Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

1 Post quaestionem an est? de intellectione, et scientia Dei, merito ad quaestionem quid est devenimus. Quia vero quaevis intellectio, et scientia sumit, saltem secundum nostrum modum intelligendi, suam speciem, aut quasi speciem ab obiecto primario, propterea, ut quid est intellectionis, et scientiae divinae explicetur, de eius primario obiecto nunc disputamus.

In titulo aliquid supponitur, et aliquid in dubium vocatur: supponitur enim Deum se ipsum intelligere: tum quia id constat ex Scriptura, ut videre est 1. ad Corinth. 2. Quae sunt Dei, nemo novit, nisi Spiritus Dei. Tum etiam: quia id aperte demonstrat duplex ratio ex D. Thom. 2. contra Gent. cap. 47. desumpta. Prima quidem, quod Deus est summe intelligibilis: ergo erit intelligibilis a seipso, de factoque a se intelligetur. Haec secunda consequentia ex priori aperte patet. Quia hoc, quod est Deum actu cognoscere quidquid a se est intelligibile, est perfectio simpliciter simplex, ut constat: et ita haec perfectio non potest abesse ab illo, qui est ens omnibus modis perfectissimum. Prima vero consequentia ex antecedenti aperte constat: tum quia inter obiectum intelligibile, et virtutem intelligendi debet esse proportio: et ita obiectum summe intelligibile poterit, imo debebit intelligi ab intellectu summe cognoscente, qualis est divinus. Tum etiam: quia quod est intelligibile, et unitum intime cum intelligente potest ab eo intelligi: ergo cum Deus sit ex se intelligibilis, et intelligens, et sit unitus secum unione omnium maxima, scilicet per summam identitatem, fiet inde, ut sit intelligibilis a se. Antecedens autem constat ex dictis. Quia Deus est summe immaterialis, ac proinde summe intelligibilis: siquidem immaterialitas est ratio, modo supra explicato, intelligibilitatis, et virtutis intelligendi.

Secunda est. Quoniam aliqui intellectio Dei non esset summe perfecta, sed ignobilior intellectione creata: hoc autem aperte repugnat, ut ex se constat: ergo, etc. Sequela quoad priorem partem patet. Quia intellectio Dei non versaretur circa nobilissimum obiectum, scilicet circa Deum ipsum: atque adeo non esset summe perfecta. Quoad secundam vero partem etiam liquet. Nam visio beatorum attingit Deum sicuti est: ergo si intellectio Dei non attingeret se ipsum, esset ignobilior tali visione creata, quippe quae non versaretur circa obiectum adeo nobile, ac praedicta visio.

Quare quod in dubium vocamus, tantum est, an intellectio Dei per se primo terminetur ad Deum ipsum? et licet decisio huius dubii non difficulter ex nuper, et ex supra dictis colligatur, nihilominus ut omnia radicitus maneant explicata, et uni, vel alteri difficultati, quae contra eius decisionem militat, melius occurratur: propterea illud excitavimus, breviterque decidemus.

§ I. Rationes dubitandi.

2 Prima dubitandi ratio pro parte negante est. Quoniam intellectio Dei formalissime loquendo est ipse Deus, ut supra tetigimus, et art. 4. latius dicemus: ergo praedicta intellectio nequibit habere pro obiecto primario Deum ipsum. Patet consequentia. Quoniam intellectio Dei nequit habere se ipsam pro obiecto primario, aliqui esset intellectio reflexa, nempe intellectio intellectionis: ergo, etc.

Confirmatur. Quia primum intelligibile alicuius intellectus non potest esse ipsa prima intellectio illius: ergo cum Deus sit ipsa prima intellectio sui intellectus, ita ut non distinguatur adhuc virtualiter ab illa, non poterit esse primum intelligibile. Consequentia ex antecedenti constat. Antecedens autem asseritur a D. Thom. 1. 2. quaest. 1. art. 1. ubi docet, primum volibile alicuius voluntatis non posse esse primam volitionem eius: quia volitio essentialiter supponit bonum volendum, ab ipsa volitione distinctum. Sicut eodem modo primum intelligibile alicuius intellectus, non potest esse ipsa prima intellectio eius: quia intellectio necessario supponit verum intelligibile tanquam obiectum cognoscendum, ab ipsa intellectione distinctum.

3 Secunda. Nam inter cognoscens, et cognitum primarium debet esse relatio saltim transcendentalis, scilicet mensurabilis ad mensuram; ergo cognoscens, et cognitum primarium debent saltim virtualiter distingui; ergo cum Deus, et eius intellectio non distinguantur hoc modo, non poterit Deus esse obiectum primarium suae intellectionis. Haec secunda conseq. patet ex priori. Prior vero ex antecedenti. Quoniam ea, quae non distinguuntur saltim virtualiter, non possunt comparari per modum mensurae, et mensurabilis: siquidem facta collatione inter mensuram, et rem mensurabilem, semper mensura est aliquo modo perfectior suo mensurabili. Antecedens autem etiam constat; quandoquidem perfectio intellectionis mensuratur ex eius obiecto primario; ita ut tanta, et non maior sit perfectio illius, quanta istius in ratione obiecti considerati: ergo obiectum primarium comparatur per modum mensurae respectu intellectionis, et per consequens haec dicet habitudinem, saltim transcendentalis, ad illud, tanquam res mensurabilis ad suam mensuram.

§ II. Decisio dubii.

4 Dicendum tamen est, Deum esse obiectum primarium suae intellectionis. Ita D. Thom. in praesenti, et de verit. quaest. 2. art. 2. necnon in 1. dist. 35. quaest. 1. quaest. 1. art. 2. ad Anibaldum. et 1. cont. Gent. cap. 48. his verbis: Ex praemissis autem apparet, quod Deus primo, et per se solum se ipsum cognoscit. Quem sequuntur omnes Theologi, et ideo ab eis in particulari referendis abstinendum.

Rationem autem fundamentalem adduxit S. Doct. cap. citat. his verbis: Operatio intellectualis speciem, et nobilitatem habet, secundum id, quod est per se, et primo intellectum, cum hoc sit eius obiectum: si igitur Deus aliud a se intelligeret, quasi per se, et primo intellectum, eius operatio intellectualis speciem, et nobilitatem haberet, secundum id, quod est aliud ab ipso: hoc autem est impossibile; cum sua operatio sit eius essentia, et haec, quippe ens a se, nequeat ab alio distincto ab ipso Deo speciem capere: sic igitur impossibile est, quod intellectum a Deo primo, et per se sit aliud ab ipso.

Confirmatur ratione eiusdem S. Doctoris in eodem cap. quam sub hac fere forma, et sub his verbis S. Doctor proponit. Nam illa res est solum primo, et per se ab intellectu cognita, cuius specie, tanquam obiecti per se primo repraesentantis, aut per se primo intellectui uniti, intelligit: sed Deus intelligit per speciem per se primo repraesentantem, seu unientem essentiam suam cum suo intellectu: igitur intellectum ab ipso primo, et per se nihil est aliud, quam ipsemet. Consequentia est nota. Minor autem etiam constat. Quia, ut dub. sequenti dicemus, species, per quam Deus intelligit, est sua essentia: haec autem ut est species, per se primo unit se ipsam cum intellectu: quia ipsa in ratione speciei, nihil est aliud, quam ipsamet. Maior autem probatur a D. Thom. ex eo, quod operatio proportionatur formae, quae est operationis principium: et ita intellectio elicita, aut quasi elicita ab specie, est illius tanquam obiecti per se primo intellecti, cuius est illa species per se primo repraesentativa, aut unitiva.

5 Secundo probatur ratione, quam insinuat idem S. Doct. supra quaest. 12. art. 4. quae potest sub hac forma proponi. Nam obiectum primarium divinae intellectionis vel est Deus ipse, vel creaturae, vel aliquid abstrahens ab utroque, sed non haec duo posteriora: ergo illud prius. Maior cum conseq. satis patent. Minor autem probatur. Quoniam obiectum per se primum, ac connaturale alicuius virtutis cognoscitivae, quale debet esse obiectum per se primum divinae intellectionis cum ea collatum, necnon et talis virtus debent convenire in eodem gradu immaterialitatis, ut constat ex iis, quae ex eodem Angel. Doct. in tract. de Visione Dei, art. 2. et 4. diximus: at nec creaturae, nec aliquid abstrahens a Deo, et creaturis convenit cum divino intellectu in gradu immaterialitatis, ut ex ibidem dictis constat, siquidem solus Deus est actus purus absque omni potentialitate, sicut intellectus divinus: ergo, etc.

6 Nec refert, si contra rationem hanc obiicias, quod intellectio, seu intellectus divinus attingit in eodem prorsus signo rationis, et eodem simplicissimo actu tam essentiam divinam, quam creaturas: ergo creaturae non sunt obiectum secundarium divinae intellectionis; sed inter obiecta primaria illius sedem habebunt: ac proinde ad hoc, ut aliquid sit obiectum primarium alicuius virtutis cognoscitivae, non erit necessarium, ut conveniant in eodem gradu immaterialitatis. Haec ultima conseq. patet ex priori. Prior vero etiam constat. Nam si Deus, et creaturae compararentur per modum obiecti primarii, et secundarii respectu intellectus divini, essentia divina in aliquo priori signo attingeretur, in quo nondum intelligerentur attingi creaturae: siquidem per quamcunque cognitionem prius natura attingitur obiectum primarium, quam secundarium. Antecedens autem probatur. Nam cum illa cognitio, qua Deus se ipsum cognoscit, sit in quocunque signo infinita, atque adeo comprehensiva sui ipsius, non potest non in quovis signo terminari simul ad Deum, et ad creaturas.

Respondetur enim concedendo antecedens, et negando conseq. Nam ad hoc, ut creaturae habeant se per modum obiecti secundarii, et essentia divina per modum primarii, non oportet, ut prius etiam prioritate rationis attingatur essentia, quam creaturae, ita ut in illo eodem signo adhuc rationis creaturae non attingantur a Deo; sed sufficit, quod licet divina intellectio in quovis signo terminetur ad utrumque, nihilominus essentia Dei per se, et ratione sui, ac in se ipsa attingatur, creaturae vero non nisi ratione essentiae, et in ipsa prius visa: quamvis simul absque ulla prioritate in quo etiam rationis, et per eundem simplicissimum actum absque aliqua distinctione virtuali cognoscantur: ex eo, quod quoties obiectum secundarium habet necessariam connexionem in ratione obiecti cum primario in esse talis considerado, ut in praesenti contingit, non potest perfecte, et comprehensive intelligi primarium, quin in eodem signo, adhuc rationis, et per eundem simplicissimum actum, obiectum illud secundarium cognoscatur.

7 Nec etiam refert, si urgeas, quod si ad rationem obiecti secundarii satis est, quod cognoscatur ratione alterius, quamvis utrumque simul, et modo dicto attingatur, consequens erit, ut etiam creaturae possint respectu alicuius cognitionis divinae dici obiectum primarium, et essentia Dei secundarium: hoc autem est absurdum, ut ex se constare videtur: ergo, etc. Sequela probatur. Nam ex vi illius cognitionis, per quam Deus cognoscit creaturas, attingit etiam habitudinem dependentiae, quam habent ab ipso Deo: et ex vi cognitionis praedictae habitudinis, et ratione illius, cognoscit Deus se ipsum indirecte, et ut terminum talis habitudinis: ergo respectu huius cognitionis, ut indirecte terminatae ad ipsum Deum, ex eo, quod cognoscuntur creaturae, habebunt se istae per modum obiecti primarii, et Deus per modum secundarii, si verum est, quod ad rationem obiecti secundarii satis est illud attingi ratione alterius.

Respondetur enim negando sequelam. Quia totum hoc ducit ortum ex divina essentia, tanquam ex prima, et fontali ratione primario cognita: siquidem per eandem cognitionem, per quam attingitur Deus directe, et creaturae ratione illius, et in ipso prius viso, tanquam obiectum secundarium, attingitur ipse Deus indirecte, et ut terminus habitudinis creaturarum: et ita ipsae non concurrunt per modum obiecti formalis etiam ad praedictam cognitionem, ut indirecte terminatam ad essentiam Dei; sed per modum obiecti materialis, et secundarii.

8 Unde (ut per hoc tacita quaedam obiectio solvatur) licet repugnet dari in Deo cognitionem abstractivam formaliter talem, et quae non habeat essentiam divinam pro obiecto directo, et primario, sed pro indirecto tantum, vel secundario, quaeque non attingat illud quoad quid est, sed praecise quantum ad an est, quia praedicta cognitio essentialiter involvit imperfectionem; caeterum cognitio quoad an est, quae sit eminenter abstractiva, et simul sit formaliter quidditativa, et intuitiva eiusdem obiecti, ut habet rationem obiecti primarii, ita ut hae duae rationes non distinguantur ex parte rei conceptae, sive virtualiter, ut in praesenti contingit, bene potest reperiri in Deo: quia in hoc nulla involvitur imperfectio, sed solum quod eadem simplicissima, et comprehensiva cognitio Dei terminetur per se primo ad essentiam divinam, et secundario ad creaturas, simulque, ut modo dicebamus, attingat habitudinem dependentiae ipsarum a Deo: et consequenter aliquo modo indirecte Deus ipse, ut terminus talis habitudinis attingatur.

§ III. Fit obviam rationibus dubitandi initio adductis.

9 Ad primam respondet P. Herice, 1. part. tract. 1. disp. 4. cap. 1. quod licet intelligere constitutivum Dei sit intellectum a se ipso, non tamen est obiectum reale, seu terminus realis eiusdem intellectionis: quia esse terminum, et obiectum reale alicuius supponit ordinem realem transcendentalem inter utrumque, atque adeo distinctionem realem, ex eo, quod inter obiectum, et id, cuius est obiectum, debet esse realis oppositio: caeterum ad hoc, ut aliquid sit cognitum ab aliquo, non est necesse, ut realiter ab illo distinguatur; imo nec quod adsit inter illa virtualis distinctio. Et ita licet intelligere constitutivum Dei sit realiter intellectum a se ipso, non tamen est reale obiectum, aut terminus sui ipsius.

Sed haec solutio videtur pugnare cum communi Philosophorum, et Theologorum consensu, qui omnes unanimiter concedunt, quamlibet cognitionem cuiusvis virtutis cognoscitivae habere proprium obiectum a quo suam speciem, aut quasi speciem desumat; maxime vero cum doctrina D. Thom. infra, art. 5, ad 3. ubi ex eo, quod intelligere specificatur ab obiecto mediante specie, colligit, quod divinum intelligere specificetur, aut quasi specificetur ab essentia divina, quae est idem, quod suum intelligere: et in tota ista, quaest. saepe repetit, quod in Deo intelligibile, et intellectus, id quod intelligitur, et id quo intelligitur, sunt eadem essentia divina: constat autem idem esse intelligibile, et id, quod intelligitur, ac obiectum intelligibile, et intellectum.

Deinde. Nam licet terminus processionis, et originis distinguatur realiter a principio, a quo procedit, non tamen ab illo subiecto, seu quasi subiecto, quod informat, aut quasi informat: ac proinde non intercedit inter utrumque respectus realis, etiam transcendentalis, ut patet in personalitatibus divinis, quae sunt reales termini divinae naturae reddentes illam incommunicabilem: et tamen non distinguuntur realiter ab ea, ut docet. D. Thom. infra, quaest. 28. art. 3. Quare cum terminus intellectionis prout praecise dicit esse obiectum illius, non debeat realiter procedere a virtute cognoscitiva, neque virtus cognoscitiva ab illo, sed solum requiratur, quod sint inter se intime unita in ratione obiecti, et virtutis cognoscitivae, et quo magis sunt unum, eo melius, et perfectius habent rationem obiecti, et virtutis cognoscendi, inde est, quod esse obiectum reale, seu (quod idem quoad praesens est) terminum respectu intellectionis, non debeat importare realem oppositionem, aut distinctionem, sed potius realem identitatem: atque ita in Deo vere, et realiter datur intellectus, et intelligere, necnon, et obiectum intelligibile, aut obiectum reale specificans, et terminans per modum obiecti intellectionem, licet haec omnia non distinguantur realiter, imo licet inter ea non intercedat distinctio, ex parte rei conceptae, sive virtualis, sed solum ex parte nostri modi concipiendi, ut ex dictis, et infra dicendis constabit.

10 Quare ad argumentum aliter respondetur, concedendo antecedens, et negando conseq. Et ad probationem negandum est antecedens. Ad cuius probationem dicendum est, quod licet intellectio constitutiva Dei nequeat esse intellectio formaliter tantummodo reflexa supra se ipsam, quia ad hoc requirebatur saltim virtualis distinctio inter ipsam, ut intellectio, et obiectum intellectum; potest tamen esse eminentissimo modo simul directa, et reflexa respectu sui. Nam hoc ipso, quod est constitutiva divinae naturae intralineam intellectualem, non potest non identificare sibi, absque aliqua distinctione virtuali, quidquid pertinet ad praedictam lineam: atque adeo rationem intellectionis, speciei intelligibilis, et obiecti per se primo, et directe intellecti: ac proinde eo ipso habebit eminentissimo modo reflecti supra se ipsam, et esse simul directam, et reflexam. Reflexam quidem, ut ex se patet; directam vero, et modo dicto, quia ut terminatur ad se ipsam, non habet aliud obiectum, a quo sumat speciem praeter se ipsam: sed ipsamet est intellectio, species intelligibilis, et obiectum ultimatum per se primum respectu sui.

Ad confirmationem concedendum est antecedens, si intelligatur in creatis; secus tamen si in divinis propter rationem modo tactam. Et ad probationem ex testimonio illo D. Thom. desumptam, respondetur, sanctum Doctorem intelligendum esse de primo volibili, et intelligibili in creatis, non vero in divinis, ubi saltim ipsum intelligere est obiectum primarium divinae intellectionis. Ratio autem, propter quam diversimode in creatis, et in divinis philosophamur, est, quia in creaturis intellectio est aliquid causatum ab ipso obiecto una cum intellectu, et propterea nequit esse obiectum primarium respectu sui, ne idem sit verus effectus vere, et realiter causatus a se ipso: at in Deo intellectio constitutiva illius non est aliquid causatum ab obiecto, sed hoc ipso, quod sit constitutiva Dei, debet esse ipsissimum obiectum per se primo intellectum ab ipso Deo.

11 Ad secundam patet ex dictis, antecedens solum esse verum in creatis, non vero in divinis: ubi perfectio intellectionis constitutivae Dei est ipssimmet obiectum primarium, absque aliqua distinctione etiam virtuali: et propterea solum ex parte nostri modi concipiendi potest ibidem ratio mensurae, et mensurabilis inter se distinctae, reperiri.

Quae omnia complexus videtur Angelicus Doctor infra art. 2. ad. 2. et 3. ubi cum sibi opposuisset, quod cum aliquis intelligit se intelligere, hoc non est intelligere aliquid magnum, vel principale intellectum, sed intelligere quoddam secundarium, et accessorium. Si igitur Deus sit ipsum intelligere, tunc Deum intelligere, intelligere se, non erit intelligere principale intellectum, respondet: Dicendum, quod cum intelligitur illud intelligere, quod non est subsistens, non intelligitur aliquid magnum, (ac proinde nec principale intellectum) sicut cum intelligimus intelligere nostrum: et ideo non est simile de ipso intelligere divino, quod est subsistens.

Nam sensus horum verborum est, quod hoc ipso, quod intelligere ex se sit subsistens, est ex se actus purus in genere intelligibili; et ita simul est intelligere, et obiectum principale, et intelligibile, ac intellectum: et per consequens eadem intellectio eminentissimo modo est simul directa, et reflexa, absque eo, quod realis habitudo inter eam, et suum obiectum intercedat.

Utrum obiectum per se primum, et specificativum intellectionis essentialis Dei sit divina essentia, ut distincta ab attributis, et relationibus? an vero ut omnia haec formaliter, et expresse dicit?

12 Postquam explicuimus, Deum esse obiectum primarium suae intellectionis, restat declarare sub quanam ratione munus hoc illi competat: et propterea dubium hoc, ad id exacte declarandum, excitamus.

§ I.

Refertur prior opinio.

Prima sententia docet, obiectum per se primum, et specificativum intellectionis essentialis Dei esse divinam essentiam, ut complectitur omnem rationem, quae formaliter est in Deo; sive illa sit ipsamet essentia, ut distincta ab attributis, et relationibus: sive quaevis alia ratio absoluta, aut relativa. Ita Gonzalez in praesenti disp. 35. num. 4. et alii.

13 Probatur primo. Nam intellectio summe perfecta, qualis est cognitio essentialis Dei, debet habere pro obiecto per se primo, et specificante ens summe, et omnibus modis perfectissimum: ergo debet habere essentiam divinam, prout complectitur omnem rationem formalem sive absolutam, sive relativam, quae est in Deo; non vero prout praecise dicit essentiam, quatenus distinctam a relationibus, et attributis. Antecedens videtur certum. Nam cum perfectio cognitionis desumatur ex suo obiecto, oportet, ut intellectio summe perfecta habeat pro obiecto specificante ens summe, ac proinde omnibus modis perfectissimum. Consequentia autem ex antecedenti constat. Nam sola essentia divina, prout complectitur tam essentiam, quam attributa, et relationes, est ens summe, et omnibus modis perfectissimum.

Secundo. Nam omnia praedicta possunt, et debent uniri per se ipsas in ratione speciei intelligibilis cum divino intellectu: ergo possunt, et debent aeque esse obiectum per se primum, et specificativum intellectionis Dei. Consequentia patet. Quia id, quod potest, et debet per se ipsum immediate uniri in ratione speciei cum intellectu, est obiectum connaturalissimum illius: ac proinde pertinet ad obiectum per se primum eiusdem. Antecedens autem videtur perspicuum: quandoquidem omnia illa habent conditiones requisitas, ad hoc, ut per se ipsa possint, et debeant uniri in ratione speciei intelligibilis cum divino intellectu: siquidem sunt ex se ipsis intelligibilia, imo suum esse intelligibile, et habent esse intime praesentia, et unita cum divino intellectu, et nihil aliud ad praedictam unionem desideratur.

14 Tertio. Nam relationes non possunt pertinere ad obiectum per se primum divinae intellectionis: ergo etiam attributa, et essentia ad illud pertinebunt: ac proinde divina essentia, ut omnia ista complectitur, erit obiectum per se primum intellectionis essentialis Dei. Haec secunda consequentia ex priori aperte constat. Prior vero ex antecedenti. Quia essentia, et attributa non sunt minus intelligibilia, minusque intima divino intellectui, quam relationes.

Antecedens autem probatur. Tum, quia obiectum per se primum intellectionis essentialis, debet esse supernaturale, siquidem intellectio ipsa essentialis, et constitutiva Dei, prout est in se, est quid supernaturale: at Deus praecise, ut unus non importat aliquid supernaturale, quippe quod lumine naturae est attingibile ab intellectu creato; bene tamen, ut habet suum unicum esse in tribus personis, secundum quam rationem nequit lumine naturae attingi: ergo, etc. Tum etiam: quia cognitio essentialis debet esse quidditativa, et intuitiva Dei, ac proinde debet per se primo terminari ad Deum, prout est in se, et consequenter, ut in tribus personis subsistit.

15 Quarto. Quia alioqui Trinitas personarum, et attributa essent obiectum secundarium divinae intellectionis; atque adeo eodem modo essent obiectum illius, ac creaturae: consequens autem videtur absurdum: ergo, etc. Sequela videtur certa. Quia id, quod non est obiectum per se primum, non potest esse nisi obiectum secundarium: ergo si attributa, et relationes non sunt obiectum per se primum divinae intellectionis, erunt obiectum secundarium illius; et per consequens eodem modo habebunt rationem obiecti, sicut creaturae. Falsitas autem consequentis constat. Nam cum Trinitas personarum, et attributa habeant esse intelligibile infinite perfectius, quam creaturae, debent esse esse obiectum divinae intellectionis longe perfectiori modo ac illae.

16 Quinto. Nam tam essentia, ut distincta ab attributis, et relationibus, quam attributa, et relationes ipsae conveniunt in eodem gradu immaterialitatis cum cognitione essentiali Dei: ergo attributa, et relationes, non minus pertinebunt ad obiectum per se primum, et specificativum divinae intellectionis, quam ipsa essentia, ut ab eis distincta. Antecedens videtur perspicuum. Quia omnia illa sunt actus puri intra propriam lineam; atque adeo sunt eiusdem immaterialitatis cum divina intellectione, quae etiam est actus purus. Consequentia vero etiam constat. Quoniam ea, quae conveniunt in eodem gradu immaterialitatis cum virtute cognoscitiva illorum, aeque sunt obiecta primaria praedictae virtutis, et cognitionis illius, et aeque concurrunt ad specificationem ipsius, ut inductive constat.

§ II.

Verior D. Thomae sententia.

17 Dicendum tamen est, obiectum per se primum, et specificativum intellectionis essentialis, seu constitutivae Dei, esse solam divinam essentiam, ut distinctam ab attributis, et relationibus. Ita D. Thom. 1. cont. Gent. cap. 48. et in hoc art. his verbis: Ex hoc enim aliquid in actu sentimus, vel intelligimus, quod intellectus noster, vel sensus informatur in actu per speciem sensibilem, vel intelligibilem: et secundum hoc tantum sensus, vel intellectus est aliud a sensibili, vel intelligibili: quia utrumque est in potentia. Cum igitur Deus nihil potentialitatis habeat, sed sit actus purus, oportet, quod in eo intellectum, et intellectus sint idem omnibus modis. Ubi, ut vides, constituit identitatem omnibus modis inter intelligere, seu intellectum divinum, et inter obiectum intellectum, a quo suam desumit speciem, atque adeo identitatem excludentem distinctionem etiam virtualem, quia sola haec identitas est identitas omnibus modis: cumque sola divina essentia, ut distincta ab attributis, et relationibus, identificetur hoc modo cum suo intelligere, et intellectu: fit inde, ut iuxta D. Thom. mentem, sola ipsa, ut sic distincta, sit obiectum per se primum, et specificativum divini intelligere, seu intellectus Dei: qui, ut ex supra dictis constat, identificatur omnino cum intelligere. Unde hanc sententiam sequuntur Ferrara 1. contra Gent. cap. 48. ratione 1. et quamplures ex iunioribus Thomistis, et deinde Scotus in 1. distinctione 1. quaest. 2. Suarez 9. de Trinitat. cap. 5. Vazquez 2. tom. 1. partis disp. 143. cap. 4. et alii multi.

18 Ratio prior, et fundamentalis huius assertionis tacta est a D. Thom. in verbis relatis ex hoc art. quae potest sub hac forma proponi, et explicari. Nam intelligere constitutivum Dei debet identificare sibi absque aliqua distinctione virtuali, tam intelligentem, quam ipsum obiectum per se primo intellectum, et specificans intellectionem: sed sola essentia divina, ut distincta ab attributis, et relationibus, identificatur hoc modo cum intelligere constitutivo Dei: ergo sola ipsa erit obiectum per se primum, et specificativum eiusdem intellectionis. Minor cum consequentia satis constant. Maior autem quoad 1. partem. patet. Nam cum praedicta intellectio sit intelligere per se primo, et ex propriis meritis subsistens, oportet ut in eo omnimode identificentur ipsum intelligere, et id, quod intelligit.

19 Quoad secundam vero partem, scilicet intellectionem praedictam, et obiectum per se primo intellectum debere omnino identificari (a quo tota vis huius rationis pendet) probatur. Tum, quia cum ad intellectionem desideretur unio intellectus cum obiecto intellecto, et quo haec unio fuerit maior, eo intellectio sit perfectior, fit inde, ut ad primam, et omnium perfectissimam intellectionem, tam inter creatas, quam inter divinas, qualis est intellectio constitutiva Dei, desideretur summa, et perfectissima unio, scilicet per omnimodam identitatem, excludentem distinctionem, adhuc virtualem, inter intellectum Dei, et obiectum per se primo intellectum, et specificans illam, atque adeo inter praedictum obiectum, et intellectionem ipsam constitutivam Dei, quae (ut ex dictis constat) est idem omnino cum divino intellectu.

Tum etiam: quia hoc ipso, quod intellectio, in qua consistit divina natura, sit prima formalitas constituens primam lineam inter omnes, quae in Deo reperiuntur, oportet, ut sit per omnimodam identitatem ipsummet obiectum per se primo intellectum, et specificativum ipsius. Quoniam obiectum per se primum, et specificativum, quod non est omnibus modis idem cum eo, cuius est obiectum, debet esse prius, saltim virtualiter, illo: et ita si praedictum obiectum intellectionis constitutivae esset virtualiter distinctum ab illa, non posset ipsa constituere primam lineam, primamque formalitatem inter omnes, quae in Deo reperiuntur.

Tum denique: quia propterea intellectio divina per modum scientiae non potest identificare sibi absque distinctione virtuali proprium obiectum, sive subiectum, scilicet essentiam divinam, de qua demonstrat passiones, seu quasi passiones, quia praedicta scientia non est prima formalitas, primaeque linea inter divinas, sed supponit aliam priorem lineam, scilicet lineam essentiae. Et similiter ideo voluntas non est omnibus modis idem cum suo obiecto, quia praesupponit eandem essentiam, quae per se primo habet rationem boni per essentiam: ergo cum intellectio constitutiva Dei sit prima formalitas, primaeque linea inter omnes divinas, identificabit sibi absque aliqua distinctione virtuali suum obiectum per se primo intellectum, et specificativum ipsius.

Secunda, et principalis ratio insinuatur a D. Thom. supra quaest. 1. art. 7. quae potest sub hac forma proponi. Nam illud est obiectum per se primum, et specificativum alicuius intellectus, sive intellectionis, omnino identificatae cum intellectu, et natura intelligente, quod attingitur per se, et ratione sui; caetera autem non nisi ratione illius: ergo sola essentia divina distincta ab attributis, et relationibus erit obiectum per se primum divini intellectus, et intellectionis cum eo, et cum natura divina omnino identificatae. Antecedens videtur certum, ut inductive constat. Conseq. vero probatur. Quia essentia divina attingitur per se, et ratione sui; quippe quae per se, et ratione sui est primum ens, et primum intelligibile, caetera vero non attinguntur, nisi ratione essentiae. Et ita sicut ipsa est prima radix entitatis eorum, ita etiam et prima ratio intelligibilitatis ipsorum: et sicut non sunt entia divina, nisi quatenus (ut sic dicamus) participant essentiam divinam, ita non sunt intelligibilia formaliter, nisi ut participant, modo statim explicando, intelligibilitatem divinae essentiae.

§ III.

Evasiones adversariorum, et praeclusio earum.

20 Quae rationes sunt adeo efficaces, ut eis aliquantulum expensis, facile corrumpantur solutiones, quae ex doctrina adversariorum possent illis adhiberi: hoc autem aperte constabit, si sigillatim, et breviter eas retulerimus, et ex rationibus factis illas corrumpere ostendamus.

In primis ergo priori rationi occurrunt, negando maiorem quoad secundam partem, scilicet quod intelligere constitutivum Dei debeat identificare sibi absque omni distinctione adhuc virtuali obiectum intelligibile, et specificativum ipsius. Et ad primam probationem dicunt, perfectissimum intelligere petere summam unionem possibilem cum suo obiecto: at non est possibilis tanta unio, ut non maneat aliqua distinctio virtualis inter intelligere, et eius obiectum specificativum. Ad secundam vero probationem dicunt, obiectum specificativum intellectionis debere esse prius in actu signato, non vero in actu exercito, quam intelligere: et ideo licet intelligere constitutivum Dei distinguatur a suo obiecto virtualiter, non sequitur non esse primam formalitatem Dei in actu exercito, sed solum in actu signato: hoc autem non videtur inconveniens, ut ex iis, quae in creatis accidunt, constat. Et propterea essentia Angeli per modum essentiae consideratae, est prior in actu exercito se ipsa sumpta in ratione obiecti connaturalis sui intellectus, et posterior in actu signato: quia in ratione obiecti habet prioritatem in actu signato, respectu sui in actu exercito consideratae. Et tandem ad tertiam probationem negant antecedens: quia in eo redditur non causa pro causa; sed causa, sive ratio, quare scientia non identificat sibi suum obiectum absque distinctione virtuali, est, quia obiectum specificativum, aut quasi specificativum cuiusvis actus debet saltim virtualiter ab eo distingui.

21 Deinde secundae rationi respondent, aliud esse, an intelligibilitas divinis habeatur, quasi pendere in genere (ut sic dicamus) causae efficientis ab essentia divina; aliud vero, an ab eadem, ut a causa in genere obiecti, et formaliter tribuente illud esse intelligibile, procedat. Licet autem illud prius sit verum: non tamen hoc posterius, sicut licet intelligibilitas entis mobilis procedat a Deo, ut a primo efficienti; non tamen ut a causa formali in genere obiecti, et tribuente formaliter illud esse intelligibile, quod a Philosophia attingitur. Caeterum ad hoc, ut essentia divina solummodo esset obiectum per se primum intellectionis constitutivae Dei, requirebatur illud prius, et non sufficit hoc posterius, ut in exemplo posito cernitur. Et propterea ens nobile per se habet propriam intelligibilitatem adaequatam, et specificantem Philosophiam; licet sit primum principium effectivum illius.

22 Ex dictis igitur, et ex aliquali rationum, quas ex D. Thom. adduximus, expensione solutiones istae facile corruunt. Prima quidem. Nam hoc ipso, quod linea intellectionis constitutivae Dei sit linea unionis perfectissimae intellectus cum suo obiecto, bene sequitur esse possibilem unionem summam inter eandem intellectionem, et suum obiectum per se primum, et specificativum, pertingentem ad identitatem excludentem distinctionem adhuc virtualem inter ipsa. Et ratio videtur perspicua. Nam ex eo, quod essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, uniat perfectissime, et per modum quasi actus primi, ac intra propriam lineam, obiectum per se primum ipsius cum intellectu, bene sequitur, eam non distingui, adhuc virtualiter, ab eodem obiecto: ergo etiam ex eo, quod intellectio constitutiva Dei correspondens per se primo, et directe huic speciei sit, modo sibi debito, linea unionis perfectissimae, et per modum actus secundi, intellectionis, et intellectus cum eodem obiecto, recte sequetur, non distingui virtualiter ab eodem obiecto per se primo, et specificativo. Conseq. videtur legitima. Quoniam species intelligibilis, et intellectio pertinent ad unam, et eamdem lineam, ut in tract. de Visione Dei disp. 2. num. 68. tetigimus, et in hoc eodem tract. disp. sequenti num. 54. et de Voluntate Dei, disp. 2. num. 34. dicemus: ac proinde non distinguuntur virtualiter, sed sunt una, et eadem formalitas. Et ita si species intelligibilis identificatur in Deo absque distinctione virtuali, et quasi per modum actus primi cum suo obiecto per se primo, et specificativo, etiam intellectio divina identificabitur absque eadem distinctione, et quasi per modum actus secundi cum eodem obiecto per se primo, et specificativo.

Antecedens vero probatur. Nam de ratione essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis omnino perfectissimae, et nobilissimo modo unientis suum obiectum per se primo cum divino intellectu, est, ut absque distinctione virtuali sit praedictum obiectum, alioqui nec tale obiectum esset perfectissimum, neque ipsa esset perfectissima in ratione speciei intelligibilis: siquidem perfectissimum obiectum intelligibile est summe immateriale; atque adeo se ipso absque distinctione virtuali potest uniri in ratione speciei intelligibilis: et per consequens perfectissima species intelligibilis petet, ut omnino sit idem cum suo obiecto. Unde licet in creatis obiectum uniatur per se ipsum cum proprio intellectu in ratione speciei intelligibilis; nihilominus, quia non est omnino perfectissimum intelligibile, ex eo, quod non est actus purus, sed habet aliquid admixtum de potentialitate, propterea in eo esse entitativum, et esse intelligibile distinguuntur virtualiter, ut ex iis, quae in tractatu de Visione Dei disp. 2. num. 47. diximus, satis constat: ac proinde praedictum obiectum, et eius species intelligibilis debent virtualiter distingui.

23 Accedit, quod hoc ipso, quod linea intellectionis constitutivae Dei, sit prima, et fontalis linea inter omnes illas, quae in eo reperiuntur, oportet, ut sit linea identificans sibi absque distinctione virtuali suum esse existentiae: ergo etiam oportebit, ut eius obiectum per se primum, et specificativum sit sola divina essentia. Antecedens est certum. Nam cum esse existentiae sit ultima actualitas essentiae, sine qua est in statu potentialitatis, oportet, ut pertineat ad eamdem lineam cum essentia, ut patet ex iis, quae in tractatu de Voluntate Dei disp. 2. num. 34. dicemus: ac proinde etiam oportebit, ut intellectio constitutiva Dei sit ita actus purus, ut identificet sibi absque distinctione virtuali suum esse existentiae. Conseq. etiam constat. Quoniam obiectum per se primum intellectionis constitutivae Dei debet convenire in eodem gradu immaterialitatis cum ipsa, ut constat ex iis, quae in praedicto tract. de Visione Dei disp. 2. num. 152. et deinceps asseruimus: ergo cum intellectio constitutiva Dei sit in gradu immaterialitatis ita perfecto, et purissimo, ut pertingat

Salmant. Curs. theolog., tom. I. ad hoc, ut sit suum esse absque distinctione virtuali; consequens erit, ut sola divina essentia sit obiectum per se primum, et specificativum ipsius, siquidem sola ipsa est suum esse absque distinctione virtuali, et attributa, et relationes solum existunt per existentiam eiusdem essentiae virtualiter ab eis distinctam.

24 Ex quo etiam constat, quam parum roboris habeat eadem solutio, quoad id, quod secundo loco, et ad occurrendum secundae probationi minoris praedictae adducit. Nam licet ea, quae distinguuntur realiter a sua existentia, vel de quorum formalissimo conceptu, ut ad suam lineam praecise spectant, non est ipsum actuale exercitium existendi, possint cum fundamento in re, sive prioritate virtuali esse priora in actu signato, quin sint priora in actu exercito: attamen id, de cuius formalissimo conceptu est ipsum actuale exercitium existendi, seu ipsum existere, non potest esse prius in actu signato, quin ex parte sua habeat eandem prioritatem in actu exercito: ergo hoc ipso, quod obiectum per se primum intellectionis constitutivae Dei debeat esse suum esse existentiae absque distinctione virtuali, ac proinde debeat dicere ipsum exercitium existendi, non poterit habere prioritatem in actu signato respectu praedictae intellectionis constitutivae Dei, et non habere illam in actu exercito: et per consequens talis intellectio constitutiva Dei, erit prima formalitas illius, ut supponitur, et non erit prima formalitas eiusdem: siquidem obiectum specificativum intellectionis, et virtualiter distinctum ab illa, debet habere praedictam prioritatem virtualem respectu ipsius.

25 Ex quo etiam satis liquet, quomodo id, quod ultimo loco ad solvendam ultimam probationem huius primae rationis adducitur, evanescat. Nam ex dictis constat, quomodo aliae lineae divinae ex hoc praeciso capite, quod sint lineae (ut sic dicamus) secundae, seu quasi pendentes a prima fontali linea, debent virtualiter distingui a suo obiecto per se primo, et specificante. Nec probatio ibidem adiuncta aliquid convincit. Nam terminus primae, et perfectissimae lineae ad ordinem absolutum spectans debet absque distinctione virtuali identificari cum illa. Et propterea, ut nuper dicebamus esse existentiae, quae formaliter, et eminenter est terminus essentiae divinae, et est quid absolutum, identificatur hoc modo cum ipsa; non vero cum aliis formalitatibus divinis, quae ratione divinae essentiae per illam terminantur.

Per quod etiam solutio, quae secundae rationi adhibetur, satis corruit. Quoniam essentia divina non solum debet esse ratio a priori, a qua attributa, quasi in genere principii activi per naturalem resultantiam dimanant, sed etiam ratio formalissima in genere obiecti reddens illa, et cuncta, quae sunt in Deo formaliter intelligibilia per intellectionem constitutivam ipsius Dei: siquidem, ut nuper dicebamus, obiectum per se primum, et specificativum praedictae intellectionis, quodque non potest non esse connaturale illi, debet convenire cum ipsa in eodem gradu immaterialitatis; et per consequens id, quod quasi evehit ea, quae per eandem intellectionem attinguntur, ad hoc, ut conveniant cum ea in suo immaterialitatis gradu, erit formalissima ratio in genere obiecti, per quam formalissime in ratione attingibilium constituuntur: ergo cum attributa, et relationes divinae non conveniant cum intellectione constitutiva Dei in proprio gradu immaterialitatis ipsius, nisi quatenus imbibunt divinam essentiam, et ratione illius, consequens erit, ut divina essentia sit ratio formalissima in genere obiecti constituens omnia illa in ratione attingibilium per praedictam intellectionem.

26 Unde exemplum de ente mobili, habenti suam intelligibilitatem a Deo, et nihilominus se ipso formaliter terminante per modum obiecti Philosophiam, nihil contra rationem D. Thom. convincit: siquidem Deus respectu illius tantum concurrit effective, non vero formaliter: quinimo ex vi praedicti exempli potest maior confirmatio pro nostra ratione adduci. Nam sicut ens mobile est obiectum adaequatum Philosophiae, non vero hoc, vel illud ens mobile, ex eo, quod particularia entia mobilia non terminant formaliter habitudinem Philosophiae ad ipsa, nisi ratione entis mobilis generaliter sumpti, quod in illis includitur, et propterea non terminatur ad hominem, v. gr. (si de ratione formalissima terminandi ex parte obiecti intrinseci se tenente loquamur) quia est hoc ens mobile, nempe ens mobile humanum: sed quia est ens mobile: ita quia intellectio constitutiva Dei non terminatur formalissime ad attributa, v. gr. ad aeternitatem, quia aeternitas est, sed quia imbibit divinam essentiam, quae est suum esse, propterea eadem divina essentia est ratio formalissima obiectiva, ac specificativa eiusdem intellectionis.

27 Confirmatur ratione desumpta ex Angelico Doctore. Quia Verbum Divinum non procedit aut procedere potest per se primo simile attributis, nec communicantur, aut communicari possunt illi relationes Paternitatis, aut Spirationis passivae: ergo signum est attributa, et relationes non posse uniri per se ipsas; sed solum ratione essentiae in ratione speciei intelligibilis cum divino intellectu: ergo etiam signum erit non esse per se, et formalissime intelligibilia a divino intellectu, nisi ratione divinae essentiae tanquam obiecti per se primi, et specificativi. Haec ultima consequentia ex priori constat. Quoniam si attributa, et relationes essent per se, et ratione sui, et non ratione essentiae intelligibilia per intellectionem Dei, possent per se, et ratione sui, et non ratione essentiae uniri in ratione speciei intelligibilis cum intellectu illius.

Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Quia si attributa per se, et ratione sui possent uniri in ratione speciei, non posset non Verbum Divinum procedere per se primo simile illis: sicut propter hanc rationem non potest non procedere simile essentiae. Et similiter si relationes Paternitatis, aut Spirationis passivae essent unibiles ratione sui per modum speciei, tunc ex hoc capite deberent praedictae relationes communicari Verbo Divino, et simul deberent non communicari propter oppositionem relativam, quam cum eo habent. Antecedens autem ex iis, quae in tractatu de Trinitate communiter a Theologis asseritur, et nos cum illis ibidem dicemus, satis constat.

§ IV. Diluuntur omnia argumenta primae sententiae praeter ultimum.

28 Ad primum respondetur distinguendo antecedens: Ens summe, et omnibus modis perfectissimum, quod possit identificari absque aliqua distinctione virtuali cum eadem intellectione summe perfecta, concedendum est: Ens summe, et omnibus modis perfectissimum, quod nequit identificari absque praedicta distinctione cum tali intellectione, negandum est: quia, ut ex dictis constat, ad intellectionem summe perfectam, qualis est intellectio prima, et essentialis Dei, requiritur obiectum, quod ita habeat omnes perfectiones, et modos illarum, ut sit modo tacto identificabile cum eadem intellectione: cumque hoc solummodo possit convenire illi formalitati divinae, quae ex se est omnium nobilissima, quaeque eminenter, et per modum primae radicis continet omnes perfectiones divinas, et omnes modos eas habendi, qualis est essentia divina, consequens est, ut ipsa sola sit ens summe, et omnibus modis perfectissimum, qualiter ad rationem obiecti praedictae intellectionis desideratur.

29 Secundo respondetur distinguendo aliter idem antecedens: Ens summe, et omnibus modis perfectissimum, quod ex se, et ex propriis meritis praecise habuerit convenientiam in gradu immaterialitatis cum intellectione constitutiva Dei, concedendum est: Ens summe, et omnibus modis perfectissimum, quod ex se, et ex propriis meritis hoc non habuerit, negandum est. At sola essentia divina, ut distincta ab attributis, et relationibus, est hoc modo omnibus modis perfectissima: quia ipsa solummodo est suum esse, non vero alia nisi ratione ipsius, et ut eam, modo tamen alibi dicendo, includunt.

30 Unde licet misericordia divina, aut iustitia, v. gr. secundum id, quod a se, et a propria linea habent, pertineant ad ordinem divinum, quia ex se sunt capacia imbibendi secundum proprium uniuscuiusque modum, essentiam divinam, ut habet rationem transcendentis, et identificandi se realiter cum illa, ut habet rationem essentiae, et naturae: non tamen ex vi propriae lineae praecise sumptae conveniunt cum intellectu Dei in gradu immaterialitatis, licet absolute, et simpliciter habeant convenientiam cum illo. Quoniam non possunt non, hoc ipso, quod pertineant ad ordinem divinum, et sint in Deo, includere essentiam per modum transcendentis: et ita ratione sui sunt proxime capacia talis inclusionis, et convenientiae in gradu immaterialitatis: et ratione essentiae inclusae habent talem convenientiam. Sicut licet relationes, ut tales pertineant ad ordinem divinum, non tamen ratione sui dicunt bonitatem, et perfectionem: atque adeo nec sunt obiectum formale voluntatis divinae, sed ratione essentiae, quam includunt. Et ita ex eo, quod sint in Deo, et spectent ad ordinem divinum, sunt proxime capacia inclusionis essentiae, et totius bonitatis, et perfectionis, quam ipsa habet: et ratione eiusdem essentiae sunt formaliter bonae, et perfectae, et pertinent formaliter ad obiectum divinae voluntatis tanquam quid includens obiectum formale ipsius.

31 Ad secundum respondent aliqui, attributa, et relationes, quantum est ex se, posse uniri per se, et ratione sui per modum speciei intelligibilis cum divino intellectu, quamvis de facto non uniantur: ex eo, quod praevenitur haec unio per unionem essentiae divinae, ut deservit ad cognoscendum tam se ipsam, quam omnia divina: et propterea superfluit alia unio, per quam relationes per se ipsas, et ratione sui uniantur per modum speciei.

32 Sed licet haec solutio sit probabilis, et propterea nos aliqualiter eam alibi insinuavimus: attamen probabilius est, et magis consonum doctrinae D. Thom. nuper adductae quod sola essentia divina potest uniri per se, et ratione sui cum divino intellectu: caetera vero non nisi ratione essentiae, et ea mediante, ut intuenti nuper dicta constabit.

Quibus etiam addi potest ratio alia, quam in tract. de Visione Dei art. 2. tetigimus. Quoniam ex eo, quod essentia divina possit uniri in ratione speciei intelligibilis ad cognoscendum relationes, et attributa, satis colligitur, eas non posse habere rationem speciei respectu sui, quia id, quod per se, aut ratione sui est actu intelligibile respectu alicuius intellectus, nequit reddi intelligibile ab illo ratione alterius. Sicut quod per se, et ratione sui est ipsa albedo, nequit reddi talis ratione alterius: ergo cum species intelligibilis distincta ab obiecto reddat illud intelligibile, signum est, quod si relationes, et attributa redduntur intelligibilia per essentiam divinam, tanquam per speciem, quod omnia haec non sunt per se, et omnino complete intelligibilia ab intellectu divino, ita ut per se, et ratione sui possint habere rationem speciei. Quare D. Thom. et eius discipuli ex eo, quod essentia divina potest per se, et ratione sui uniri per modum speciei intelligibilis cum intellectu beato, atque adeo per se ipsam est intelligibilis respectu illius, colligunt non posse dari speciem repraesentativam Dei ab eo distinctam, ne id, quod est ratione sui, et per essentiam intelligibile, reddatur intelligibile ab aliquo alio.

Unde iuxta hunc modum dicendi respondetur ad argumentum negando antecedens. Et ad probationem negari etiam debet antecedens. Quia tam attributis, quam relationibus deest, ut per se, et ratione sui sint suum esse: ac proinde, quod per se, et ratione sui sint suum esse in ordine intelligibili: siquidem in divinis esse seu existere naturale, et in ordine intelligibili identificantur absque aliqua distinctione virtuali.

33 Ad tertium negandum est antecedens in sensu iam explicato. Et ad primam probationem constat ex dictis in tractatu de Visione Dei, quomodo licet per impossibile Deus non esset Trinus, sed tantum Unus, nihilominus esse, quod haberet, prout esset in se, non posset non habere rationem entis supernaturalis. Unde qua ratione supernaturale est, secundum praedicata absoluta, quae modo habet, nequit attingi lumine naturae, sed tantum lumine supernaturali, quia hoc solummodo terminatur ad obiectum supernaturale, quatenus in ratione obiecti est tale.

Ad secundam probationem dicendum est, quod licet ad cognitionem intuitivam desideretur, ut attingat rem secundum modum subsistendi, quem habet, non tamen, ut formalis ratio terminandi sit praedictus modus subsistendi, sed sufficit illum attingi sub ratione essentiae.

34 Ad quartum, ut respondeamus, notandum est ex Ferrara loco supra citato, dupliciter posse aliquid dici esse obiectum per se primo cognitum. Uno modo, quia per se, et ratione sui attingitur, et simul est ipsa formalis ratio, sub qua omnia ad virtutem cognoscitivam referuntur: et ita simul habet esse quid adaequatum in ratione obiecti formalis respectu praedictae virtutis cognoscitivae: ex eo, quod nihil attingitur ab illa, nisi in quantum induitur illa ratione formali, et eam aliquo modo participat. Alio modo dicitur aliquid primo, et per se cognitum, ex hoc, quod non cognoscatur in alio obiecto ab eo realiter distincto, et prius cognito, licet ratione alterius tanquam rationis sub qua, seu obiecti formalissimi, in ipso tamen inclusi, attingatur.

Quae omnia cernere licet in auditione soni acuti, ubi sonus ipse acutus dicitur hoc posteriori modo cognosci per se primo ab auditu, quia non percipitur in alio sono realiter distincto, et prius audito; non tamen dicitur illo priori modo attingi per se primo ab auditu: quia ratio formalis ex parte obiecti se tenens, sub qua attingitur, non est sonus acutus, quia acutus alioqui auditus solum posset percipere sonum acutum, sed quia est sonus: et ita ratio soni in ipso sono acuto inclusa est, quae per se primo in ratione obiecti formalissimi, et specificativi attingitur.

35 Licet ergo essentia divina, ut distincta ab attributis, et relationibus, sit priori illo modo per se primo intellecta: attamen attributa, et relationes sunt hoc posteriori modo obiectum per se primum intellectionis constitutivae Dei: at illud prius satis est ad hoc, ut essentia divina ratione praedictae primitatis specificet intellectionem essentialem Dei. Sicut etiam in sono, ut tali sufficit, quod eodem proportionali modo terminet per se primo auditum ad hoc, ut sit obiectum per se primum specificativum, licet sonus acutus habeat etiam suo modo terminare per se primo eundem auditum.

Hinc ergo ad formam praedicti argumenti neganda est sequela, si intelligatur de obiecto secundario rigorosissime sumpto: secus tamen si de illo non ita rigorose fiat sermo, sed accipiatur prout ambit quidquid habet admixtum aliquid (ut sic dicamus) secunditatis in ratione obiecti: ex eo, quod modo explicato attingitur ratione alterius, ac proinde non specificat ratione sui, sed ratione illius, a quo, modo explicato, habet attingi. Et ad probationem sequelae patet ex modo dictis. Unde attributa, et relationes non pertinent ad obiectum secundarium divinae intellectionis eo modo, quo creaturae: siquidem istae non imbibunt, sed identificant sibi divinam essentiam, sicut attributa, et relationes.

§ V. Occurritur ultimo argumento.

36 Ad ultimum, desumptum ex convenientia in gradu immaterialitatis attributorum, et relationum divinarum cum cognitione essentiali Dei, patet ex dictis, quomodo licet relationes, et attributa sint actus puri intra propriam lineam: ex eo, quod ad hanc puritatem satis est omnimoda separatio a materia, et a potentialitate, non tamen pertingunt ad tantam immaterialitatem, et actualitatem, quanta est in divina essentia, ut ab eis distincta, ita ut hoc habeant per se, et ratione sui: quandoquidem divina essentia, ut ab eis distincta, est ita actus purus, ut pertingat ad hoc, ut sit formalissime suum esse, seu existere, non tamen attributa, et relationes, nisi ratione essentiae, et ut illam includunt. Unde ratio actus puri nobiliori modo reperitur in essentia, quam in aliis: et propterea sola divina essentia potest uniri cum intellectu Dei in ratione speciei, quia ipsa, non vero attributa, et relationes, habent convenientiam in puritate, et actualitate iam dicta cum intellectu Dei.

37 Nec refert, si dixeris, quod licet essentia divina, et intellectio essentialis constitutiva illius dicat totam hanc actualitatem, et immaterialitatem, non vero attributa, et relationes secundum se sumpta; nihilominus haec immaterialitas, solum de materiali, et quasi per accidens importatur ab eadem intellectione essentiali, ut constituit gradum immaterialitatis sibi debitum: per se autem, et formaliter, solum dicit, quod sit actus purus, et infinitae immaterialitatis: hoc autem etiam convenit relationibus divinis, et attributis secundum se consideratis: ergo nihil ex hoc capite oberit, quominus possint pertinere ad obiectum specificativum praedictae intellectionis, non minus ac ipsa divina essentia. Minor cum consequentia ex se, et ex iis, quae in tractatu de Volunt. Dei disp. 2. num. 34. dicemus, constant.

Maior autem probatur. Nam licet intellectiones, et intellectus diversorum Angelorum se excedant in immaterialitate, ex eo, quod eorum immaterialitates sunt specie distinctae; nihilominus totus hic excessus est de materiali, et per accidens, ut constituit gradum, quia satis est ad gradum intellectus, et intellectionis Angelicae, quod sint separata ab omni materia, quamvis non ab omni potentialitate: ergo similiter in praesenti, licet intellectus divinus, et intellectio essentialis excedant relationes, et attributa in immaterialitate pertingente ad identificandum secum suum esse existentiae, absque distinctione virtuali; attamen excessus iste de materiali, et per accidens se habebit.

Quoniam ad gradum intellectus, et intellectionis divinae, satis est, quod sit sequestrata ab omni materia, et potentialitate: et propterea gradus iste solum in Deo potest reperiri.

38 Confirmatur primo. Nam immaterialitas, quam dicunt relationes, et attributa quatenus distincta ab essentia, pertinet ad aliquem gradum, siquidem est infinite nobilior aliis immaterialitatibus creatis constituentibus gradum: at non pertinet ad aliquem gradum creatum, nec correspondet per se primo alicui intellectui creato: ergo pertinet ad gradum increatum, et per se primo corespondet intellectui creato.

Confirmatur secundo. Nam attributa, et proprietates Angelicae pertinent ad eundem immaterialitatis gradum cum ipsa essentia Angeli, ut ex iis, quae in tract. de Visione Dei diximus, satis constat: ergo etiam attributa, et relationes divinae erunt in eodem immaterialitatis gradu cum essentia divina. Conseq. patet. Tum ex paritate rationis. Tum etiam: quia alioqui proprietates Angelicae essent nobiliores, et immaterialiores in suo ordine, quam attributa divina in suo: siquidem illae sunt in eodem immaterialitatis gradu cum sua radice; secus vero ista.

39 Confirmatur tandem. Nam vel per hoc, quod attributa, et relationes non pertingant ad hoc, ut secundum se, et praecise ex vi propriae lineae sint suum esse, habent admixtum aliquid potentialitatis, vel non? Si primum, ergo adhuc intra propriam lineam non sunt actus puri, nec infinite perfecti, nec attributa, aut relationes propriae Dei, et in ipso formaliter existentia: siquidem haec admixtio potentialitatis pugnat cum iis, quae formaliter sunt in Deo. Si autem secundum dicatur, ergo habent omnem excogitabilem immaterialitatem, et puritatem in ratione actus puri, ita ut quod sint vel non sint suum esse nihil addat, vel minuat de immaterialitate, et puritate. Patet consequentia. Nam sicut aliqualis puritas, et immaterialitas in ratione actus excludit aliqualem potentialitatem, et maior puritas maiorem potentialitatem, ita quod excluserit omnem potentialitatem, erit summe immateriale, summeque purum in ratione actus, sive habeat, sive non habeat identificatum sibi absque distinctione virtuali suum esse existentiae: si-

quidem haec identitas non requiritur ad hanc exclusionem, nec defectus praedictae identitatis tollit quominus ea, quae non sunt sic identificata, excludant omnem admixtionem potentialitatis, ut in attributis, et relationibus divinis cernere licet.

40 Respondetur enim negando maiorem. Et ad probationem, concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ratio disparitatis desumitur: tum ex dictis pro assertione. Tum etiam ex eo, quod intellectus Angelicus, v. g. Gabrielis, aut eius essentia non pertinet ad gradum immaterialitatis iam dictum, quia est intellectus, aut essentia Gabrielis; sed quia est intellectus, aut essentia Angelica. Et propterea quidquid se habuerit per accidens respectu essentiae, aut intellectus Angelici, quatenus talis, habebit etiam se de materiali, et per accidens respectu illius, ut constituit gradum; cumque ad essentiam, seu intellectum Angelicum secundum se praecise consideratum, per accidens se habeat, quod sit intellectus Gabrielis, ac proinde etiam per accidens se habeat excessus ille, quo praedictus intellectus, quatenus Gabrielis, excedit in immaterialitate intellectus aliorum Angelorum; inde est, ut praedictus intellectus de materiali, et per accidens importetur ab eodem intellectu, quatenus constituit praedictum gradum. Caeterum essentia divina, et intellectus eius constituunt proprium gradum immaterialitatis, quatenus est essentia, et intellectus proprius Dei. Et ita immaterialitas illa, quae non se habuerit quasi per accidens ad essentiam, et intellectum Dei, quia Dei est, non se habebit de materiali, et quasi per accidens ad illa, quatenus constituunt gradum immaterialitatis sibi proprium; cumque ad essentiam Dei, ut talem non se habeat quasi per accidens, quod sit ita immaterialis, et actus purus, ut sit suum esse absque distinctione virtuali, quia, ut saepe diximus, actualitas existentiae est ultima actualitas essentiae, et pertinet ad eandem lineam: et similiter ad intellectum Dei, quatenus talem non se habeat quasi per accidens, quod eodem modo sit suum esse, quandoquidem etiam pertinet ad eandem lineam essentiae, et naturae intellectualis, ut ex saepe dictis liquet, fit inde, ut praedicta immaterialitas, et puritas, quae sit tanta, ut pertingat ad hoc, ut sit suum esse absque distinctione virtuali, non se habeat quasi per accidens, et de materiali ad intellectum, et essentiam Dei, ut constituunt suum immaterialitatis gradum.

41 Accedit (per quod magis explicatur hoc ipsum) quod cum essentia, et intellectus Angelicus non petant summam immaterialitatem et actualitatem in esse entis, propterea gradus immaterialitatis, quem importat, non est summus in ratione gradus immaterialitatis, et actualitatis: sed habet admixtam potentialitatem, et propter rationes in tract. de Visione Dei disp. 2. num. 165. adductas, habet se per accidens, et de materiali in illo, quod sit intellectus Gabrielis, aut Michaelis, et per consequens etiam excessus ille immaterialitatis, quo unus alterum excedit. At puritas, et immaterialitas, quam in esse entis debet per se afferre intellectus, et essentia divina, debet esse summa puritas, summaque immaterialitas omnium excogitabilium. Et ideo gradus immaterialitatis per se ab eis importatus debet esse summe perfectus, summeque purus inter omnes excogitabiles: cumque ad summam actualitatem, et immaterialitatem in esse entis requiratur, ut intellectus, et essentia divina sit suum esse absque distinctione virtuali, ex eo, quod, ut modo dicebamus esse, seu existentia pertinet ad eandem lineam essentiae divinae, et quae ad eandem lineam pertinent, debent in divinis absque praedicta distinctione identificari, inde est, ut haec eadem summa puritas, et immaterialitas requiratur ad constituendum summum, et perfectissimum immaterialitatis gradum essentiae divinae, et eius intellectui debitum.

Nec oppositum convincit id, quod ibidem adducitur, scilicet, quod illa immaterialitas, quae convenit divinis attributis, et relationibus ex vi propriae lineae, non potest esse propria alicuius entis creati, nec correspondere alicui intellectui creato, ac proinde debet esse propria Dei, et intellectus divini.

Non itaque aliquid ex hoc convincitur, ut ex iis, quae numero sequenti dicemus, constabit.

42 Ad primam confirmationem distinguenda est maior: Quatenus distincta ab essentia pertinent ad aliquem immaterialitatis gradum, omnino per se primo, neganda est; non omnino per se primo concedi debet. Et deinde concedatur minor, ac eodem proportionali modo distinguatur consequens. Itaque attributa divina, ex eo, quod sunt separata ab omni potentialitate, pertinent ad gradum immaterialitatis intellectus divini, quamvis non omnino per se primo: siquidem hoc ipso, quod sint depurata ab omni potentialitate, sunt proxime capacia ad hoc, ut imbibant divinam essentiam per modum transcendentis, et identificentur cum illa, ut habet rationem essentiae, et ratione illius habeant in se aliquid, secundum quod sint suum esse absque distinctione virtuali. Et ideo ex qua parte habent ex se hanc capacitatem, sunt extra totam lineam immaterialitatis creatae, et pertinent aliquo modo ad gradum immaterialitatis divini intellectus: et ex quo capite non ex vi suae lineae, sed ratione divinae essentiae, quam imbibunt, et cum qua identificantur, sunt quoad illam suum esse, et quatenus identificata cum ea, non vero ex se habent etiam, quod sint suum esse absque distinctione virtuali: propterea non omnino per se primo pertinent ad praedictum gradum.

43 Ad secundam confirmationem concedendum est antecedens, et neganda consequentia. Et ad primam probationem neganda est paritas ibidem insinuata propter ea, quae iam diximus. Ad secundam vero probationem neganda est sequela. Nam quod proprietates Angelicae pertineant ad eundem immaterialitatis gradum cum essentia Angeli, provenit ex imperfectione illius gradus: at quod attributa divina secundum id, quod praecise habent ex vi suae lineae, non pertineant omnino per se primo ad eundem immaterialitatis gradum cum divina essentia, provenit ex maxima perfectione eorum supra omnem gradum immaterialitatis creatae, et ex maxima actualitate, et immaterialitate divinae essentiae, ut constituit suum immaterialitatis gradum. Et propterea non sequitur, proprietates Angelicas esse nobiliores, et immaterialiores in suo ordine, quam attributa divina in suo. Sicut licet verbum creatum, iuxta probabilem multorum sententiam, identificetur cum dictione, per quam producitur: ita ut una, et eademmet entitas habeat rationem dictionis activae, et verbi (quod quidem maiorem quandam amplitudinem, et illimitationem videbatur tribuere praedictae actioni) nihilominus, quia hoc revera non provenit ex perfectione simpliciter, sed ex imperfectione verbi creati, et dictionis, per quam producitur, propterea licet in divinis desit haec identificatio verbi, et dictionis activae, per quam producitur, non recte colligitur, dictionem creatam esse perfectiorem in suo ordine, quam divinam in suo: et similiter licet sapientia creata afferat propriam existentiam, quae non parum actualitatis importat, et sapientia divina eam non afferat, nihilominus quia hoc non provenit ex perfectione simpliciter, sed potius ex imperfectione sapientiae creatae, cui non repugnat, ut aliquod unum per accidens cum essentia constituat: e contra vero, quod sapientia increata non afferat propriam existentiam, provenit ex perfectione simpliciter, scilicet ex eo, quod non potest formalissime loquendo constituere unum per accidens cum essentia, ut disp. sequenti num. 7. et deinceps explicabimus; idcirco inde non potest colligi esse perfectiorem, et actualiorem sapientiam creatam in suo ordine, quam increatam in suo.

44 Ad ultimam confirmationem respondetur, quod licet argueret potentialitatem in divina essentia, et intellectu eius, si non pertingeret ad tantam actualitatem et immaterialitatem, ut non esset suum esse existentiae absque distinctione virtuali, siquidem, ut saepe diximus, esse existentiae pertinet ad lineam essentiae, et quod non identificat sibi absque distinctione virtuali quidquid pertinet ad suam lineam, est finitum, et limitatum in illa, et per consequens habet admixtionem potentialitatis: attamen, quod attributa divina, v. gr. ex vi suae lineae cum praecisione sumptae non identificent sibi omnino, seu absque distinctione virtuali esse existentiae, non arguit in illis potentialitatem: quia praedictum esse non spectat ad lineam attributorum, sed ad lineam essentiae, per cuius existentiam cuncta, quae sunt in Deo, existunt.

Caeterum cum hoc stat, ut licet hoc non dicat admixtionem potentialitatis, et imperfectionem privativam, afferat tamen (ut sic dicamus) imperfectionem negativam, seu (ut melius loquamur) quod attributa, v. gr. intra suam lineam non habeant tantam perfectionem, et actualitatem, quantam linea essentiae, et actualitas, ac immaterialitas, quam praedicta linea affert, licet haec maior perfectio non sit debita lineis attributorum, ita ut eam habeant praecise ex vi talium linearum, absque eo, quod ad aliam lineam non extrahantur, et reducantur: et propterea, quod non habeant hunc excessum perfectionis, non arguit in eis, nisi tantum imperfectionem, (ut si dicamus) negativam, seu non habere tantam perfectionem, et immaterialitatem, quantam linea essentiae.

Unde ad formam confirmationis eligenda est posterior pars illius dilemmatis. Et ad probationem in contrarium distinguendum est consequens: Habent omnem excogitabilem immaterialitatem, et puritatem in ratione actus puri, prout actus purus praecise opponitur admixtioni potentialitatis, concedenda est consequentia: prout actus purus opponitur tam admixtioni potentialitatis, quam defectui negativo cuiusvis puritatis, actualitatis, et immaterialitatis, quae potest reperiri in lineis eorum, quae non sunt admixta potentialitate, neganda est: ex hoc autem nihil contra nos sequitur. Quia ad hoc, ut attributa essent eiusdem immaterialitatis, et puritatis cum essentia divina in ratione actus puri, requirebatur, ut haberent summam puritatem, et actualitatem hoc posteriori modo, et non sufficit, ut habeant eam illo priori. Nam hae duae puritates, seu duo modi habendi summam puritatem non sunt necessario connexae, ita ut intra unam, et eandem lineam debeant cuivis formalitati divinae convenire. Et propterea, quia misericordia Dei est praestantior, quam iustitia ipsius, ideo est actualior, et purior illa, quatenus per hoc denotatur, habere aliquid maioris actualitatis intra aliquam ex lineis eorum, quae sunt separata ab omni potentialitate, licet utraque sit summe pura, summeque actualis prout puritas, et actualitas habet precise oppositum admixtioni potentialitatis. Caeterum circa ea, quae in toto hoc § diximus, videantur illa, quae disputat. sequenti a num. 21. usque ad 27. dicemus.

Conclusio est affirmativa.

Circa hunc articulum nihil occurrit dicendum suppositis iis, quae in tract. de Visione Dei, art. 8. diximus: ubi explicuimus quid ad comprehensionem requiratur, et quomodo comprehensio divinae essentiae soli Deo, non vero alicui creaturae possit convenire.

Conclusio affirmat.