quidditative videatur, ita, ut quod actu semper non terminet non proveniat ex defectu divinae essentiae, sed ex defectu visionis creatae. Caeterum cum his cohaeret, ut maneret cum eadem perfectione, quam modo habet, licet non esset intellectus, ab intellectu creato, prout esse intellectum dicit denominationem extrinsecam provenientem ab intellectione creata: quia hoc esse intellectum oritur ab intellectione: et ita, nec auget, nec minuit divinam perfectionem. At illud prius esse intellectum tenet se ex parte obiecti, et dicit maximam actualitatem, et immaterialitatem in illo, et propterea si a Deo auferretur, non posset non tolli ab ipso maxima quaedam eius perfectio, et actualitas.

235 Ex quo ad secundam probationem dicendum est, quod licet esse obiectum actu intellectum respectu intellectus creati, prout dicit praedictam denominationem extrinsecam provenientem ab intellectione beatorum, non conveniat Deo ante talem intellectionem: bene tamen esse obiectum actu intellectum respectu eiusdem intellectus creati, prout per hoc denotatur illud prius esse intellectum, nimirum, quod quantum est ex se, et ex vi suae summae actualitatis, et immaterialitatis, terminet actu praedictam intellectionem, seu habeat vim actualissimam ad illam actu terminandam, licet exercitium huius terminationis non detur, nisi dum actu est intellectio creata quidditative ipsum attingens. Unde, quod semper non exerceat actu munus istud terminandi, non provenit ex defectu Dei, et immaterialitatis, ac actualitatis illius, sed ex defectu visionis creatae, quae requiritur per modum conditionis, et connotati: et ita hoc ipso, quod haec ponatur, exeret Deus se ipso, et absque interventu, et indigentia alicuius a se distincti praedictum munus actu terminandi, ex eo, quod est suum esse actu intellectum, ut explicatum est, et statim adhuc magis explicabitur.

236 Ex quo etiam ad ultimam probationem negandum est antecedens. Nam licet essentia divina non habeat essentialiter esse intellectam ab intellectu creato, prout esse intellectam ab illo dicit denominationem extrinsecam provenientem ab intellectione creata, bene tamen prout esse intellectam ab eodem dicit esse obiectum tantae actualitatis, quod quantum est ex se actu terminaret intellectionem, ita ut, quod in exercitio non terminet, solum proveniat ex defectu eiusdem intellectionis, non vero ex defectu divinae essentiae: et ita non indigebit verbo a se distincto, ratione cuius reddatur intellecta respectu intellectus creati: quia verbum praedictum non desideratur ad hoc, ut tribuat obiecto esse intellectum prout esse intellectum sumitur priori illo modo, sed ut tribuat illi esse intellectum prout dicit vim actualem ad actu terminandum, et ut suppleat defectum actualitatis, et immaterialitatis, qui est in obiecto, ratione cuius non habet esse essentialiter intellectum per aliquam intellectionem, seu non habet actu terminare illam: et propterea hoc ipso, quod essentia divina sit a se ipsa essentialiter intellecta, nequibit indigere verbo creato, per quod modo dicto, reddatur actu intellecta respectu intellectus beati, sed ratione suae actualitatis, et esse intellecti, quod a se habet, poterit absque indigentia alicuius verbi creati terminare, tam intellectionem increatam, quam intellectionem quamcumque beatificam, et creatam.

237 Possuntque omnia haec explicari exemplo personalitatis Verbi divini. Nam sicut ad hoc, ut esse personale illius possit secundario extendi ad terminandam naturam humanam Christi Domini, ita ut ex parte sui sit ipsa actualis terminatio illius, non requiritur, quod sit de ratione eius esse actu, et in exercitio terminantem illam, sed satis est, quod habeat esse ipsam filiationem in abstracto per essentiam, et per modum actus purissimi: et propterea solum Verbum divinum, vel aliae ex personis Sanctissimae Trinitatis possunt (ut sic dicamus) personare naturam alienam: ita ad hoc, ut divina essentia possit se ipsa, et secundario, scilicet post unionem cum intellectu divino uniri cum intellectu beato in esse obiecti intellecti, non est necessarium, quod sit de ratione eius esse actu intellectam ab illo, sed satis est eam esse ipsum actuale esse intellectum in abstracto per essentiam, et per modum actus purissimi.

Et ratio est eadem utrobique. Quia hoc ipso, quod subsistentia Verbi, et essentia divina habeant conditiones iam dictas, habent essentialiter esse actu terminantes suum proprium, et per se primum terminabile: et ita se ipsis absque aliqua additione possunt extendi ad secundarium terminabile; et quod actu non extendantur, non est ex defectu earum, sed ex defectu, et potentialitate naturae humanae, et intellectionis creatae. Unde sicut subsistentia creata dicit essentialem commensurationem cum natura creata, quam terminat, ita ut non possit aliam secundario terminare, secus subsistentia increata: et sicut subsistentia increata hoc ipso, quod terminat primario naturam divinam, et secundario creatam, habet, ut quod terminationem primariam semper, et indispensabiliter actu, et in exercitio terminet, secus vero, quod terminationem secundariam, sed solum, quod hanc habet, ut quantum est ex se actu terminet: ita ad rationem verbi creati pertinet, ut habeat omnimodam commensurationem cum unica intellectione creata, quam terminat; secus vero ad rationem verbi increati communiter dicti, de quo in praesenti loquimur: et ideo de ratione illius, nempe verbi creati est, ut non possit non semper terminare intellectionem, quam aptum est terminare, non vero de ratione verbi increati communiter dicti, et collati cum intellectione, quam secundario terminat, sed aliquando eam actu, et in exercitio terminat, aliquando vero eam non terminat, ita, ut hoc ex defectu ipsius intellectionis, non vero actualitatis eiusdem verbi proveniat. Caeterum in quo sensu, et qua ratione nomen Verbi divinae essentiae tribuamus, constat ex iis, quae in solutione ad ultimum pro prima sententia dubio praecedenti diximus.

§ VI. Corollarium notatu dignum ad elucidanda ea, quae diximus, et ad solutionem plurium argumentorum.

238 Ex quibus omnibus sequitur, tum maior elucidatio illius, quod nuper dicebamus, scilicet ad rationem obiecti terminantis intellectionem, et non indigentis verbo, requiri maiorem immaterialitatem, et actualitatem, maioremque perfectionem intrinsecam in ipso obiecto, quam ad rationem obiecti motivi: tum etiam, quomodo hoc, quod est obiectum terminare actu intellectionem per se ipsum, et absque indigentia verbi, dicat perfectionem intrinsecam in illo, distinctam ab obiecto, quod in potentia tantum est terminativum illius: tum denique, quomodo obiectum per se, et absque verbo distincto terminans intellectionem, non possit non essentialiter habere, quod sit intellectum actu per aliquam intellectionem, ac proinde quomodo hoc soli divinae essentiae possit convenire.

239 Ratio autem huius Corollarii, quod priorem part. est. Tum, quia datur obiectum, quod per se, et absque indigentia alterius possit habere rationem obiecti motivi, ut in essentia Angeli respectu proprii intellectus constat: et tamen non potest per se, et ratione sui absque interventu verbi, et indigentia eius terminare actu intellectionem, ut ex dictis patet: ergo signum est, quod esse obiectum per se, et ratione sui absque indigentia verbi terminans actu intellectionem, dicit maiorem perfectionem, et actualitatem, quam sit illa, quae in obiecto per se, et ratione sui motivo intellectus, desideratur, alioqui non esset cur Angelo non conveniret utrumque. Tum etiam: quia, ut iam tetigimus, verbum est actualius, quam species intelligibilis: ergo cum utrumque suppleat defectum obiecti, signum est, quod defectus, qui suppletur in obiecto terminativo, est maior, quam ille, qui suppletur in obiecto motivo: et per consequens, quod obiectum terminativum non indigens, quod suppleatur in eo hic defectus, sit actualius obiecto motivo non indigente etiam specie, sed se ipso movente ad intellectionem. Tum denique (et est confirmatio, et explicatio praecedentis probationis.) Nam id ipsum actualitatis debet habere res non indigens verbo, quod habet verbum, ut supplens defectum illius, sicut id ipsum actualitatis debet habere obiectum non indigens specie intelligibili, quod habet species supplens defectum obiecti, quando ea indiget. Quare cum verbum dicat tantam actualitatem in ordine intelligibili, ut essentialiter dicat esse obiectum actu intellectum, seu actu terminans intellectionem, consequens est, ut id ipsum debeat habere obiectum per se, et ratione sui, ac sine indigentia verbi terminans; cumque hoc dicat maiorem actualitatem in ordine intelligibili, et propterea verbum sit quid actualius in hoc ordine, quam species intelligibilis, ut modo dicebamus, inde est, ut ad rationem praedicti obiecti terminantis intellectionem requiratur maior actualitas, maiorque immaterialitas, quam ad rationem obiecti motivi.

240 Ratio vero eiusdem Corollarii, quoad secundam eius partem, nempe, quod obiectum terminare actu intellectionem per se ipsum, et absque indigentia verbi, dicat perfectionem intrinsecam in illo, distinctam ab obiecto, quod tantum in potentia est terminativum, deducitur: tum ex prima, et secunda probatione pro prima parte huius Corollarii adducta, ut intuenti constabit: tum etiam ex tertia. Nam sicut verbum supplens defectum obiecti terminativi habet intrinsece, et in esse verbi esse actu terminans, non vero esse terminativum in potentia, et propterea non potest non distingui ab eo, quod tantum est in potentia terminativum, ita etiam obiectum non indigens verbo, sed se ipso terminans habebit intrinsece esse actu terminans, non vero in potentia: ac proinde erit distinctum ab obiecto, quod tantum in potentia est terminativum.

Ex quo etiam ratio eiusdem Corollarii, quoad ult. part. colligitur: siquidem, ut modo dicebamus, id ipsum actualitatis debet habere obiectum non indigens verbo ad terminandum actu intellectionem, quod haberet verbum, si daretur, ad supplendum eius defectum. Unde cum verbum supplens defectum obiecti, debeat essentialiter habere esse obiectum actu intellectum, consequens est, ut id ipsum debeat convenire obiecto non indigenti verbo, atque adeo non possit non habere essentialiter, quod sit actu intellectum per aliquam intellectionem, nempe per eam, quae est ipsi omnium connaturalissima: cumque hoc soli divinae essentiae possit competere, ut ex se constat, fit inde, ut sola illa possit non indigere verbo a se distincto ad terminandam actu intellectionem.

§ VII. Fit obviam argumentis primae sententiae.

241 Ad primum respondetur negando antecedens. Quia si daretur praedictum verbum creatum, tunc licet secundum id, quod exprimit, ut tribuit Deo esse intellectum tantum quidditative, et non comprehensive ab intellectu creato, et beato, non tribueret Deo adaequate totum esse intellectum, quod ipse ex se, et essentialiter habet, tribueret tamen illi inadaequate illud esse intellectum, quod illi essentialiter competit, et secundum eam rationem, secundum quam Deo convenit. Explicatur hoc. Nam dupliciter potest intelligi, quod Deo conveniat esse intellectum quidditative tantum ab intellecto creato, et non esse quidditative, et comprehensive simul cognitum ab intellectu divino. Primo quidem in sensu pure praecisivo, ita, ut ex vi illius conceptus solum concipiatur, ut cognitus tantum quidditative, seu, ut tantum terminans, quantum est ex se, cognitionem pure quidditativam respectu intellectus creati, non vero concipiatur aliquid de illo esse intellecto quidditative, et comprehensive, quod habet respectu intellectus divini; et sic in hoc solum sensu praecisivo dicatur non habere esse intellectum quidditative, et comprehensive simul ab intellectu divino, quatenus illud esse intellectum, seu illa vis terminandi actu intellectionem sui competens ex se Deo, concipitur praecise, quoad munus inadaequatum terminandi solummodo cognitionem quidditativam respectu intellectus creati, nihil curando de eodem secundum munus inadaequatum, quod habet terminandi intellectionem quidditativam, et comprehensivam respectu proprii intellectus divini. Secundo vero modo in sensu negativo, id est, ita, ut taliter concedatur Deo, quod sit cognitus quidditative tantum ab intellectu creato (seu quod in idem redit), quod sit obiectum, quantum est ex se, terminans ratione sui praedictam cognitionem, ut simul negetur ab illo, quod habeat esse actu intellectum quidditative, et comprehensive respectu intellectus divini.

Etsi ergo esse intellectum tantum quidditative, seu quidditative, et non comprehensive simul ab intellectu creato, sumpto, ly tantum in sensu negativo, prout negat, quod ulla ratione habeat simul esse intellectum quidditative, et comprehensive respectu intellectus divini, non sit adhuc inadaequate esse intellectum, seu cognitum conveniens divinae essentiae, bene tamen si sumatur in sensu pure praecisivo iam explicato: quia hoc est proprium, et peculiare divinae essentiae, ita ut nulli essentiae creatae, aut creabili communicari possit, ut licet sit in se unica essentia (ut sic dicamus) atoma, nihilominus a solo Deo sit quidditative, et comprehensive cognoscibilis, et cognita, ac proinde a quibusvis aliis solum quidditative sit cognoscibilis, solumque hoc modo sit cognita, quoties intellectus creatus circa illam, prout est in se, versatus fuerit. Quare cum verbum creatum ita tribueret Deo, quod esset intellectus, seu cognitus quidditative tantum, et non comprehensive ab intellectu creato, ut non negaret quominus ipse esset intellectus a suo divino intellectu, tam quidditative, quam comprehensive, alioqui haec etiam ratione implicaret praedictum verbum dari, si quidem nihil potest negare a Deo, seu tollere ab illo, quod sit a se quidditative, et comprehensive cognitus, seu (quod in idem quod praesens redit), quod se ipso absque interventu verbi a se distincti, et absque indigentia eius habeat actu terminare cognitionem quidditativam, et comprehensivam sui: consequens esset, ut tale verbum tribueret Deo quamdam rationem inadaequatam, quam ipse ex se, et essentialiter habet, scilicet esse intellectum tantum quidditative, et non comprehensive ab intellectu creato.

Ex quo etiam fieret (ut ita tacita obiectio solvatur) praedictum verbum consideratum secundum id, quod implicite, sive adaequate haberet, tributurum Deo, quod esset, et non esset quidditative, et comprehensive simul cognitus a se ipso. Nam ex quo capite esset creatum, non posset hoc tribuere, ut ex se constat: et ex quo capite tribueret Deo rationem illam inadaequatam iam dictam, quam ipse ex se, et essentialiter habet, scilicet esse intellectum tantum quidditative, et non comprehensive ab intellectu creato, deberet etiam secundum id, quod implicite, et adaequate affert, habere vim ad tribuendum ipsi Deo, quod esset quidditative, et comprehensive intellectus a se, seu quod esset obiectum actu terminans quidditativam, et comprehensivam illam intellectionem, qua se ipsum comprehendit. Nam quod tribuit Deo aliquam rationem ipsi essentialem nequit intrinsece involvere limitationem, et per consequens si adaequate sumatur, debet dicere infinitatem intra suam lineam: at hoc ipso, quod praedictum verbum dicat hanc infinitatem, et excludat limitationem, poterit adaequate sumptum tribuere Deo, quod sit obiectum actu terminans, tum quidditativam tantum visionem, qua illum intellectus creatus videt, tum etiam quidditativam, et comprehensivam visionem, qua ipse se comprehendit, alioqui tale verbum non diceret praedictam infinitatem, nec excluderet omnem limitationem, ut intuenti constabit.

242 Secundo respondetur, sive magis explicatur praecedens solutio negando antecedens. Et ad probationem dicendum est, quod si semel daretur verbum creatum quidditative repraesentans Deum, tunc non tribueret, et tribueret Deo, quod esset quidditative, et comprehensive cognitus ab intellectu divino: non tribueret quidem, tum quia, ut supponitur, esset quid creatum: tum etiam, quia divina essentia est ipsa intellectualitas per modum actus purissimi: tribueret autem, quoniam, ut ex prima ratione huius articuli constat, hoc ipso, quod repraesentaret quidditative Deum, esset eiusdem naturae cum illo in esse intelligibili, et ita tribueret Deo esse intellectum quidditative, et comprehensive simul: siquidem verbum repraesentans Deum, quodque esset actus purus in ordine intelligibili, non posset non tribuere ei esse intellectum ex omni capite perfectissimum: atque adeo esse intellectum quidditative, et comprehensive: cumque hoc non posset habere respectu intellectus creati, tribueret ei, quod esset sic cognitus ab intellectu divino.

243 Nec refert si urges, quod iuxta hanc secundam solutionem, non salvatur, quod illud verbum tribueret Deo esse quidditative, et comprehensive simul cognitum a suo intellectu divino, si praecise sistatur in vi huius rationis ultimae, quam elucidamus, et non recurratur ad priorem illam de unitate naturae in esse intelligibili inter verbum quidditative repraesentans, et suum obiectum.

Respondetur enim, hanc ultimam rationem fundari in illa priori, quia eatenus verbum praestat, ut suum obiectum terminet actu intellectionem quidditativam, quatenus quidditative illud repraesentat, et non aliunde habet esse eiusdem naturae cum illo in esse intelligibili, nisi quia illud quidditative repraesentat: cum autem ratio aliqua fundatur in alia, tunc supponit illam, et inde habet suam vim, quamvis ea supposita addat aliquid supra ipsam, ut in praesenti contingit. Nam semel supposito ex prima ratione, quod verbum illud esset eiusdem naturae in esse intelligibili cum Deo, infertur aliud inconveniens, nimirum, quod tribueret, et non tribueret Deo esse intellectum, tam quidditative, quam comprehensive a suo intellectu, ut explicatum est.

244 Ad secundum concesso antecedenti, neganda est conseq. Et ratio disparitatis est. Quoniam Verbum divinum productum per intellectionem Paternam, non distinguitur essentialiter a divina essentia, sive in esse intelligibili, sive in esse entitativo sumpta, sed habet esse repraesentativum ab illa, ut a forma, seu natura, quam includit, et ita non praestat ei esse intellectam ab ipso Deo; sed e contra Verbum est intellectum ratione divinae essentiae, ut propriae naturae. Caeterum verbum illud, de quo in praesenti loquimur, haberet ex qua parte esset creatum, distingui essentialiter a divina essentia, saltim in esse entitativo accepta, et ab illa sic sumpta non acciperet, ut a forma intrinseca esse repraesentativum, et ita tribueret ei, quod esset intellecta mediante ipso, praestaretque illi id ipsum, quod praedicta essentia essentialiter habet. Quia verbum distinctum essentialiter ab obiecto, ut est sub modo essendi entitativo ad ordinem essentiae pertinente, non potest produci praecise propter foecunditatem producentis, sed necessario debet produci, ut tribuat obiecto esse actu intellectum: et propterea in divinis, ubi verbum producitur ex sola foecunditate naturae, non distinguitur essentialiter ab obiecto primario, de quo in praesenti loquimur, ut est sub modo essendi entitativo, et naturali ad ordinem, seu lineam essentiae pertinente.

Diximus, ex qua parte esset creatum, quia cum aliunde haberet etiam esse verbum increatum, ut ex dictis constat, inde est, ut ex hac parte esset eiusdem naturae cum divina essentia, adhuc in esse entitativo sumpta, et haberet formaliter ab illa, et non solum efficienter esse repraesentativum: et ita non praestaret illi, quod esset intellecta, sed potius e contra praedictum verbum esset intellectum ratione divinae essentiae: hinc tamen sequitur impossibilitas, et implicatio praedicti verbi creati, quippe, quod si daretur, esset, et non esset creatum, et divinam essentiam redderet, et non redderet intellectam, et praestaret illi, quod terminaret, et non terminaret visionem terminatam ad ipsum prout est in se.

Unde cum ibidem etiam diximus, quod praedictum verbum ex qua parte esset creatum distingueretur essentialiter a divina essentia, saltim, ut est sub esse entitativo, non addidimus hanc limitationem, quia putaremus, quod praedictum verbum ex qua parte esset creatum, posset esse eiusdem naturae cum Deo in esse intelligibili; sed quia certius videtur non posse esse eiusdem naturae cum Deo, ut est sub modo essendi entitativo, quamvis hoc ipso, quod tale verbum esset creatum, sequeretur fore, et non fore eiusdem naturae cum divina essentia, adhuc sub esse intelligibili sumpta, ut supra dub. 5. et 9. ostensum est.

§ VIII. Respondetur argumentis secundae sententiae dubio praecedenti num. 201. et deinceps adductis.

245 Quia ea, quae pro solutione argumentorum secundae sententiae dubii praecedentis dicenda erant, plene capi non poterant, nisi prius illa, quae in hoc dubio diximus, explicata manerent, ideo merito illa ad hunc locum remittenda duximus.

Ad primum igitur pro praedicta secunda sententia, concedendum est antecedens intellectum de prioritate virtuali, vel (quod probabilius est) de prioritate ex parte solius modi concipiendi, non vero ex parte rei conceptae. Et deinde neganda est consequentia. Et ad probationem transeat prior pars antecedentis, et negetur secunda, scilicet intellectionem, ut est in facto esse habere rationem verbi. Nec oppositum convincit probatio ibidem adducta. Nam verbum non est, factum esse, intellectionis: siquidem intellectio se ipsa ab intellectu procedit, ut quo, et ut quod, per modum formae perfectae, quamvis praedictum verbum sit quid requisitum ex parte obiecti, quoties obiectum non habet sufficientem actualitatem ad hoc, ut se ipso, et ad intra absque alio supplente eius defectum sortiatur rationem obiecti actu intelligibilis, et intellecti. Sed haec amplius in solutione sequenti explicabuntur.

246 Ad secundum dicendum est. Patrem Aeternum non producere Verbum ex indigentia, sed ex foecunditate: et ideo nihil referre, quod habeat praesentissimam, summeque proportionatam essentiam divinam in ratione obiecti motivi, et terminantis suam intellectionem: nos enim solum asserimus, quod dum obiectum est praedicto modo praesens, non potest formari verbum ex indigentia illius: quod autem tunc formetur ex sola foecunditate, ut in intellectione divina Patris tantummodo contingit, nihil obstet. Quia hoc ipso, quod producatur ex sola foecunditate, non redditur ipsa essentia divina intellecta per illud, seu non accipit ab eo quod sit actu terminans intellectionem Dei, sed potius e contra se res habet: quia sicut divina essentia se ipsa, et essentialiter ratione sui habet, ut sit ipsa intellectio, et ipsum intelligi, seu esse actu terminans intellectionem sui, ita, hoc ipso, quod Pater Aeternus communicet eandem essentiam Verbo, communicat ei ipsum intelligi, id est, quod ratione divinae essentiae illi ex vi processionis communicatae habeat essentialiter, quod sit intellectum, seu terminans actu divinam intellectionem.

247 Cur autem beatus quatenus videt Deum, licet non formet verbum ex indigentia, non possit ex foecunditate illud producere, constat ex dictis. Tum quia solus ille intellectus, qui habet eandem immaterialitatem cum Deo clare viso, potest habere sufficientem foecunditatem ad producendum verbum repraesentans quidditative illum, ex eo, quod praedictum verbum debet esse eiusdem naturae in esse intelligibili cum Deo, ac proinde esse actus purus in hoc ordine, et per consequens etiam in esse entitativo: siquidem summa puritas in ordine intelligibili consistens in hoc, quod sit actus purus in praedicto ordine, non potest non esse coniuncta cum summa puritate in esse entitativo, ut explicatum est.

Tum etiam: quia solus ille intellectus, potest producere verbum praecise ex foecunditate, qui potest ei communicare, ut habeat eandem numero naturam, tam in esse intelligibili, quam in esse entitativo cum obiecto intellecto, licet alias realiter distinguantur. Quoniam hoc ipso, quod non esset eiusdem naturae, modo dicto, cum obiecto, non posset non verbum illud tribuere suo obiecto, quod esset actu intellectum, siquidem hoc est proprium verbi non habentis eandem naturam cum obiecto, tam in esse intelligibili, quam in esse entitativo, et naturali, ut tribuat suo obiecto, quod sit actu intellectum, seu quod actu terminet intellectionem, ut inductive constat: et ita si verbum non habet eandem naturam in esse intelligibili, et entitativo cum suo obiecto, signum erit, tale verbum non produci ex sola foecunditate, sed etiam ex indigentia obiecti. Quare cum solus intellectus Patris tantummodo possit tribuere suo Verbo, quod habeat eandem naturam, tam in esse intelligibili, quam in esse naturali, et entitativo cum obiecto omnibus modis primario per suam intellectionem intellecto, consequens est, solum illum posse producere verbum ex sola foecunditate, solumque illum posse etiam tribuere verbo, quod habeat essentialiter esse intellectum, seu actu terminans intellectionem ratione obiecti omnibus modis primarii, et distincti ab ipso verbo, seu (quod in idem quoad praesens redit, ex eo, quod solum in divinis potest hoc reperiri) ratione divinae essentiae, quae est obiectum omnino primarium illius intellectionis: quandoquidem, ut supra dicebamus, verbum, et obiectum saltim omnibus modis primarium, per illud repraesentatum, ita inter se conferuntur, ut vel verbum ratione praedicti obiecti, vel e contra obiectum ratione verbi habeat essentialiter hoc, quod est intelligi, seu esse obiectum actu terminans intellectionem.

248 Ad illud autem de Angelico intellectu, cui est intime praesens propria essentia, et natura Angelica, et nihilominus formatur verbum, dicendum est, non esse mirum, quod Angelus se ipsum cognoscens former verbum; quandoquidem licet habeat sufficientem actualitatem, et immaterialitatem, ad hoc, ut possit uniri secundum propriam substantiam cum suo intellectu in ratione obiecti motivi, non tamen in ratione obiecti intellecti, seu actu terminantis intellectionem per modum obiecti interni, et actu existentis in eodem intellectu: siquidem non est de essentia eius hoc, quod est intelligi, alioqui esset actus purus, et infinite perfectus in ordine intelligibili, et per consequens etiam in esse entitativo.

Et ratio est aperta. Nam sicut existentia creata se ipsa, et essentialiter est ultimus actus essentiae, et quodammodo se ipsa existit, et nihilominus ex hoc non sequitur eam esse actum purum, aut infinite perfectum, et tamen hoc ipso, quod aliquid essentialiter sit, tam ipsa essentia, quam ipsa existentia, non potest non esse actus purus, et infinite perfectus, et propterea hoc soli Deo competit: ita, quod aliquid praecise habeat, ut essentialiter sit ipsum obiectum actu terminans intellectionem, seu quod consistat in intelligi, vel quod sit ipsa intellectio, non arguit infinitam puritatem, et perfectionem in esse intelligibili, aut entitativo: attamen quod habeat simul rationem speciei intelligibilis, et naturae intellectualis, ac tandem rationem obiecti consistentis in hoc, quod essentialiter habeat esse intellectum, seu actu terminans intellectionem, ut in Angelico contingeret, si essentialiter esset obiectum actu intellectum, arguit infinitam puritatem, et perfectionem in ordine intelligibili, et per consequens etiam in ordine entitativo; siquidem hoc ipso, quod essentialiter identificaret sibi una cum aliis iam dictis rationem obiecti essentialiter intellecti, identificaret sibi etiam ipsam intellectionem, quae necessario mediat inter naturam radicalem, et speciem intelligibilem ex una parte, et inter obiectum actu intellectum ex alia parte; sicut natura intellectiva, quae essentialiter identificat sibi eandem intellectionem, oportet, ut identificet sibi intellectum, qui intelligitur mediare inter naturam, et intellectionem: ac proinde praedictus Angelus identificans sibi tamquam quid sibi essentiale, tam suam naturam, quam esse obiectum actu intellectum, et intellectionem ipsam, esset actus purus.

249 Ad tertium negandum est antecedens. Et ad probationem dicendum est, verbum quidditative, et connaturaliter repraesentans aliquod obiectum, debere commensurari, tam cum ipso obiecto, quam cum potentia: quia partim se tenet ex parte obiecti, partim vero ex parte potentiae. Ex parte quidem potentiae, ex eo quod debet esse effectus illius: ex parte autem obiecti, tum ex eo, quod esset eiusdem naturae cum illo in esse intelligibili, quod illud, quod quidditative repraesentat: tum etiam, quia sicut species impressa reddit obiectum intelligibile, et ideo tenet se ex parte eius, ut quid gerens, et supplens eius vices, ita verbum reddit obiectum actu intellectum, actuque constituit illud in ratione obiecti terminantis intellectionem, ac proinde debet etiam ex parte illius se tenere.

Unde quando verbum debuerit esse talis conditionis, ut non possit ex parte utriusque, scilicet potentiae, et obiecti se tenere, et per consequens non potuerit habere utramque rationem, scilicet effectus potentiae intellectivae, et simul formae habentis eandem naturam in esse intelligibili cum obiecto, illudque constituentis in esse obiecti actu intellecti, tunc tale verbum apertam implicabit contradictionem: cumque verbum repraesentans quidditative Deum, nequeat utramque rationem habere, tum quia implicat essentiam divinam constitui in ratione obiecti actu intellecti per aliquod a se distinctum, ut supra dicebamus; tum etiam, quia prout esset effectus potentiae creatae, diceret finitatem, et limitationem, ut autem esset eiusdem naturae in esse intelligibili cum essentia divina, deberet importare infinitam perfectionem, et infinitam immaterialitatem in esse intelligibili: ideo tale verbum aperte implicat.

250 Per quod etiam ad primam confirmationem satis patet. Nam concesso antecedenti, neganda est consequentia, ex eo, quod licet verbum quidditative repraesentans, non repraesentet, nisi mediante specie intelligibili, non qualitercumque, sed secundum quod ea utitur intellectus, et ita possit Angelus habere verbum inadaequatum speciei intelligibili, et obiecto adaequato per eam repraesentato, nihilominus verbum semper debet esse eiusdem naturae, et immaterialitatis cum eo, vel iis praedicatis, quae de obiecto quidditative cognoscuntur, et constituere illud in ratione obiecti actu terminantis cognitionem: haec autem omnia in verbo repraesentante divinam essentiam, prout est in se, repugnant, nisi habeat infinitam perfectionem, et immaterialitatem; ac proinde nisi sit ipsamet essentia divina, ut ostensum est.

251 Ad secundam confirmationem, etiam constat, verbum illud fore, et non fore limitandum a visione beata: fore quidem, quia, ut supponitur, esset effectus productus per talem visionem; non fore vero, quia ex qua parte teneret se ex parte obiecti, et illud quidditative repraesentaret, redderetque obiectum ipsum actu intellectum, deberet esse eiusdem naturae, et immaterialitatis cum Deo, et consequenter esset Deus. Unde non est eadem ratio de intellectione, et de verbo. Quia illa nec est similitudo obiecti, neque constituit illud in ratione actu intellecti, tanquam ratio formalis terminandi intellectionem ex parte eiusdem obiecti se tenens, tanquam ratio formalis terminandi intellectionem ex parte eiusdem obiecti se tenens, sed solum est tendentia intellectualis in illud: et ita non desideratur, ut sit eiusdem naturae in esse intelligibili cum ipso, seu quod sit similitudo univoca ipsius, sed sat est, quod attingat praedictum obiectum, vel in se ipso, vel in sua similitudine univoca, quando per illam intellectionem formatur similitudo, seu verbum, ut in aliis intellectionibus contingit. Caeterum verbum, ut iam explicuimus, debet esse similitudo univoca obiecti, et eiusdem naturae in esse intelligibili cum illo, et constituere ipsum in ratione obiecti actu intellecti, seu terminantis intellectionem: ita non mirum, quod verbum creatum, quidditative repraesentans divinam essentiam, implicet.

Conclusio est negativa. circa quam nihil occurrit notandum, aut discutiendum, quoniam ex se, et ex dictis art. 1. huius quaest. satis constat.

Conclusio est negativa.