Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

§ I. Proponuntur obiectiones.

159 Ut ratio haec D. Thom. magis elucidata maneat, et distinctius, ac clarius procedamus, placuit sigillatim in hoc dub. aliquas obiectionse contra principium illud de convenientia in gradu immaterialitatis, in quo innititur, adducere, et earum solutiones adhibere.

Prima ergo obiectio, quae contra dicta in praecedenti dub. urget, est, quod Angelus inferior cognoscit connaturaliter, et quidditative Angelum superiorem: et nihilominus eius virtus cognoscitiva, et species intelligibilis, quam de illo habet, exceditur ab Angelo superiori in immaterialitate: ergo falsum est, quod ad cognitionem quidditativam, et connaturalem requiratur obiectum non excedere in immaterialitate virtutem cognoscitivam, et speciem intelligibilem repraesentantem praedictum obiectum. Maior communiter admittitur a Theologis. Minor vero probatur. Nam sicut essentia Angeli inferioris exceditur in immaterialitate ab essentia Angeli superioris, quoniam ratione huius excessus distinguuntur specie; ita virtus intellectiva, et species intelligibilis, quae sunt in Angelo inferiori, superantur in immaterialitate ab eodem Angelo superiori, quia virtus intellectiva, et species intelligibilis Angeli inferioris sunt eiusdem immaterialitatis cum essentia illius.

Nec refert, si dixeris, satis esse, quod Angelus superior, et inferior conveniant in tertio illo communi, et generico immaterialitatis gradu iam dicto, quamvis intra illud per suas differentias atomas se in immaterialitate excedant.

Nam contra hoc est, quod si sufficit convenientia communis, et generica in immaterialitate, ad hoc, ut Angelus inferior non obstante praedicto excessu immaterialitatis possit quidditative intelligere Angelum superiorem, a quo exceditur, non est cur convenientia communis, et analoga in immaterialitate inter speciem creatam, et inter Deum, non sufficiat, ad hoc, ut species ista repraesentet ipsum quidditative, et prout est in se: maxime, quia lumen gloriae solum convenit cum Deo in immaterialitate analogice, et nihilominus haec convenientia satis est, ad hoc, ut possit in illum quidditative, et prout est in se, tendere.

160 Secundo principaliter (per quod etiam praecedens solutio impugnatur) obiicies, gratis affirmari gradum immaterialitatis sufficientem, et requisitum, ad hoc, ut Angelus feratur connaturaliter, et prout est in se aliquod obiectum, esse dumtaxat convenientiam illam genericam, quam omnes Angeli inter se retinent, nimirum, quod omnes illi sint separati a materia physica, licet non a potentialitate, quandoquidem non videtur posse reddi sufficientem rationem, quare requiratur haec tantum immaterialitatis, et non maior, aut minor.

161 Tertio obiicies. Quoniam, si quae convenientia in gradu immaterialitatis requiritur inter intellectum Angelicum, et eius obiectum, potius videtur debere esse convenientiam omnimodam, et atomam, quam solam illam convenientiam, genericam assignatam; maxime si attendatur ad ea, quae ad elucidandam rationem D. Thom. num. 149. adduximus: Nam species Angeli superioris in esse intelligibili, et formalissime sumpta, est eiusdem naturae, atque adeo eiusdem prorsus immaterialitatis cum eodem Angelo, quem repraesentat, ut ex dictis dubio praecedenti constat: ergo, ut sit connaturaliter in aliquo intellectu, et per consequens possit illi deservire ad cognitionem quidditativam eiusdem Angeli, prout est in se, oportet, ut immaterialitas per se, et indispensabiliter requisita in intellectu, ad hoc, ut illam connaturaliter recipiat, sit tanta, quanta in esse intelligibili reperitur in praedicta specie: alioqui, ut nuper dicebamus, esset supra naturam praedicti intellectus recipere illam, ut habet tantam immaterialitatem in esse intelligibili: quandoquidem forma, quae in aliquo ordine petit indispensabiliter, et de formali tantam, vel tantam immaterialitatem, necesse est, ut id, quod per illam connaturaliter actuatur, debeat esse ita immateriale, sicut illa in praedicto ordine.

162 Confirmatur primo. Quia ex eo, quod praedicta species repraesentans Angelum superiorem, non est in esse entitativo, et naturali tantae immaterialitatis, quantae ipse Angelus superior in eodem esse entitativo, bene tamen quantae Angelus inferior, in quo est, propterea secundum hoc esse nequit recipi connaturaliter in illo, secus tamen in isto: et similiter quia species repraesentans Angelum inferiorem, et in intellectu superioris existens, est in esse entitativo maioris immaterialitatis, quam Angelus inferior, propterea, quoad hunc excessum nequit secundum praedictum esse recipi connaturaliter in intellectu eiusdem Angeli inferioris: ergo potiori ratione hoc ipso, quod in esse intelligibili sit immaterialior secundum suam speciem atomam, quam Angelus inferior, nequit (si ratio a nobis supra facta aliquid convincit) secundum eam esse in ordine intelligibili connaturaliter in eius intellectu: et per consequens, nec poterit idem Angelus inferior connaturaliter cognoscere superiorem, quoad illud, in quo exceditur ab eo in immaterialitate.

Confirmatur secundo. Quoniam in sensibus cognoscitivis non sufficit convenientia illa in gradu immaterialitatis univoca, et generica, quam ex D. Thom. assignavimus, sed requiritur convenientia atoma, et omnimoda inter potentiam sensitivam, et obiectum sensibile: ergo eadem ratione non sufficiet in Angelis convenientia illa generica iam dicta in sua immaterialitate. Consequentia videtur aperta ex paritate rationis. Antecedens autem probatur. Quoniam alias quivis sensus posset percipere idem obiectum, quod alius percipit, licet sit immaterialior, quam ille: et species audibiles, quae connaturaliter sunt in auditu, possent connaturaliter esse in gustu, vel in visu, et sic de aliis speciebus aliorum sensuum collatis cum caeteris potentiis sensitivis: sicut propter hanc rationem asserimus, quemlibet Angelum posse quidditative cognoscere idem obiectum, quod alius quidditative attingit, et species, quae in esse intelligibili resident in intellectu unius, esse in eodem ordine connaturaliter in intellectu alterius.

163 Quarto obiicies, quod anima separata potest cognoscere quidditative Angelos, et tamen non convenit cum eis in gradu immaterialitatis: ergo, etc. Maior probatur. Quoniam sicut dum est in corpore, potest quidditative cognoscere res corporeas, et materiam involventes; ita dum est separata a corpore, et materia, poterit quidditative attingere res a corpore, et materia separatas, quales sunt substantiae Angelicae. Minor autem constat. Quia gradus immaterialitatis conveniens Angelis est separatio omnimoda a materia physica, id est, tam ab hoc, quod est includere intrinsece illam, sicut quidditates substantiarum materialium, et completarum illam includunt, quam ab ordine ad illam: at gradus immaterialitatis conveniens animae separatae non est separatio omnimoda ab omni materia physica: siquidem licet non includat eam, ut partem sui, neque dependeat actu ab ea, quod suam entitatem, neque quod modum aliquem, attamen non est separata ab ordine ad illam, ex eo, quod semper remanet forma corporis potens materiam informare.

164 Ultimo obiicies, quod esse entitativum de materiali, et per accidens importatur ab specie intelligibili sumpta formalissime in ratione speciei: ergo ex hoc, quod habeat rationem speciei: respectu alicuius obiecti, non sequitur debere necessario convenire cum eo in gradu immaterialitatis in esse entitativo. Consequentia videtur certa. Quoniam ea, quae per accidens conveniunt, non debent necessario convenire. Antecedens autem probatur. Nam sicut per accidens, et de materiali importat, quod sit substantia, vel accidens in esse entitativo, et propterea eademmet aliquando est accidens, aliquando vero est substantia in hoc esse, ut dubio 3. dicebamus, ita etiam per accidens, et de materiali debet importare praedictum esse. Patet consequentia. Quia quoties per accidens, et de materiali importantur differentiae per se contractivae alicuius rationis contrahibilis, per accidens, etiam importatur ipsa ratio contrahibilis.

§ II. Solvitur prima obiectio.

165 Ad primam ex his obiectionibus respondetur, optimam esse solutionem in hac obiectione traditam, si recte explicetur. Dicimus ergo, quod species residens in intellectu Angeli inferioris convenit cum eodem Angelo superiori in gradu immaterialitatis iam explicato, scilicet in hoc, quod est esse separatum ab omni materia physica, quamvis non a potentialitate: et ita licet excedatur ab Angelo superiori, nihilominus excessus non est in immaterialitate per se, et formaliter requisita ad rationem speciei in esse speciei formalissime consideratae, sed in immaterialitate importata de materiali ab eadem specie, et convenienti ei in esse rei formaliter consideratae. Quia ad immaterialitatem per se requisitam ad speciem Angelicam quidditative repraesentantem praedictum obiectum, solum desideratur formaliter, quod attingat gradum immaterialitatis iam explicatum, quamvis talis species non pertinget ad hunc gradum proportionate ad virtutem intellectivam Angeli inferioris, tam in esse virtutis intellectivae formaliter sumptae, quam in esse rei consideratae, nisi de materiali, et in esse rei habeat tantam vel tantam immaterialitatem proportionatam ad immaterialitatem in esse rei virtutis intellectivae eiusdem Angeli inferioris, quae sit minor, quam immaterialitas de materiali importata ab essentia, et virtute intellectiva Angeli superioris.

166 Explicatur magis hoc ipsum. Etenim Angelus infimus non habet virtutem cognoscitivam adeo limitatam, ut non possit connaturaliter, et quidditative cognoscere aliquem alium Angelum, ut ex se, et communi Theologorum sententia constat: cumque non possit non excedi in aliqua immaterialitate ab omnibus aliis Angelis, quandoquidem Angeli distinguuntur inter se penes maiorem, vel minorem immaterialitatem, quam secundum rationem specificam unusquisque affert, consequens est, ut convenientia in gradu immaterialitatis cum alio Angelo, quam ostendimus debere importari ab illo, ad hoc, ut quidditative, et connaturaliter possit illum ex se cognoscere, tantum dicat formaliter, convenientiam in illo gradu immaterialitatis iam explicatam, ac proinde, quod hic excessus in Angelo superiori, et defectus in inferiori importetur de materiali ab eisdem Angelis.

Ex quo etiam fit. Tum, quod licet gradus iste in esse entis sit tantum genericus, et ulterius contrahibilis per diversos modos, seu rationes differentiales immaterialitatis constituentes diversas species Angelorum, attamen formaliter consideratus, ut constituit specialem gradum distinctum a tribus aliis iam enumeratis, non est ulterius contrahibilis per ulteriores differentias formales, sed tantum materiales: et ita formaliter sumptus constituit quandam speciem atomam peculiaris gradus distincti a caeteris aliis iam enumeratis. Tum etiam, quod hoc, quod est Angelos posse se adinvicem quidditative cognoscere secundum id praecise, quod de formali quidditativa eorum adinvicem cognitio petit, non convenit eis ex specialibus, et atomis rationibus suis, ratione quarum se excedunt in immaterialitate, sed ob generalem illam rationem immaterialitatis iam dictam, quae in esse rei est generica, et in esse gradus est atoma.

167 Neque contra solutionem hanc sic explicatam, vim habet impugnatio in obiectione adducta. Quia convenientia analoga in immaterialitate intrinsece, et actualiter includit convenientiam cum diversitate, et excessu: et ita non est satis ad hoc, ut cognitum habeat convenientiam cum excessu cum cognoscente, sit connaturaliter in illo. Nam, ut dicebamus, ad hoc, ut cognitum sit connaturaliter in cognoscente, requiritur, ut secundum id, quod per se, et formaliter desideratur ad hoc, ut sit in illo, non dicat actu modum essendi praestantiorem, ut explicatum est.

168 Accedit primo, quod cum Deus, prout est in se sit primum, et supremum intelligibile, a quo omne aliud intelligibile exemplatur, ipse tamen a nullo alio, non potest non constituere specialem gradum intelligibilitatis sibi solummodo convenientem. Quare sicut substantia pure spiritualis, qualis est Angelica, non potest convenire in gradu immaterialitatis cum virtute aliqua cognoscitiva, aut specie intelligibili creata, quantum satis est ad hoc, ut quidditative, et prout est in se ipsa cognoscatur, nisi talis potentia, talisque species habeat illam immaterialitatem, quae est propria gradus intelligibilitatis Angelicae, ut ab aliis distinctae, quaeque consistit in hoc, quod sit separata omnino ab omni materia physica, non tamen a conditionibus materiae, scilicet a potentialitate, ita nec aliqua potentia, aut species poterit habere convenientiam in immaterialitate sufficientem ad hoc, ut potentia verbi gratia, per modum virtutis simplicis, et totalis cognoscat Deum clare, et quidditative, nisi habeat propriam immaterialitatem supremi gradus, scilicet gradus intelligibilitatis Dei, ut ab aliis distincti: cumque talis gradus, ut ab aliis distinguitur, dicat tantum immaterialitatem, ut cognitum sit suum esse, non poterit potentia cognoscitiva per modum potentiae simplicis, et totalis (de qua sola nunc loquimur) aut species intelligibilis attingere illum quidditative, et clare, nisi habeat praedictam immaterialitatem, atque adeo nisi omnimode, et non solum analogice cum Deo in immaterialitate praedicti gradus conveniat.

169 Accedit secundo, hoc esse proprium creaturae, et essentiae, quae est ab alio, quod hoc ipso, quod non excludat, sed potius admittat potentialitatem, potest pati multiplicitatem diversorum modorum essendi, quorum unus sit perfectior, et immaterialior, quam alter: et ita quidditas creata supremi Angeli potest esse sub modo essendi sibi connaturali in esse rei, et sub modo essendi intentionali, et minoris immaterialitatis (modo tamen supra explicato) in intellectu, et specie intentionali Angeli inferioris: et ideo ad cognitionem, et repraesentationem illius solum desideratur per se, et formaliter convenientia in gradu immaterialitatis iam exposito.

Caeterum essentia, quae est a se, qualis est sola divina, indivisibilem petit gradum infinitae naturae, immaterialitatis, nec ullo pacto sub modo essendi inferiori esse potest. Nam ubicumque hoc, quod est esse a se realiter reperiatur, ibidem infinitas necessario invenietur. Unde cum species impressa, et quidditativa Dei debeat continere omnia essentialia ipsius Dei in aliquo esse reali, et immateriali, scilicet in esse repraesentativo, sive intelligibili, non poterit non ibidem habere infinitatem in ratione immaterialitatis, et consequenter esse actus purus.

170 Ad illud autem, quod de lumine gloriae in eadem obiectione additur, patet ex supradictis dub. 5. num. 149. Quibus etiam doctrina quaedam notatu digna, ex D. Thoma sumpta, addi potest, scilicet praedictum lumen non habere omnimodam connaturalitatem cum visione clara, et quidditativa Dei. Nam, ut docet Divus Thom. 3. part. quaest. 9. art. 4. visio beata ipsi soli Deo est omnino connaturalis: quoniam ad omnimodam connaturalitatem principii non sufficit, ut operatio ei, utcumque debeatur, vel quod utcumque in illam influat, sed requiritur, ut procedat ab eo iuxta exigentiam naturae, cuius est talis operatio. Natura autem intellectiva petit ad hoc, ut intellectio sit iuxta omnimodam exigentiam eius, ut procedat ex duplici principio, quorum quodlibet sit simplex in suo ordine, et alterum teneat se ex parte ipsius naturae, videlicet intellectus; alterum vero ex parte obiecti, nimirum species impressa: imo ad praedictam connaturalitatem desideratur, ut intellectus sit propria passio naturae intellectivae per illam intelligentis, vel ad eandem intrinsece, et essentialiter pertineat.

Quare cum lumen gloriae non se habeat per modum principii integri simplicis, et totalis, sed per modum solius elevationis potentiae, et quantitatis virtutis eiusdem, consequens est, ut non sit principium omnino, et perfecte connaturale visionis, nec visio omnino connaturaliter ab eo eliciatur, aut Deum ipsum modo dicto attingat: ac proinde tale lumen non petet, ut sit eiusdem immaterialitatis, et puritatis cum obiecto, quippe cum hoc solius principii omnino, et perfecte connaturalis sit proprium; secus vero species intelligibilis, quippe quae per modum principii simplicis, et totalis in suo ordine concurrit.

171 Si autem inquiras, cur sicut datur elevatio potentiae, scilicet praedictum lumen, quod una cum potentia, licet non omnino connaturaliter, attingat Deum sicut est in se, non dabitur etiam elevatio speciei, quae una cum specie, et sit omnimoda connaturalitate repraesentet Deum sicut est, quaeque non petat tantam immaterialitatem sicut Deus ipse? Respondetur, esse disparem rationem.

Nam de ratione quidditativae visionis, et tendentis ad rem prout est in se, est, quod fiat per speciem quidditative repraesentantem illam, ut supra in annotationibus, circa primum art. huius quaest. diximus. At species intelligibilis nequit quidditative repraesentare, et habere hoc ex elevatione, sed solum per modum principii simplicis, et totalis. quia hoc ipso, quod quidditative suum obiectum repraesentet, est (ut probavimus) eiusdem naturae cum illo, hoc autem ipso, quod sit eiusdem naturae cum illo, non eget elevatione, sed se ipsa, et ex propriis meritis illud quidditative repraesentat. Adde, quod species quidditative repraesentans obiectum, et quidquid ad illam essentialiter desideratur, tenet se ex parte obiecti, et ideo debet commensurari cum illo. Unde sicut implicat dari, speciem, quae per modum speciei simplicis, et totalis repraesentet Deum, ut est in se, quia nequit commensurari cum illo in immaterialitate, ita ob eandem rationem implicabit dari speciem elevatam eiusdem prout est in se, secus vero lumen elevans, quod tenet se ex parte potentiae.

§ III. Diluuntur secunda, et tertia obiectio.

172 Ad secundam obiectionem respondetur negando antecedens. Ad cuius probationem negari etiam debet antecedens. Nam hoc ipso, quod quilibet Angelus cognoscat quidditative alium, redditur sufficiens ratio, propter quam convenientia in gradu immaterialitatis, quam tertio gradui assignavimus, debet esse tanta, quanta a Divo Thom. assignata est, non maior, vel minor, ut ex dictis num. 166. constat. Sed de his iterum redibit sermo in tract. de Angelis, ubi pluribus ostendemus, quemlibet Angelum cognoscere alium quidditative; pro nunc autem satis erit leviter tangere rationem illam, quam tradit Aristoteles 3. de Anima, nempe, quod sicut est proprium intellectus, quod possit fieri utcumque omnia naturaliter cognoscibilia, ita est proprium intellectus perfecti, et radicati in natura totali, et perfecta, qualis est intellectus Angelicus, quod possit fieri perfecte in esse intelligibili omnia, quae sunt naturaliter cognoscibilia: et similiter est proprium intellectus imperfecti, et infimum gradum in ratione intellectus habentis ac proinde radicati in substantia partiali, et incompleta, quod possit utcumque fieri omnia, nimirum imperfecte: cumque ad hoc, ut aliquis intellectus possit fieri perfecte omnia, quae naturaliter sunt intelligibilia, requiratur, ut possit habere species perfecte, seu (quod in idem redit) quidditative illa repraesentantes, et ad species quidditative repraesentantes subsequatur cognitio quidditativa, inde est, ut quilibet Angelus habens intellectum perfectum possit quidditative cognoscere quodlibet ens naturaliter intelligibile, atque adeo quilibet Angelus possit alium quidditative attingere.

173 Ad tertiam obiectionem negandum est antecedens. Et ad probationem concesso antecedenti, distinguendum est consequens: Sit tanta, quanta in esse intelligibili reperitur in praedicta specie, quoad rationem formalem quae ex parte eius se tenentem, et eidem intrinsecam, aut quoad rationem, sub qua, inspicitur ab intellectu, et secundum quam actuat eum, concedenda est consequentia: quoad rationes de materiali inspectas et ibidem involutas, ac specialem immaterialitatis gradum non constituentes, neganda est. Et ad probationem neganda est consequentia, sive sequela. Nec probatio illius obstet: quia tantum probat, formam immaterialem, et suum susceptivum, seu actuabile, debere esse eiusdem immaterialitatis, quoad rationem illam immaterialitatis, secundum quam per se primo se inspiciunt, et ratione cuius forma actuat illud.

174 Explicatur hoc. Etenim licet ad hoc, ut Angelus inferior possit cognoscere quidditative superiorem, requiratur, quod habeat speciem pertingentem usque ad repraesentandum eum, quoad propriam eius atomam naturam, atque adeo, quoad id, in quo excedit in immaterialitate Angelum inferiorem; attamen intellectus Angelicus, quicumque ille sit, non respicit per se, et formaliter Angelum superiorem, quia superior est, ita, ut haec sit ratio formalis quae ex parte obiecti se tenens, aut ratio sub qua respicitur, aut intelligitur: neque etiam respicit speciem repraesentativam illius, qua ratione est repraesentativa eius quoad praedictum excessum, taliter, ut haec sit eodem modo ratio formalis quae, aut sub qua est receptibilis, sed respicit, et intelligit eundem Angelum superiorem ob generalem rationem substantiae depuratae omnino a materia physica, licet non a potentialitate: et actuatur per illam speciem ob generalem rationem speciei repraesentantis per se primo eandem substantiam, secundum istam rationem consideratam. Quia obiectum adaequatum intensivum per se primum, et formale intellectus Angelici est substantia Angelica, seu substantia depurata ab omni materia physica, non vero a potentialite; obiectum vero inadaequatum formale illius est haec, vel illa substantia Angelica, ut participat hanc rationem, in qua omnes illae conveniunt; obiectum vero materiale, et proximum est haec, vel illa substantia Angelica, quatenus se excedunt, et discriminantur in peculiari immaterialitate, quam in esse entitativo unaquaequae affert, atque adeo species intelligibiles repraesentantes substantias quoad excessum, quem in esse entitativo in immaterialitate dicunt, tantum repraesentant obiectum materiale eiusdem intellectus, et eo ipso solum tamquam quid materiale inspiciuntur secundum istam rationem, et secundum eandem solum habent actuare intellectum, tamquam per quid de materiali importatum.

Quare, cum ad hoc, ut aliqua forma immaterialis actuet connaturaliter, sufficiat, quod sit eiusdem immaterialitatis cum suo susceptivo, et e contra susceptivum cum illa, quoad id, secundum quod formaliter se adinvicem respiciunt in ordine ad illam actuationem, quia rationes de materiali receptae, et non constituentes specialem immaterialitatis gradum (ut in praesenti contingit) non aliter inspiciuntur, nec recipiuntur, nec possunt esse connaturales, aut non connaturales, nisi quatenus stant sub ratione per se formaliter inspecta: inde est, ut species repraesentans Angelum superiorem, quoad suam rationem atomam, ac excedentem, et residens in intellectu Angeli inferioris recipiatur connaturaliter in eo: quia, quoad illum excessum solum recipitur, ut quid de materiali receptum, et quoad id, secundum quod de formali inspicitur, et recipitur, est eiusdem immaterialitatis cum Angelo inferiori, et Angelus inferior cum illa, ut explicatum est.

175 Potestque hoc amplius elucidari ex eo, quod sicut est supra naturam subiecti, atque adeo non connaturale illi, recipere formam excedentem illud in immaterialitate, quando immaterialitas (ut in praesenti contingit) est ratio recipiendi illam, ita est supra naturam formae immaterialis, ac per consequens non connaturale ipsi, recipi in subiecto immaterialiori, quando immaterialitas est in ipsa forma ratio actuandi, et ratio similiter recipiendi ipsi subiecto, ut ex paritate rationis constare videtur. Quare sicut hoc non obstante species repraesentans Angelum inferiorem, et residens in intellectu superioris, qua est minoris immaterialitatis in esse intelligibili, quam Angelus superior, et eius intellectus in esse entitativo, recipitur connaturaliter in intellectu ipsius, nec haec actuatio est supra naturam speciei, quia ratio formalis actuandi est eiusdem immaterialitatis cum intellectu Angeli superioris, ut consideratur in ratione subiecti, seu actuabilis formaliter sumpti, ex eo, quod de formali tantum se inspiciunt, ut illa, nimirum species, est repraesentativa substantiae depuratae omnino a materia physica, licet non a potentialitate: et ut hic, nempe intellectus, est similiter eodem modo depuratus, et ille excessus intellectus de materiali se habet in ratione subiecti, seu actuabilis formaliter sumpti, et hic defectus in specie intelligibili de materiali etiam se habet in eadem specie.

Ita e converso, licet species, quoad illud esse intelligibile, quod de materiali importat, sit immaterialior intellectu inferioris Angeli, quoad illud esse, quod in ratione actuabilis formaliter sumpti de materiali dicit, nihilominus poterit connaturaliter recipi in illo. Quia, quoad formalia in esse rei actuabilis, et actuantis conveniunt in eodem immaterialitatis gradu, et illud formale est talis conditionis, ut hoc ipso, quod in esse rei sit quid genericum, petat, quod sub illo contineantur plura, quae secundum id, quod de materiali important, distinguantur specie, atque adeo comparentur per modum excedentis, et excessi, quamvis secundum id, quod de formali dicunt, tantum considerentur ut conveniunt in illa ratione, ex eo, quod ratio illa in esse gradus, et formalissime sumpta, non est ulterius divisibilis per differentias atomas formaliter diversas, ut dictum est.

176 Ex quo ad primam confirmationem facilis est solutio. Quoniam esse entitativum, et immateriale in esse rei consideratum, quod reperitur in substantiis Angelicis, per se dividitur tamquam per differentias formales, et intra eandem lineam per distinctas immaterialitates specie diversas, quae eisdem Angelis in esse entitativo, et in esse rei conveniunt: et ideo in specie intelligibili residente in intellectu Angeli superioris, quoad esse entitativum formaliter sumptum considerata, non est quid materiale intra lineam esse entitativi, quod habeat illam immaterialitatem entitativam excedentem immaterialitatem, quam habet in eodem ordine intellectus Angeli inferioris. Unde sicut intellectus praedicti Angeli inferioris, ut ad hanc lineam praecise spectat, dicit de formali in ratione subiecti suam immaterialitatem in esse entitativo, ut in eodem ordine differt specie ab omni alia immaterialitate entitativa, sic non respicit saltim connaturaliter speciem intelligibilem in esse entitativo sumptam, nisi ut habet tantam immaterialitatem in esse entitativo, quantam ipse, et non maiorem, nec minorem: et propterea, ratio, sub qua recipiendi non est puritas ab omni materia physica, licet non a potentialitate in communi sumpta, sed haec eadem puritas, ut contracta ad hanc determinatam speciem immaterialitatis, quae correspondet immaterialitati eiusdem Angeli inferioris, ut distinctae ab immaterialitate aliorum Angelorum: et ita species residens in intellectu Angeli superioris nequit, quoad suum esse entitativum connaturaliter recipi in intellectu inferioris, sed oportet, ut ibidem habeat aliquod esse entitativum non ita immateriale, sed commensuratum, quoad immaterialitatem cum eodem intellectu Angeli inferioris.

Caeterum idem esse immateriale, quod reperitur in praedictis Angelis, ut ad ordinem intelligibilem modo dicto spectat, de materiali dividitur penes hunc excessum in immaterialitate specie diversum, ut dictum est: et ideo in specie intelligibili, est quid materiale illud esse intelligibile secundum quod repraesentat hunc excessum, licet non possit deservire ad cognitionem Angeli, quoad praedictum excessum, nisi afferat hoc materiale: et similiter in intellectu Angelico in esse potentiae cognoscitivae formaliter sumptae, et secundum quod correspondet huic speciei intelligibili secundum id, quod de formali affert, est etiam materiale, quod afferat distinctam specie immaterialitatem in esse entitativo; formale autem, quod sit potentia depurata omnino a materia physica, licet non a potentialitate. Et propterea ratio sub qua recipiendi est haec puritas, et ob hanc rationem connaturaliter recipit eandem speciem, quamvis quoad illud esse intelligibile de materiali importatum sit superexcedens. Et horum omnium ratio est illa, quam saepe diximus, scilicet, quod gradus ille abstractionis omnimodae a materia physica, non vero a potentialitate constituit speciem atomam gradus in esse gradus, et propterea non est ulterius per differentias formales divisibilis.

177 Ex quo etiam fit, non esse alicuius roboris obiectio illa, quae alios non parum urget, nimirum speciem intelligibilem repraesentantem Angelum superiorem constitui in sua specificatione, et ratione formalissima per hoc, quod repraesentet illum quoad suam naturam, atque adeo, quoad excessum, quo excedit Angelum inferiorem: ergo non potest esse in ea quid materiale in ordine intelligibili, quod repraesentet praedictum Angelum, quoad hanc rationem. Patet consequentia quia id, quod est formalissimum, et specificatio rei, non potest ab illa de materiali importari, ut ex terminis ipsis constare videtur.

Ex dictis igitur constat, obiectionem hanc esse nullius roboris. Quoniam aliud est id, quod habet illa species in esse entis, sive spectantis ad ordinem entitativum, sive ad ordinem intelligibilem in esse tamen entis consideratum; aliud vero, quod habet in ratione formae receptibilis, seu quasi receptibilis, quoad rationem, sub qua, iam explicatam recipitur, et per se primo formaliter inspicitur ab intellectu in esse potentiae cognoscitivae formaliter considerato. Licet ergo illa repraesentatio sit ei formalis in esse entis iam dicti, non tamen in esse formae susceptibilis, seu unibilis, et consideratae, quoad rationem, sub qua suscipitur, seu unitur, sive quoad rationem formalem, quae ex parte eius, se tenentem, secundum quam habet de formali uniri: sicut etiam licet ipsi Angelo superiori sit formale quid, sua essentia, sive in esse entitativo, sive in esse intelligibili sumatur, non tamen in ratione obiecti formalis intellectus Angelici, aut intellectionis, qua intelligitur quoad id, quod de formali dicit, ut per se primo inspicitur ab eodem intellectu, sed totum hoc est materiale. Et ita licet Angelus ille per impossibile maneret, quoad hoc, quod est esse substantiam depuratam ab omni materia physica, non tamen a potentialitate; et nihilominus amitteret suam rationem atomam, et eius loco tribueretur ei alia ratio atoma, tunc, quoad formalem in esse obiecti maneret eiusdem rationis.

Quare, cum eodem modo sit philosophandum in specie intelligibili alicuius obiecti, ac de ipso obiecto, ut spectat ad ordinem intelligibilem, sive iste ordo in esse entis, sive in esse obiecti per se formaliter inspecti consideretur, quia id, quod habet res intellecta, ut quod, habet species intelligibilis, ut quo, fit inde, ut id, quod de ipsa substantia Angeli superius diximus, debeat etiam ad eius speciem intelligibilem cum proportione applicari: et ita distinguenda sit in se ipsam in esse entis entitativi, et in ipsammet in esse entis intelligibilis, ut diversis contractionibus contrahit ens sub conceptu entis, semel quidem sub conceptu entis entitativi, semel autem sub conceptu entis intelligibilis, ut dicit peculiarem rationem entis sub conceptu entis sumptam, ac tandem in se ipsam, ut est forma unibilis intellectui, quoad rationem formalem ex parte eius se tenentem, ratione cuius unitur, et respicitur, seu in esse obiecti motivi, quod formale, ratione cuius movet, ac proinde, prout contrahit ens non sub conceptu entis, sed sub conceptu obiecti, et rei per se formaliter ab alio inspectae.

178 Ad secundam confirmationem negandum est antecedens, si de immaterialitate per se, et formali, formaliterque requisita intelligatur, et neganda est consequens. Eodem modo intellecta. Ad probationem vero antecedentis neganda est consequentia, sive sequela. Quoniam licet, ad hoc, ut potentia feratur in aliquam rem, requiratur convenientia in gradu immaterialitatis; non tamen hoc sufficit, sed requiritur, ut res illa habeat rationem formalem obiectivam illius potentiae, ac proinde, quod in esse obiecti pertineat ad lineam obiecti talis potentiae: et ideo licet intellectus, et voluntas, v. gr. hominis conveniant in eodem gradu immaterialitatis, atque adeo harum potentiarum obiecta connaturalia spectent etiam ad eundem immaterialitatis gradum, nihilominus, neque intellectus potest ferri in obiectum voluntatis, ut tale, nec voluntas in obiectum intellectus, ut habet rationem talis, quia obiectum voluntatis, ut tale, non dicit rationem obiectivam propriam obiecti intellectus: et e converso.

Unde licet obiectum visus, et auditus, necnon et duo isti sensus conveniant in eodem immaterialitatis gradu de formali importato, quia tamen obiectum visus non habet rationem obiectivam per se, et formaliter spectantem ad lineam obiecti auditus, nam ad hoc requirebatur ratione materiae, de qua loquimur, et coarctationis, et limitationis harum potentiarum, ut convenirent in gradu immaterialitatis de materiali importato: propterea auditus non potest percipere obiectum visus, et e contra. Per quod, etiam ad instantiam ibidem adductam constat. Nam omnes Angeli habent eundem immaterialitatis gradum de formali importatum, et omnes illi habent rationem obiectivam pertinentem ad lineam obiecti intellectus Angelici: quia intellectus Angelicus ratione suae perfectionis, et puritatis a materia, ac proinde ratione suae maioris illuminationis, et amplitudinis non potest esse coarctatus ad intelligendum quidditative suam substantiam, et ea, quae infra illam sunt; sed debet etiam extendi ad cognoscendum quidditative caeteros Angelos.

179 Si autem inquiras, quare omnibus sensibus assignamus hunc gradum immaterialitatis, in quo omnes conveniunt, et non maiorem, vel minorem, sicut id de Angelis, quod suum immaterialitatis gradum inquisitum est? Respondetur rationem esse, quia omnes sensus oriuntur ab anima sensitiva, quia sensitiva est, modo tamen, a nostris Complut. in lib. de Anima explicato: et ideo sensus isti, iuxta valde probabilem sententiam, in bruto, et in homine non differunt specie formaliter, sed tantum materialiter, ratione alicuius modificationis, et maioris perfectionis modalis, quam accipiunt ab eadem anima sensitiva, ut est talis in specie atoma.

Ex quo etiam potest colligi probabilis ratio (ut id etiam obiter dicamus) propter quam quivis Angelus potest quidditative alium cognoscere; et quare gradus immaterialitatis de formali importatus, sit ille, quem ex D. Thom. retulimus, et non alius maior, aut minor. Quoniam probabile est in via D. Thom. intellectum Angelicum non oriri ab Angelis, quia sunt tales in specie atoma, sed ob generalem rationem substantiae Angelicae, sive substantiae omnino depuratae a materia physica, seu a materia prima, licet non a potentialitate: et ita omnes intellectus Angelici sunt eiusdem speciei formaliter, solumque differunt specie materiali, et modali, quatenus a natura atoma cuiusvis Angeli accipiunt maiorem quandam perfectionem modalem, ratione cuius perfectius perfectione praedicta possunt intelligere: ut in simili de potentiis sensitivis, v. g. de visu in diversis animalibus existente dicebamus. Et ratio est. Quia ad distinctionem specificam, et formalem intellectus, ut collati cum suo obiecto, requiritur diversitas in gradu immaterialitatis de formali importato: sicut ad hoc, quod in esse proprietatis, et de materiali, ratione huius modificationis distinguatur modaliter ab alio intellectu, satis est maior illa immaterialitas de materiali importata. Sed circa haec videantur omnino ea, quae nostri Complut. in lib. de Anim. disp. 17. num. 11 usque ad 21. dicunt: illa enim quoad praesens quaeunt, proportione servata, applicari.

180 Possunt autem ea, quae duobus numeris immediate praecedentibus diximus (ut ita tacita quaedam obiectio maneat soluta) magis elucidari explicando discrimen quoddam, quod una cum convenientia iam dicta inter potentias vitales Angelicas, et inter potentias sensitivas intercedit. Nam si loquamur de potentiis sensitivis, tunc ex quo capite omnes sensus oriuntur ab eadem forma, quae unicum sibi gradum immaterialitatis vendicat, debent esse in eodem immaterialitatis gradu iam explicato, quia in hoc solummodo omnes illi conveniunt: et ex quo capite fluunt a forma corporis organici, ut tali, et pendenti in suo operari a corpore tanquam ab organo, ac proinde oriuntur ab anima, ut parum habenti de immaterialitate, et amplitudine, et multum de coarctatione, et limitatione: idcirco procedunt ab ea ita limitati, ut petant diversa, et limitata obiecta sensibilia.

Si vero loquamur de potentiis vitalibus, nempe de intellectu, et voluntate Angelicis, tunc quia intellectus, et voluntas Angelica oriuntur modo dicto ab eadem natura intellectuali Angelica, quatenus Angelica, propterea fluunt in eodem immaterialitatis gradu: et nullus intellectus Angelicus distinguitur specie formaliter loquendo ab alio intellectu Angelico, nec voluntas unius Angeli erit diversae speciei modo dicto ab alia alterius Angeli: sicut propter proportionalem rationem diximus omnes visus omnium animalium esse formaliter eiusdem speciei. Et deinde, quia procedunt ab ea, ut est valde immaterialis, et ampla, propterea fluunt cum magna amplitudine, et illimitatione: ita, ut unicus tantum intellectus ad intelligendum omne intelligibile, et unica voluntas ad volendum omne volibile sufficiat. Et tandem quia licet praedicta natura intellectualis sit valde immaterialis, nihilominus adhuc est admixta cum potentialitate, ac proinde est limitata, ideo una, et eadem facultas illius non est simul volitiva, et intellectiva, sed hae duae facultates distinguuntur specie, et versantur circa diversa obiecta, licet conveniant in eodem immaterialitatis gradu.

Advertendum tamen est obiter, quod iuxta hunc dicendi modum, aliter philosophandum est quoad praesens, ac iuxta oppositum, quod supra innuebamus. Nam, sicut iuxta hunc nulla est assignanda distinctio specifica formaliter inter intellectus Angelicos, ita nec in immaterialitate eorum sub quacumque ratione, sive in esse gradus, sive in esse entis considerata. At iuxta alium, et oppositum dicendi modum, licet distinguantur formaliter in immaterialitate in esse entis, sive in esse rei considerata, quia immaterialitas, secundum quam in esse rei conveniunt, tantum est ratio generica, non tamen distinguuntur formaliter specie in ea, ut constituit gradum: ex eo, quod immaterialitas ista sic sumpta constituit gradum atomum, ut saepe diximus.

181 Unde ad denotandos ipsos sic sumptos, id est, prout conveniunt in praedicta immaterialitate constituente gradum: significamus eos per hoc, quod dicant rationem potentiae cognoscitivae de formali, et in esse potentiae cognoscitivae consideratae.

Quia licet praedictae potentiae adhuc in esse potentiarum cognoscitivarum bipartiantur in se ipsas in esse rei (id est, ut non constituunt gradum) et in se ipsas, ut constituunt illum: et secundum priorem considerationem important essentialiter, et de formali excessum illum immaterialitatis, per quem in esse rei essentialiter, et specifice absolute distinguuntur, atque adeo convenientia illa generica in hoc, quod est esse omnino separata a materia physica, habeat se in hoc ordine per modum rationis potentialis respectu excessus in immaterialitate, quo intellectus unius Angeli in esse rei excedit alium, quique consistit in hoc, quod possit intelligere per species magis universales: attamen totus hic excessus habet se de materiali, imo per accidens respectu harum potentiarum, ut fundant, et constituunt gradum, quia ad hunc fundandum tantum attenditur per se ad praedictos intellectus secundum, quod conveniunt in illa immaterialitate in esse rei generica. Et ita haec eadem ratio, quae in illo ordine erat generica, et potentialis, ac per modum materiae metaphysicae, habet in hoc ordine (id est, ut constituit gradum) esse atomam, ex eo, quod non dividitur per alias differentias constituentes diversos immaterialitatis gradus, ac proinde haec eadem ratio constitutiva gradus habet potentias illas intellectivas, alias in esse rei inaequales formalizare, ac trahere ad esse intellectivum constituens eundem gradum, ut dictum est. Et ideo ad denotandos hos intellectus sic acceptos, et formalizantes se ipsos in esse rei consideratos, significamus eos nomine potentiarum cognoscitivarum de formali, et in esse potentiarum cognoscitivarum sumptarum.

§ IV. Occurritur reliquis obiectionibus.

182 Ad quartam respondetur cum nostris Complut. in lib. de Anima disp. 17. num. 34. negando maiorem, et ad probationem dicendum, est, quod, sicut ex hoc, quod anima sit separata a corpore, non sequitur esse separatam ab ordine ad illud, sed tantum, quod non sit eidem corpori unita, ita non sequitur obiectum proportionatum, et connaturale illius, quod quidditative potest cognoscere, esse substantias separatas omnino a materia, id est, tam ab actuali unione cum illa, quam ab ordine ad ipsam, quales sunt substantiae Angelicae, siquidem hoc ipso, quod sint separatae omnino a materia, non reperitur inter illas, et animam convenientia in gradu immaterialitatis: sed sequitur, quod possit quidditative attingere propriam substantiam, et caeteras alias animas separatas, cum quibus in gradu immaterialitatis convenit.

Quam solutionem desumpserunt N. Compluten. et nos cum illis eam desumpsimus ex D. Thom. 3. part. quaest. 21. art. 1. ad 2 et 1. part. quaest. 89. art. 2. ubi de anima separata, ac proinde de intellectu in statu separationis, sic ait: Sed cum fuerit a corpore separata, intelliget non convertendo se ad phantasmata, sed ad ea, quae sunt secundum se intelligibilia. Unde se ipsam per se ipsam intelligit. Est autem commune omni substantiae separatae, quod intelligat id, quod est supra se, et id, quod est infra se per modum suae substantiae. Sic enim intelligitur aliquid secundum, quod est in intelligente. Est autem aliquid in altero per modum eius, in quo est. Modus autem substantiae animae separatae, est infra modum substantiae Angelicae. Sed est conformis modo aliarum animarum separatarum: et ideo de aliis animabus separatis perfectam cognitionem habet, de Angelis autem imperfectam, et deficientem, loquendo de cognitione naturali animae separatae. De cognitione autem gloriae est alia ratio. Utrum autem eadem anima separata possit cognoscere quidditative res materiales pertinentes ad hoc universum? constat ex iis, quae praedicti Complut. in eadem disp. et num. docent, et patebit amplius ex illis, quae nos num. seq. tangemus.

183 Neque hinc fit (ut id obiter dicamus) D. Thom. art. 4. huius quaest. diminute numerasse gradus immaterialitatis. Nam hoc ipso, quod assignaverit gradum immaterialitatis intellectus humani pro hoc statu, distinctum a gradu intellectus Angelici omnino separati a materia, ibidem virtute innuit eundem intellectum humanum, dum est separatus a materia, id est, ab unione cum ea, non tamen ab ordine ad illam, habere maiorem immaterialitatem, melioremque immaterialitatis gradum, quam dum est in corpore, et minorem eo, quem habent Angeli: hoc autem, quoad praesens, ubi numerus horum graduum ex professo non discutebatur, satis erat; maxime cum S. Doct. in suo proprio loco, ubi res haec suam propriam sedem habebat, scilicet in loco a nobis citato, id ex professo explicuerit, et ita omni ex parte suo muneri satisfecit.

184 Secundo respondetur cum eisdem Complut. cum Albert. Mag. Cajet. Ferra. Thienensi, et pluribus aliis ex Thomistis, quos praedicti Complut. in lib. de Anim. disp. 17. num. 11. referunt, esse probabile intellectum humanum, et Angelicum non distingui specie in ratione potentiarum cognoscitivarum, seu, prout dicunt tendentiam in obiectum intelligibile, quamvis in ratione proprietatum distinguantur specie: quem modum dicendi dilucide explicant praedicti Complut. a num. 11. sup. cit. usque ad num. 21. Quare iuxta viam hanc dicendum est, intellectum humanum, et Angelicum convenire in gradu immaterialitatis, dum praedictus intellectus humanus est in statu separationis, ac proinde cognoscere quidditative Angelos, licet non quidditative perfecte, id est, quoad omnia praedicata quidditativa, seu (ut loquitur Cajet.) terminando quaest. quid est, et omnino clare, bene tamen quidditative, imperfecte, et confuse: quia cognitio quidditativa, utcumque, qua Angeli cognoscuntur, sequitur, iuxta hunc modum dicendi, ad gradum immaterialitatis convenientem, tam Angelis, quam animae separatae, et consideratum secundum id, quod de formali dicit. At cognitio quidditativa, et perfecta sequitur ad eundem gradum secundum quod dicit tantam, vel tantam perfectionem de materiali importatam, consistentem, quoad praesens, in hoc, quod sit proprietas substantiae completae, et omnino separatae a materia, id est, etiam ab ordine ad illam: et propterea praedictus intellectus non potest perfecte quidditative cognoscere Angelos.

Nec contra hoc omnino convincit testimonium D. Thom. pro praecedente solutione allatum: quia potest probabiliter de cognitione quidditativa, et perfecta intelligi, ita, ut illam solum neget, secus vero quidditativam imperfectam, et cum defectu claritatis iam dictae. Et ita S. Doct. in eadem quaest. aliquando inquit, cognitionem illam, quam anima separata habet de substantiis Angelicis, esse quasi communem, ut videre licet in art. 2. praedictae quaest. 89. Quia licet terminetur modo quidditativo ad aliquid proprium eorundem Angelorum, ex eo, quod anima convenit cum eis in gradu immaterialitatis, scilicet in hoc, quod est esse separatam a materia, seu ab actuali unione ad illam; attamen praedicta cognitio non est omnino propria: quia non terminatur ad omnia eorum praedicata quidditativa, prout sunt in se cognoscenda. Aliquando vero ait illam cognitionem non esse propriam, et certam, sed communem, et confusam: qui sumit cognitionem propriam pro ea, quae terminatur ad omnia praedicata quidditativa, quae sunt propria cuiuslibet Angeli, per quamque terminatur omnino quaestio, quid est, et similiter accipit cognitionem confusam, prout opponitur cognitioni omnino clarae, et perfectae.

185 Ad ultimam dicendum est, quod licet immaterialitas in esse entitativo non pertineat per se, et de formali ad speciem intelligibilem creatam, si in esse speciei, et formalissime consideretur, bene tamen per se de materiali, quia per se habet petere aliquod esse entitativum, in quo fundetur: hoc autem esse licet per accidens habeat, quatenus est fundamentum, et materiale respectu esse intelligibilis, quod sit substantia, vel accidens in esse entitativo, non tamen, quod habeat tantam, vel tantam immaterialitatem in esse entitativo, ut ostensum est. Unde ultra hanc immaterialitatem in eadem specie intelligibili est alia immaterialitas formalis, nempe immaterialitas naturae repraesentatae, ut constituens specialem gradum, et prout intelligibili modo est in praedicta specie, id est, ut habet in specie illum modum essendi intelligibilem indispensabiliter, et, modo in tract. de scient. Dei disp. 2. saepe citata § 5. explicando, desideratum ad hoc, ut obiectum, seu eandem naturam, quae alias est (ut sic dicamus) in se ipsa sub modo essendi naturali, uniat intelligibiliter cum potentia in ordine ad quidditativam eiusdem naturae cognitionem. Ratio autem, ob quam formalem hanc immaterialitatem damus, est, quia in ordine intelligibili, per se, et formaliter attenditur ad esse formale, seu actuale, et immateriale: et ita hoc ipso, quod immaterialitas in esse entitativo de materiali se habeat respectu speciei, debet immaterialitas alia de formali importata ibidem inveniri: quae quidem nulla alia potest esse praeter eam, quam assignavimus, ut intuenti constabit, et in tract. de scient. Dei disp. 2. num. 24. latius explicabitur.