Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

1 Postquam explicuimus cum D. Thom. posse intellectum creatum videre Deum, et insuper concursum, qui ex parte obiecti desideratur ad hanc visionem, non posse exhiberi per aliquam speciem, sive impressam, sive expressam creatam, sed solum per essentiam divinam, restat, ut explicemus, an influxus, qui ex parte intellectus, et naturae intellectualis requiritur, possit praestari per vires proprias illius, quae sint ordinis naturalis, vel saltim sint praedictae naturae, et intellectui connaturales? Et ideo, ad hoc explicandum, praesentem disputationem excitamus.

2 Consulto in titulo addidimus particulam illam, per potentiam Dei absolutam. Nam de facto, vel per potentiam ordinariam certum est apud omnes Theologos non dari, nec dari posse praedictum intellectum. Id autem, quod de intellectu dicimus, et inquirmus, pari, et proportionali ratione de substantia intellectuali intelligendum est: quandoquidem quidquid convenit intellectui, ex suis viribus, et per modum potentiae proximae, debet etiam substantiae eodem proportionali modo, scilicet per modum principii radicalis, convenire.

§ I. Recens opinio Molinae.

Partem affirmantem tuetur Molina art. sequenti disp. 2. § quod vero. Fundamentum est. Quia intellectus cum lumine gloriae est aliquid finitum: ergo poterit Deus producere intellectum aliquem ordinis naturalis tantae virtutis ad intelligendum, sicut est intellectus cum lumine gloriae, ac proinde praedictus intellectus ex propriis viribus poterit praestare id, quod intellectus cum lumine; scilicet videre Deum per essentiam. Antecedens est certum. Prima vero consequentia probatur. Quia Deus potest intra ordinem naturalem producere perfectiorem, et perfectiorem intellectum usque in infinitum: ergo si intellectus cum lumine gloriae est finitae perfectionis, poterit deveniri ad aliquem intellectum, qui illum in perfectione adaequet, imo superet.

Confirmatur primo. Deus est intra latitudinem obiecti intellectus: ergo cum maior, et maior perfectio intellectuum possit in infinitum crescere, possibilis erit aliquis intellectus, qui ex se immediate Deum videre possit. Patet conseq. Quoniam hoc ipso aliquod, quod obiectum contineatur intra latitudinem potentiae, non desinit potentia terminari immediate ad illud ex defectu commensurationis essentialis cum ipso, sed ex defectu virium, et perfectionis: ergo si vires istae, et perfectio magis, ac magis, et sic in infinitum crescant, poterit deveniri ad intellectum, qui habeat praedictas vires, et perfectionem desideratam ad hoc, ut tale obiectum videat.

Confirmatur secundo. Nam ideo potest dari visus, qui immediate respiciat quodvis visibile, quantumvis excellens, prout est in se, quia continetur sub obiecto adaequato illius, et ipse visus potest crescere in perfectione, et efficacitate naturali. Unde licet plures potentiae visivae non possint immediate intueri solem, prout est in se absque laesione, nihilominus si visus in perfectione, et efficacitate crescat, poterit illum sic intueri, ut in aquilis contingit: ergo cum Deus contineatur intra latitudinem obiecti adaequati intellectus, et dato quocumque intellectu possit alius, et alius maior in perfectione naturali inveniri; fiet inde, ut possit deveniri ad aliquem, qui valeat immediate, et prout est in se, Deum attingere.

§ II. Communis sententia stabilitur.

3 Dicendum tamen est, non posse etiam per divinam potentiam dari intellectum ordinis naturalis, qui ex propriis viribus possit videre Deum, prout est in se. Ita D. Thom. in praesenti, his verbis: Respondeo dicendum, quod impossibile est, quod aliquis intellectus creatus per sua naturalia essentiam Dei videat: et loquitur S. Doctor de impossibilitate etiam per ordinem ad divinam potentiam, ut ex contextu, et ratione, quam subiungit, constat. Unde illum communiter sequuntur Theologi, et ideo non est necesse aliquem in particulari referre.

Probatur primo ratione D. Thom. in praesenti, quae potest ad hanc formam reduci. Nam hoc ipso, quod cognoscens sit intra ordinem naturae, non potest non cognitio, ab ipso, ut tali procedens, esse intra eundem ordinem, et terminari ad obiectum naturale: sed visio Dei per essentiam est ordinis supernaturalis, et divini: (ut supra diximus, et infra latius dicemus) ergo nullus intellectus per vires ordinis naturalis poterit praedictam visionem elicere. Minor cum consequentia satis constant. Maior vero probatur. Quia cognitio fit secundum, quod cognitum est in cognoscente: cognitum autem est in cognoscente secundum modum ipsius cognoscentis: ergo cuiuslibet cognoscentis cognitio debet esse proportionata illi, et secundum modum suae naturae, ac proinde si cognoscens, ut tale, sit intra ordinem naturalem, etiam cognitio sibi proportionata debebit esse in eodem ordine, et respectu obiecti naturalis.

4 Confirmatur primo, ratione eiusdem S. Doctoris in hoc eodem art. quam supra tetigimus. Nam potentia intellectiva, quae ex propriis viribus connaturaliter attingit aliquod obiectum quidditative, et prout est in se, debet esse eiusdem immaterialitatis cum obiecto cognito: sed implicat dari intellectum creatum ordinis naturalis, qui sit eiusdem immaterialitatis cum Deo, qui est actus purus: ergo etiam implicabit dari praedictum intellectum, qui ex propriis viribus attingat Deum, quidditative, et prout est in se. Minor cum conseq. satis constant. Maior vero etiam patet, ex dictis art. 2. ubi eam ostendimus, tum inductione generali in omnibus potentiis cognoscitivis; tum etiam ex eo, quod cognitum non potest esse omnino connaturaliter in cognoscente, atque adeo nec cognoscens potest (ut ibidem dub. 6. explicuimus) illud quidditative, et prout est in se, ex propriis viribus attingere, nisi conveniant in gradu immaterialitatis, ita ut cognitum non excedat immaterialitatem cognoscentis, seu gradum immaterialitatis ipsius.

Confirmatur secundo ratione, quam docet idem S. Doctor pluribus in locis. Quoniam implicat intellectum esse ordinis naturalis, et respicere Deum, prout est in se, et ut propriis viribus possit videre ipsum: ergo, etc. Antecedens probatur. Nam sicut Deus intelligitur esse ens supernaturale, id est, supra totam naturam creatam, et creabilem, quatenus est in se ipso, nam omnes perfectiones, quae sunt in illo secundum modum essendi, quem in eo habent, excedunt omnem naturam creatam, et creabilem, atque adeo sunt supernaturales, ita intellectus participans Deum, ut est in se ipso, ac proinde, ut potentem videre se, prout est in se ipso, non esse aliquid supernaturale.

5 Secundo principaliter probatur assertio ratione D. Thom. 3. cont. Gent. cap. 52. Nam cognoscere Deum clare, et intuitive, est proprium, et connaturale Deo, sicut est proprium, et connaturale igni, quod calefaciat, et Soli, quod illuminet: ergo intellectus creatus ex propria virtute naturali nequit videre Deum sicuti est. Antecedens patet. Tum quia cum sit proprium Deo esse naturae intellectualis per modum actus purissimi, erit ei utique proprium, et naturalissimum cognoscere, sicuti est ipsam essentiam divinam, quae est actus purissimus. Tum etiam: quia operari per propriam formam, atque adeo ex propriis viribus, solum est naturale, et proprium illi, cui est intima, et propria talis forma, non vero ei, cui est extranea: ergo cum visio Dei per essentiam debeat elici per formam divinam, scilicet per essentiam Dei unitam in ratione formae intelligibilis, non poterit esse proprium, et naturale operari per illam ex propriis viribus, nisi ei, cuius est propria talis forma, scilicet intellectui divino. Consequentia vero probatur. Nam, quod est proprium superioris naturae, non potest illud consequi natura inferior ex propriis viribus, nisi per actionem superioris, et virtute illius, cuius est proprium, ut in exemplis adductis cernitur: et ita nihil potest calefacere, nisi virtute ignis, et per participationem illius; vel alicuius agentis superioris.

6 Nec refert, si contra rationem hanc obiicias, ex ea sequi intellectum creatum nunquam esse causam principalem visionis Dei per essentiam, sed solum Deum: quia quando actio aliqua est propria superioris naturae, semper tribuitur illi non ut agenti universali, sed ut particulari, cui correspondet talis actio; et ideo illuminare semper tribuitur Soli, ut causae particulari: ergo si videre Deum est propria, et naturalis actio naturae superioris, scilicet essentiae divinae, debebit tribui Deo, ut agenti principali, et particulari, ac subinde non creaturae, nisi tanquam sustentanti rationem agendi. Patet haec ultima consequentia. Tum quia ob hanc rationem aeque calidae tribuitur calefacere solum tanquam sustentanti rationem agendi, quia calefactio illa debet tribui igni, tanquam causae principali, et particulari. Tum etiam: quia respectu eiusdem actionis non possunt dari duo agentia particularia.

Respondetur enim, duplex esse genus naturae inferioris, et alienae, cui communicatur actio propria et connaturalis superioris naturae: aliud quod nullam habet virtutem respectu talis actionis etiam radicalem, et inchoatam; aliud vero, quod eam habet, ex eo, quod praedicta actio continetur intra obiectum adaequatum illius: etsi ergo primum genus naturarum participantium actionem superioris naturae non possit concurrere ad illam per modum causae principalis; quatenus est elevata, seu actuata per virtutem superioris naturae, ut in aqua respectu calefactionis contingit: secus vero aliud genus naturarum habentium virtutem, saltim radicalem, in ordine ad praedictam operationem, ex eo, quod sub suo obiecto adaequato continetur. Nam sicut ob hanc rationem perficiuntur (ut sic dicamus) intra propriam lineam per virtutem superioris agentis, ita, prout sic actuata possunt agere per modum causae principalis, quia agunt per actionem contentam modo insinuato, intra latitudinem adaequatam suae naturae.

7 Nec obstet duplex probatio ibidem adducta. Non quidem prima: quia calefactio non continetur intra latitudinem adaequatam actionum, respectu quarum habet aqua aliquam propriam, et innatam virtutem. Nec secunda, scilicet respectu eiusdem actionis non posse esse duo agentia particularia; quia (ut bene notarunt nostri Complut. in lib. de Gener. disput. 9. num. 56.) non est inconveniens, ut una, et eadem actio proveniat a duplici agente particulari, dummodo attingant illam sub duplici ratione inter se subordinata, quamvis utraque contineatur intra lineam rationum correspondentium agentibus particularibus. Et ideo primus actus voluntatis Angelicae processit a Deo, ut a causa particulari, ob idque talis actus non potuit esse peccaminosus: et idemmet processit a voluntate Angelica, ut a causa etiam proxima, quia fuit causa vitalis ipsius, quamvis a Deo processerit, ut habet se ad instar proprietatis voluntatis Angelicae; ab Angelo vero, ut fuit actus vitalis propriae voluntatis. Unde eadem visio creata Dei per essentiam, ut est participatio visionis increatae prout est in se ipsa, dicitque habitudinem ad illam, ut ad visionem Deo omnibus modis connaturalem, procedit a Deo, ut a causa proxima, quia secundum istam rationem procedit a lumine gloriae, ut est virtus ipsius Dei, et tenet se quodammodo ex parte ipsius, tanquam ex parte causae efficientis elevantis intellectum ad talem visionem: et eademmet visio, ut est vitalis, tam vitalitate supernaturali, quam vitalitate sibi peculiari, quatenus haec, saltim inadaequate desumitur ex tali virtute vitali, nimirum ex intellectu, ut elevato per lumen gloriae, procedit ab illo, ut sic elevato, tanquam a causa principali: quia procedit a tali lumine, ut se tenet ex parte intellectus, et ut, reduplicative loquendo, est illi intrinsecum in ordine ad operationem contentam sub obiecto adaequato eiusdem intellectus: sicut etiam eadem visio, ut est actio immediate attingens Deum, prout est in se ipso, habetque suam rationem atomam, quoad ultimum munus, quod ei competit, procedit ab essentia divina quatenus habet rationem speciei intelligibilis.

Diximus, ut reduplicative loquendo est illi intrinsecum, quia licet lumen gloriae dum se tenet ex parte Dei, sit etiam intrinsecum, seu inhaerens intellectui, non tamen est virtus ipsius Dei, nec tenet se ex parte eius, quia est quid intrinsecum eidem intellectui, sed quia est participatio virtutis Dei, in ordine ad suam propriam, et connaturalissimam operationem: at, ut tenens se ex parte potentiae importat, saltim inter alia, se ipsum, ut est intrinsecum potentiae, et ut dicit vitalitatem illam sibi peculiarem, ut intrinsecam intellectui, et ex parte eius se tenentem.

8 Ex quo fit primo, quod cum communiter dicitur, actionem propriam alicuius naturae superioris, ideo esse propriam illius, quia a sola ipsa fit, ut a causa principali, debet intelligi cum hac limitatione, nimirum, quod, vel a sola ipsa fiat hoc modo, vel si ab alia causa, ut a causa principali processerit, ut in praesenti contingit, tunc talis causa non habeat principaliter influere, nisi simul natura illa superior, cuius est propriissima talis actio, influat influxu principali ad eandem actionem, secundum praedictam rationem consideratam; et alteri causae, cuius non est ita propria talis actio prius communicet saltim quantitatem virtutis, ex qua, et ex commensuratione essentiali praesupposita in natura inferiori, fiat una integra causa totalis, et principalis.

Fit secundo manere hinc solutam aliam obiectionem, quae contra dicta fieri posset, scilicet hinc rursus fieri, Deum videre se ipsum per actionem videndi creatam, per quam beatus ipsum videt, quod tamen (ut ex communi Doctorum sententia constat) negari debet. Patet sequela. Nam ideo ignis calefacit per calefactionem, qua animal calefacit, quia actio illa ab eodem igne, ut a causa principali, et particulari procedit: ergo si illa visio procedit a Deo, ut a causa particulari, et principali, nihil oberit, quominus ipse se per illam visionem videat, sicut ob hanc rationem beatus illum per eandem visionem intuetur.

Respondetur enim, quod videre dicit intrinsece, et essentialiter actionem vitalem procedentem a principio intrinseco vitali, et vitaliter influenti: et ita tantummodo praedictum principium, a quo vitaliter visio procedit, potest per eam videre Deum. Quare cum illa visio, ut procedit a Deo mediante lumine, ut est virtus Dei, non procedat ab illo, ut a principio intrinseco vitali, quia non procedit ab illo, ut est quid intrinsecum intellectui reduplicative, et formalissime loquendo, et ita non procedit ab illo, ut a principio coniuncto, seu intrinseco, ut tali, quod ad rationem principii vitalis requiritur; inde est, ut per talem visionem solus intellectus creatus perfusus lumine gloriae, a quo, ut a principio vitali procedit, non vero Deus per eam videat se ipsum, quamvis Deus sit, modo explicato, causa principalis proxima illius. Maxime, quia cum videre sit de se actio immanens, non denominat videntem, nisi principium illud, a quo elicitur, et in quo recipitur: et ita Deus producens, non tamen recipiens visionem creatam, non denominabitur ab illa videns.

§ III. Respondetur argumentis primae sententiae.

9 Ad primum concedendum est antecedens, et neganda consequentia. Et ad probationem concesso etiam antecedenti, negari debet consequentia. Nam, cum res aliqua est superioris, et eminentioris ordinis, tunc quantumcumque res inferioris ordinis crescat, et intra talem ordinem fiat ascensus, non poterit deveniri ad perfectionem rei superioris: et ita quantumcumque fiat ascensus in perfectioribus, et perfectioribus speciebus contentis sub substantia materiali ordinis naturalis, nunquam devenietur ad aliquam speciem adaequantem Angelum in perfectione specifica. Quare, cum intellectus perfusus lumine gloriae sit superioris, et divini ordinis, non poterit eius perfectionem aliquis intellectus ordinis inferioris, et naturalis adaequare, quantumvis in praedictis intellectibus fiat maior, et maior ascensus: quia omnes illi semper sistunt (ut supponitur) intra ordinem inferiorem, scilicet intellectus pertinentes ad ordinem naturalem.

10 Ad primam confirmationem concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem dicendum, quod cum obiectum contentum sub obiecto adaequato potentiae est improportionatum, et supernaturale, non desinit potentia terminari ad illud ex defectu virium qualiumcumque, sed ex defectu virium supernaturalium, et divini ordinis: et ideo quantumcumque crescat in viribus naturalibus, non poterit illud attingere, usque dum viribus supernaturalibus fulciatur. Quare cum Deus clare visus, licet contineatur sub obiecto adaequato intellectus, nihilominus contineatur sub illo per modum obiecti superexcedentis, et supernaturalis, consequens est, ut usque dum perficiatur lumine gloriae supernaturali, nequeat illum videre, quantumvis vires naturales magis, ac magis ei superaddantur.

Ad secundam confirmationem respondetur pro nunc verum esse, quod si fiat ascensus intra latitudinem visus corporei ordinis naturalis, deveniri poterit ad visum potentem attingere quodvis visibile sine laesione: quia visibile illud semper continetur intra ordinem naturalem, ut nunc supponitur. Caeterum Deus clare visus non continetur intra ordinem naturalem: et ideo quantumvis fiat ascensus in intellectibus ordinis naturalis, nunquam devenietur ad intellectum, qui illum propriis viribus possit attingere. Unde si verum est claritatem corporis gloriosi esse supernaturalem, tunc oculus beati quantumvis in perfectione naturali cresceret, non posset illam propriis viribus intueri.

11 Alii aliis verbis dubium hoc excitant: an nimirum possit dari aliqua substantia ordinis supernaturalis, aliquisque intellectus, qui absque aliqua elevatione ei superaddita habeat esse supernaturale? Sed re vera uterque inquirendi modus in idem coincidit. Nam substantiae, et intellectui ordinis supernaturalis non poterit non lumen gloriae esse connaturale, etiamsi lumen istud sit supernaturale, ac proinde praedicta substantia poterit propriis viribus videre Deum per essentiam: nam tali substantiae esset debitum debito connaturalitatis concursus supernaturalis ad illum videndum, ut ex se, et ex statim dicendis, et communi Doctorum sententia constat. Et licet decisio huius dubii fere constet ex iis, quae art. 2. diximus; nihilominus, quia plura, et non contemnenda argumenta contra sententiam, et rationem D. Thom. ab adversariis adducuntur, ideo placuit, ut eis fiat satis, et ratio S. Doctoris elucidata maneat, illud sigillatim excitare.

§ I. Adducitur prior dicendi modus.

12 Partem affirmantem tuetur Maior in 4. dist. 49. quaest. 4. ad finem: et Molina art. sequenti disp. 2. § quod vero, eam, ut probabilem defendit, quatenus asserit oppositum eatenus sufficienter non esse probatum, ac proinde posse a Deo fieri, cum divinae potentiae nihil sit denegandum sine sufficienti fundamento, et ratione.

Probatur primo. Nam possibile est fieri a Deo substantiam, et intellectum supernaturalem: ergo tali substantiae, et intellectui erit connaturale lumen gloriae: ergo propriis viribus poterit videre Deum per essentiam. Haec ultima conseq. patet. Quia hoc ipso, quod lumen gloriae esset ei connaturale, posset sine illo, licet non ita facile, intueri Deum, prout est in se. Nam substantia, et intellectus, cui est connaturalis aliquis habitus, potest absolute, et simpliciter sine illo (quamvis non facile) id, quod cum illo faciliter posset: et ideo intellectus humanus, cui est connaturalis habitus Metaphysicae, potest ex se, et sine illo (quamvis difficulter) elicere demonstrationem metaphysicam, quam cum illo facile, et delectabiliter eliceret.

13 Prima vero conseq. ex antecedenti constat. Nam cum talis substantia esset eiusdem ordinis supernaturalis, et divini, non est cur lumen gloriae, quod continetur intra praedictum ordinem, non sit ei connaturale. Antecedens autem probatur. Nam praedicta substantia non repugnat, vel ex eo, quod sit substantia, cum ratio substantiae supernaturalis in Deo inveniatur: nec ex eo, quod esset creata, quandoquidem lumen gloriae, et alia accidentia ordinis supernaturalis sunt quid creatum: nec tandem ex parte utriusque simul sumpti: tum quia repugnantia ex parte utriusque supponit repugnantiam ex parte alicuius: tum etiam, quia unio unio hypostatica est quid substantiale creatum, et simul supernaturale: atque adeo non repugnat rationem substantiae creatae cum ratione supernaturalitatis coniungi.

Secundo. Nam de facto datur lumen gloriae, quod est ordinis intellectualis, et supernaturalis; ergo saltim de possibili erit dabilis substantia intellectualis supernaturalis, ac proinde, etiam intellectus eiusdem ordinis. Antecedens est certum. Prima vero conseq. probatur. Quia, quodvis accidens, quale est lumen gloriae, dicit essentialem, et connaturalem ordinem ad aliquam substantiam: siquidem eius esse, est esse entis (id est, substantiae) ens: ergo cum praedictum lumen intellectuale non possit respicere connaturaliter substantiam ordinis naturalis, alioqui non esset supernaturale, et supremi ordinis; nec substantiam divinam, quae est incapax accidentium; consequens est, ut respiciat connaturaliter aliquam substantiam creatam, et supernaturalem, atque adeo talis substantia (saltim per divinam potentiam) erit dabilis. Ex quo etiam secunda conseq. constat. Nam substantiae intellectuali, et supernaturali debitus est intellectus supernaturalis, sicut substantiae intellectuali, et naturali intellectus naturalis, ac proinde talis intellectus supernaturalis erit possibilis.

Confirmatur. Visio beata, quippe quae est actio vitalis, non potest non esse connaturalis alicui potentiae vitali: ergo talis potentia debet esse connaturalis alicui substantiae viventi: ergo dabilis erit aliqua substantia vivens, cui talis visio, necnon et lumen ad illam desideratum, sint connaturalia. Haec ult. conseq. satis constat. Prima vero etiam patet. Nam quaevis potentia vitalis habet se ad instar passionis substantiae viventis, ab eaque connaturaliter fluit, atque adeo erit illi connaturalis. Antecedens autem liquet. Quoniam actus vitalis debet oriri ab aliquo principio intrinseco vitali, et connaturali, ex eo, quod nequit esse a principio extrinseco, sed ab intraneo, et per consequens connaturali.

14 Tertio. Caeterae aliae perfectiones, quae in Deo existunt, possunt participari a creatura non solum per participationem ordinis naturalis, sed etiam per participationem supernaturalem; ergo etiam ratio substantiae poterit participari non solum participatione naturali, sed etiam supernaturali: et consequenter talis substantia pertinebit ad ordinem supernaturalem, poteritque ei esse connaturale lumen gloriae. Haec secunda conseq. ex priori legitime sequitur. Prior vero ex antecedenti. Quia non est, cur caeterae aliae perfectiones Dei sint utroque modo, scilicet naturaliter, et supernaturaliter, participabiles a creatura, non vero ratio substantiae. Antecedens autem probatur inductione. Nam intellectualitas Dei potest participari per fidem supernaturalem, et lumen gloriae: amor ipsius per charitatem: scientia, et sapientia per dona Spiritus Sancti, quae sunt ordinis divini: et rursus haec omnia possunt etiam participatione naturali participari, ut ex se constat, et sic de aliis: ergo, etc.

Confirmatur. Quia alioqui participatio perfectissimi ordinis, scilicet supernaturalis, esset valde imperfecta: hoc autem non videtur admittendum: ergo, etc. Sequela patet. Nam sisteret praecise intra latitudinem participationis accidentalis. Unde sicut participatio ordinis naturalis esset satis imperfecta, si solum sisteret in participatione accidentium, non vero se extenderet ad participationem substantialem: ita participatio ordinis supernaturalis erit valde imperfecta, si solum in participatione accidentium supernaturalium debet sistere. Falsitas autem consequentis constat. Nam, quo participatio est perfectioris ordinis, eo debet esse perfectior, ac proinde ab imperfectionibus participationis magis libera.

15 Ultimo. Ex eo, quod daretur substantia supernaturalis, non sequeretur eam fore eiusdem naturae cum Deo, aut infinitam: ergo dabilis erit. Conseq. patet. Quia nisi obstet, quod talis substantia esset eiusdem naturae cum Deo, aut, quod deberet necessario esse infinita, non est cur implicet, ut ex se, et ex infra dicendis constabit. Antecedens autem probatur. Nam ex eo, quod Deus, ut primum ens per essentiam se alicui creaturae communicet, non sequitur ipsam fore infinitam, vel intra genus entis creati, vel infinitam per essentiam sicut Deus; sed solum esse ens per participationem: ergo similiter ex eo, quod Deus, ut substantia supernaturalis se substantialiter, et ad extra communicet, non sequitur praedictam substantiam fore Deum, aut infinitam.

Confirmatur. Quoniam ratio substantiae supernaturalis non se habet nostro modo concipiendi, ut ratio specifica, aut numerica Dei: siquidem, tam ratio substantiae, quam ratio supernaturalitatis abstrahunt a creata, et increata. Unde sicut caeterae aliae rationes quasi generice in Deo inventae, ob similem abstractionem non se habent nostro modo concipiendi per modum rationis specificae, aut numericae in Deo, et ideo ex communicatione illarum, non sequitur effectum productum esse infinitum, aut esse Deum, ita pari ratione, quoad praesens de ratione substantiae supernaturalis in illo reperta, et de communicatione ipsius philosophandum erit.

§ II. Communis, et vera sententia, primumque illius fundamentum.

16 Dicendum tamen est, implicare contradictionem dari aliquam substantiam, aut intellectum creatum, quibus sit connaturale lumen gloriae: ac proinde substantia, aut intellectus supernaturalis implicabunt. Ita D. Thom. in hoc art. et 3. cont Gent. cap 52. necnon art. sequenti ad 3. his verbis: Lumen gloriae non potest esse naturale creaturae, nisi creatura esset natura divina, quod est impossibile. Quem sequuntur communiter omnes Theologi, tam ex eius discipulis, quam ex extraneis, praeter eos, quos pro prima sententia retulimus: et ideo ab eis in particulari referendis abstinemus.

Probatur primo ratione fundamentali desumpta ex Divo Thoma: quae potest ad hanc formam reduci. Nam habere essentiam divinam, ut formam connaturalem intelligibilem, non potest esse connaturale alicui substantiae, aut intellectui creato, aut creabili, sed soli Deo: ergo nec lumen gloriae poterit esse connaturale praedictae substantiae, et intellectui, nisi tantum Deo: ac proinde repugnabit dari aliquam substantiam, aut intellectum ordinis supernaturalis. Haec ultima consequentia, ex se, et ex iam dictis patet: quandoquidem substantia, et intellectus ille, quibus esset connaturale lumen gloriae, non possent non esse ordinis supernaturalis: sicut e converso intellectui, et substantiae supernaturali non posset non esse connaturale lumen gloriae, ex eo, quod cum substantia illa esset quid completum, et tantae perfectionis, non posset non ad ordinem intellectualem pertinere, atque adeo non posset non ei, et suo intellectui esse connaturale lumen gloriae, quod ad ordinem intellectualem, et supernaturalem una cum illis spectaret: et ita si semel repugnant substantia, et intellectus, quibus sit connaturale lumen gloriae, repugnabit utique, quod ista sint supernaturalis, et divini ordinis. Prima vero conseq. etiam constat. Quoniam lumen gloriae habet se per modum dispositionis in ordine ad habendam essentiam divinam tanquam formam connaturalem (modo tamen supra explicato) dispositio autem non est connaturalis, nisi ei, cui fuerit connaturalis forma, ad quam disponit: sicut dispositio ad formam ignis non convenit connaturaliter nisi ei, cui eodem modo competit forma eiusdem ignis; et ita si essentia divina nulli substantiae, aut intellectui creato potest esse connaturalis, nec lumen gloriae poterit esse illis connaturale.

Antecedens autem probatur. Tum quia divina essentia est infinitae perfectionis, actualitatis, et immaterialitatis, atque adeo non potest esse connaturalis nisi soli Deo, qui est eiusdem perfectionis, et puritatis; quandoquidem (ut supra ostendimus) inter formam intelligibilem, et intellectum, cui est connaturalis, debet esse convenientia in gradu immaterialitatis, et puritatis. Tum etiam ex dictis: quia sicut habere formam ignis non potest esse connaturale nisi igni, ita habere connaturaliter naturam, et essentiam Dei non potest esse connaturale, nisi soli Deo.

17 Occurrit primo Valentia in praesenti disput. 1. quaest. 12. punct. 3. quod licet dispositio physica ad aliquam formam in esse rei habendam, nequeat esse connaturalis alicui, nisi eadem forma connaturaliter eidem competat: secus vero dispositio ad habendam formam in esse intelligibili, at lumen gloriae solum est dispositio ad habendam essentiam divinam per modum formae in esse intelligibili: non vero in esse rei: et ita licet essentia divina nequeat esse connaturalis nisi soli Deo, poterit lumen gloriae connaturaliter convenire alteri, scilicet alicui substantiae, aut intellectui creabili.

Sed contra. Nam in primis haec solutio non enervat id, quod saepe diximus, scilicet intellectum, formam intelligibilem, lumen, seu habitum intellectualem semper esse eiusdem puritatis, et immaterialitatis, quoties intellectus ex se, et connaturaliter attingit obiectum intelligibile, atque adeo lumen gloriae non erit connaturale praedicto intellectui, nisi forma intelligibilis sit eidem connaturalis;vel si haec non est connaturalis, neque etiam lumen gloriae: quandoquidem connaturalitas in ordine intelligibili attenditur penes convenientiam in gradu immaterialitatis, ut supra ostendimus.

18 Deinde. Nam lumen gloriae non est, utcumque dispositio, sed dispositio ultima ad habendam essentiam divinam in ratione formae intelligibilis: at in quocunque ordine, in quo ultima dispositio est connaturalis alicui, non potest non forma, ad quam disponit, esse connaturalis; ergo si lumen gloriae potest convenire connaturaliter alicui substantiae, aut intellectui creato, etiam essentia divina poterit in ratione formae intelligibilis esse illi connaturalis; vel si haec non potest connaturaliter convenire, neque etiam illud.

Maior constat. Nam sicut intellectus Angelicus est ultimate dispositus ad habendam propriam substantiam sibi unitam in ratione formae intelligibilis hoc ipso, quod habeat lumen intellectuale Angelicum, quia per tale lumen habet efficaciam ex parte potentiae requisitam ad attingendam connaturaliter talem substantiam: et intellectus Dei est etiam (ut sic dicamus) dispositus ad habendam essentiam divinam per modum formae intelligibilis hoc ipso, quod habeat lumen intellectuale divinum, quia lumen istud importat efficacitatem ex parte intellectus desideratam, ad quidditative, et prout est in se attingendum Deum: ita quia lumen gloriae dicit efficacitatem ex parte intellectus se tenentem in ordine ad videndam essentiam divinam, prout est in se, erit ultima dispositio ad habendam praedictam essentiam in ratione formae intelligibilis.

Minor autem eiusdem prioris syllogismi probatur. Quia in quocunque ordine connaturaliter debetur receptivo ultimate disposito, forma, ad quam est connaturaliter, et ultimate dispositum, alioqui non esset ultimate dispositum ad illam: ergo in quocunque ordine, in quo ultima dispositio fuerit connaturalis alicui, etiam forma, ad quam est talis dispositio, erit connaturalis: quandoquidem forma connaturaliter debita receptivo connaturaliter ad illam disposito, non potest non esse eidem connaturalis.

19 Secundo occurrunt alii, quod licet essentia divina, ut est forma naturalis, et in esse rei, constituitque in hoc ordine Deum, nequeat esse connaturalis alicui nisi Deo, bene tamen, ut est forma intelligibilis, quia nihil refert dari per divinam potentiam intellectum aliquem creatum, qui connaturaliter sit Deus, non quidem in esse rei, sed in esse intelligibili.

Sed contra. Nam in quocunque ordine, in quo datur aliqua forma connaturalis alicui, ut proprio receptivo illius, debet tale receptivum esse proprium, et per se receptivum, et suppositum ipsius: at repugnat aliquid aliud, praeter Deum, esse proprium, et per se receptivum, et suppositum essentiae divinae, ut habet rationem formae intelligibilis: ergo etiam repugnabit, quod alicui, praeterquam Deo, sit connaturalis. Maior ex se constare videtur. Minor autem etiam patet. Nam sicut proprium, et per se suppositum substantiae Angelicae in ratione formae intelligibilis, quod per se, et ex propriis meritis habet, seu petit illam, non potest esse aliud praeter suppositum proprium Angelicum una cum intellectu eius, ita proprium, et per se suppositum essentiae divinae in ratione formae intelligibilis, quod per se, et ex propriis meritis habet, seu petit ipsam, nequit esse aliud praeter ipsum Deum, una cum intellectu eius divino, ac proinde non poterit alicui intellectui creato communicari. Accedit, quod proprium, et per se suppositum alicuius formae connaturalis non potest per se excedi ab ea in gradu puritatis, et immaterialitatis, ut inductive constat in omnibus formis, ac proinde repugnabit aliquid aliud, praeter Deum, esse proprium, et per se suppositum essentiae divinae in ratione formae intelligibilis, siquidem solus ipse est eiusdem perfectionis, et puritatis cum illa.

20 Tertio occurrunt aliqui, quod lumen gloriae non disponeret intellectum creatum, cui esset connaturale, in ordine ad habendam essentiam divinam, ut primum eius receptivum, sed ut secundarium, quia praedicta essentia per se primo soli Deo unitur, et creaturis intellectualibus solum secundario, et quasi per accidens: at licet forma, etiam in esse intelligibili, sit ei connaturalis, cui connaturalis fuerit ultima dispositio ad habendam eam, ut primum receptivum, non tamen ei, cui connaturaliter convenit esse ultimate dispositum ad habendam illam, ut secundarium receptivum, ut in praesenti contingit: et ita bene poterit dari substantia, et intellectus creatus, cui sit connaturale lumen gloriae, non tamen essentia divina in ratione formae intelligibilis.

Sed contra. Nam licet intellectui elevato per lumen gloriae (ex quibus duobus integratur unicus, (ut sic dicamus) intellectus habens efficacitatem ad attingendum Deum, prout est in se) correspondeat solum, ut secundario receptivo essentia divina, quatenus habet rationem formae intelligibilis, quia praedictus intellectus non se habet per modum potentiae intellectivae simplicis, et ita ut supra disp. 2. num. 170. et 191. dicebamus, nequit ei esse perfecte connaturale visio Dei, aut species intelligibilis, sed solum imperfecte; attamen hoc ipso, quod intellectus habeat se per modum potentiae simplicis, et totalis virtutis ad videndum Deum, prout est in se, non potest non illi correspondere propria species talis obiecti, ut primo, et per se receptivo eius. Tum quia (ut saepe diximus) potentia, quae per modum potentiae simplicis, et totalis tendit connaturaliter ad aliquod obiectum, debet esse eiusdem immaterialitatis cum eo, atque adeo etiam poterit esse primum, et per se receptivum eius in ordine intelligibili. Tum etiam: quia cuivis potentiae intellectivae integrae, et completae ex se, et ex propriis meritis, non potest non deberi, ut primo receptivo species eius obiecti, ad quod ex propriis meritis terminari potest. Tum denique: quia hoc ipso, quod sit potentia ex se, et sine elevatione integra, et completa, habebit omnimodam connaturalitatem cum praedicta specie, ut supra disp. 2. num. 155. et deinceps diximus: et ita erit per se primum receptivum illius.

21 Ultimo occurri potest ex Molina, quod falso in hac ratione D. Thom. supponitur lumen gloriae esse connaturale soli Deo. Nam cum sit accidens, nequit Deo esse connaturale, alioqui posset illum connaturaliter afficere. Quare solum restat, ut posset alicui intellectui, saltim creabili, esse connaturale.

Caeterum haec solutio facile corruet, si semel vis rationis D. Thom. intelligatur. Etenim S. Doctor tantum intendit, quod lumen gloriae secundum se est perfectio simpliciter simplex, abstrahens secundum suam rationem formalem a creato, et increato, a substantia, et accidenti, et reperta formaliter in Deo, et non utcumque, sed ad minus habet se ad instar proprietatis connaturalis solius naturae divinae, ex eo, quod soli Deo est connaturaliter proprium habere sibi unitam essentiam divinam in ratione formae intelligibilis, ad quam unionem quasi ultimate disponit praedictum lumen. Nam ex hoc bene sequitur, quod lumen istud, etiam dum est imperfectionibus involutum, et sub modo essendi imperfecto, scilicet accidentali, nequeat esse connaturale alicui intellectui, aut substantiae creatae secundum ea, quae ex propriis meritis afferunt: nam id, quod ex parte formae, quam affert, est proprium naturae divinae prout est in se, et ut distinctae ab omnibus aliis, nequit esse debitum, ac proinde nec connaturale alicui substantiae, aut intellectui creato secundum ea, quae ex propriis meritis important, etiamsi ratione modi essendi sit involutum imperfectionibus; sed ad summum per actionem, et influxum Dei poterit accidentaliter, et gratuito alteri convenire, ut supra dubio praecedenti dicebamus.

§ III. Proponitur secundum fundamentum verae sententiae.

22 Secundo probatur assertio ratione desumpta ex doctrina Divi Thomae variis in locis, scilicet 1. 2. quaest. 110. et 1. part. quaest. 7. Nam si daretur substantia, cui esset connaturale lumen gloriae, et visio Dei, prout est in se, tunc talis substantia esset ipsa gratia subsistens: ergo esset creata, ut supponitur, et non esset creata, sed increata, et Deus. Antecedens videtur certum. Nam ratio uniuscuiusque naturae ex prima eius proprietate innotescit: sed ex tali substantia manaret intellectus ex se, et connaturaliter tendens in Deum clare visum, atque adeo lumen gloriae (ut adversarii admittunt) sicut nunc tale lumen quodammodo emanat ex gratia, dum est sub statu perfecto: ergo talis substantia, et natura esset ipsa gratia subsistens. Patet haec consequentia. Nam ex quo capite manaret ab ea lumen gloriae, esset ipsa gratia; et ex quo capite non solum lumen, sed etiam intellectus potens ex se videre Deum ab ea oriretur, esset ipsa gratia subsistens, ac proinde habens rationem substantiae integrae, et completae: quia a sola substantia integra, completa, et per se subsistente potest emanare intellectus per modum potentiae simplicis, et totalis, potentis videre Deum prout est in se, et habentis connaturalitatem cum lumine gloriae, ut tribuente eidem facilitatem ad talem visionem.

Consequentia vero quoad primam partem ex se constat. Quoad secundam vero etiam patet. Nam gratia participat naturam divinam secundum proprium eius constitutivum, ut communiter docent Theologi: ergo si hoc reperiatur irreceptum, et per se subsistens in aliqua substantia, erit omnino illimitatum, increatum, et Deus. Unde gratia ideo est limitata, et finita, quia ex subiecto limitatur, et caeterae aliae perfectiones, ut sapientia, et scientia, licet possint participari sub modo essendi accidentali, et limitari a subiecto, attamen in ratione substantiae soli Deo possunt convenire, ut ex se constat, et magis patebit ex iis, quae in ultimo fundamento assertionis dicemus.

23 Confirmatur primo, et simul tacita quaedam evasio, quae huic rationi adhiberi poterat, eliditur. Nam si dabilis esset talis substantia, cui esset connaturale lumen gloriae, et visio Dei per essentiam, non posset non talis visio esse principalior cognitio illius, ad quam eius intellectus determinaretur: sed hoc repugnat, si semel est substantia creata: ergo, etc. Sequela patet. Tum quia Deus, ut clare visibilis, esset connaturalissimum eius obiectum. Tum etiam: quia talis substantia esset formalis divinae naturae participatio, sicut ipsa gratia¹: et ita non minus, quam ipsa Dei natura, ipsaque gratia respiceret Deum, ut clare visibilem, tanquam primum, et potissimum eius obiectum. Minor autem, seu falsitas consequentis, videtur certa. Nam quilibet intellectus primario, et principaliter nascitur determinatus ad cognoscendam substantiam, ex qua oritur, tanquam obiectum connaturalissimum illius: ergo intellectus huius substantiae, aut non primo, et principaliter Deum respiceret, aut oriretur ex ipsa Dei substantia, ut ab essentia propria, in qua radicaretur: et per consequens repugnabit esse substantiam creatam, et praedicto modo respicere Deum.

Diximus, quemlibet intellectum primario, et principaliter nasci determinatum ad cognoscendam substantiam, ex qua oritur, non vero quamlibet virtutem ad ordinem intellectualem spectantem, quale est lumen gloriae, nasci determinatam ad cognoscendum principium radicale, a quo emanat, scilicet gratiam, dato, quod re vera tale lumen oritur a gratia per modum verae, et physicae proprietatis eius, de quo alibi. Quoniam hoc tantum est proprium intellectus, seu (quod in idem redit) potentiae, seu facultatis intellectivae simplicis, et totalis, ut inductione facta in omnibus intellectibus creatis, tam animarum separatarum, ubi vis intellectiva non est impedita, quam Angelorum constat; necnon in intellectu divino, ut ex parte modi concipiendi distinguitur ab essentia divina, et ab ea quasi emanat; non vero est proprium elevationum, et quantitatum virtutum supernaturalium, quale est lumen gloriae. Et ratio est. Nam cum gratia, et lumen gloriae se habeant per modum elevationum elevantium naturam creatam ad operationem, quae sit propria Dei, oportet, ut sicut operatio propria Dei, prout est in se, per se primo tendit in Deum, et ad hoc est determinata, ita etiam gratia, et lumen gloriae hoc ipsum habeant.

Confirmatur, et explicatur magis hoc ipsum. Nam si intellectus praedictae substantiae primo, et principaliter eam, ut obiectum respiceret, nequiret Deum, prout est in se per suam cognitionem, et ex propriis meritis attingere; ergo esset, et non esset illi connaturale lumen gloriae. Antecedens patet. Nam cognitio propriae essentiae est mensura caeterarum cognitionum, quae a natura intellectuali ex propriis meritis fiunt, ut supra art. 1. dubio 1. tetigimus, et constat in Angelis, et animabus separatis, eo quod activitas intellectus non excedit essentiam, a qua oritur; ergo iam talis intellectus non posset Deum propria virtute attingere: quia Deus etiam in ratione obiecti, sicut et in ratione immaterialitatis in infinitum distaret a tali essentia, quae esset mensura cognitionum, quae ab ipsa eliciendae essent. Ex quo etiam consequentia constat. Nam tali substantiae esset connaturale lumen gloriae, ut supponitur, et non esset connaturale, quandoquidem praedicta substantia ex propriis viribus nequiret Deum per essentiam videre, quod tamen non potest cohaerere cum substantia, cui lumen gloriae esset connaturale, ut ex dictis constat.

§ IV. Ultimum fundamentum nostrae assertionis.

24 Tertio principaliter probatur assertio, supponendo tamen duo ex communi Theologorum sententia. Primum est, essentiam divinam, et omnes illius perfectiones, et attributa, si considerentur secundum modum, secundum quem in Deo reperiuntur, esse quid supernaturale, seu supra totam naturam creatam, et creabilem. Cuius ratio est. Nam omnia illa prout in Deo reperiuntur, habent esse a se, et rationem purissimi actus, ac proinde infinitatem intra propriam lineam: habere autem esse cum praedictis conditionibus ita elevatis non potest convenire alicui naturae creatae, aut creabili, sed est supra totam naturam creatam, et creabilem; siquidem natura ista hoc ipso quod talis, debet habere esse ab alio, et permixtum cum potentialitate, et consequenter finitum, ac limitatum.

Secundum est, supernaturalitatem convenientem creaturis debere eis competere per participationem, et communicationem a Deo, ut habet esse supernaturale; cumque non possit eis communicari, ut formaliter, et intrinsece sit ens a se, et per modum purissimi, ac infiniti actus, ut ex se patet, consequens est, ut supernaturalitas illis communicata, tantum consistat in hoc, quod communicentur eisdem haec omnia secundum habitudinem, id est, secundum aliquod esse elevatum, et eminens talis conditionis, ut ratione ipsius dicant habitudinem ad Deum, prout est in se, ut ad obiectum specificativum, vel finem connaturalem ipsarum, ut ex dicendis infra amplius patebit.

Hinc ergo sequens deducitur ratio. Quoniam nihil potest esse supernaturale, nisi habeat supernaturalitatem, vel per essentiam, et a se; vel per participationem a primo ente supernaturali: sed substantia creata nequit aliquo ex his modis habere supernaturalitatem: ergo repugnabit eam dari, atque adeo, quod detur aliqua substantia, cui lumen gloriae possit esse connaturale. Utraque conseq. cum mai. non indigent probatione, imo, nec minor, quod 1. part. scilicet, substantiam creatam non posse esse supernaturalem per essentiam, et a se, alioqui non esset creata. Quoad secundam vero partem probatur. Nam cum substantia sit ens per se, non vero entis ens, sicut accidentia, non potest (ut N. Complut. in lib. Phys. disp. 10. quaest. 4. latius explicant) habere sicut illa suum esse per ordinem ad aliquod extrinsecum, et extra proprium praedicamentum, quod essentialiter respiciat, tanquam obiectum, terminum, vel finem, quod quidem requiritur ad rationem entis supernaturalis per participationem. Videantur nostri Complut. loco cit. necnon lib. 5. Physic. disp. 23. num. 17.

§ V. Duplex evasio adversariorum, et praeclusio illius.

25 Occurres primo cum adversariis, hinc ad summum colligi non esse dabilem substantiam supernaturalem completam, non tamen incompletam, qualis est materia, et forma: quia his non repugnat specificari ab aliquo extrinseco.

Sed contra est, quod substantia incompleta per modum partis essentialis non specificatur, nisi per habitudinem ad alteram partem, ut materia per habitudinem ad formam, et forma per habitudinem, qua respicit materiam: et ita repugnat substantia per modum partis essentialis, quae talem habitudinem dicat ad Deum, prout est in se, seu prout est supra totam naturam creatam, et creabilem; quia ipsi quocumque modo consideretur repugnat ratio partis formalis, et multo magis ratio partis materialis, ut ostendit D. Thom. supra quaest. 3. art. 8.

Ex quo etiam apparet, cur non repugnet modus substantialis humanitatis, aut cuiuscumque alterius naturae substantialis ad personam Verbi, qui sit supernaturalis. Nam cum modus iste non sit substantia completa, sed incompleta, poterit specificari ab aliquo extrinseco, et cum non sit modus unionis materiae ad formam, sed naturae creatae ad suppositum divinum, prout est in se, poterit habere pro specificativo idem suppositum divinum, prout est in se, ac proinde esse supernaturalis.

26 Occurres secundo, non esse contra rationem substantiae completae dicere intrinsecam, et essentialem habitudinem ad aliquid extrinsecum, dummodo non dicat habitudinem ad illud tanquam ad subiectum: nam per hoc, quod essentialiter respiceret aliquid extrinsecum non habens rationem subiecti, non tolleretur ab ea, quod sit ens per se, seu non in alio tanquam in subiecto, ac proinde substantia illa supernaturalis, et creata bene posset respicere essentialiter Deum, ut proprium specificativum: siquidem non propterea respiceret illum, ut subiectum, cui inniteretur.

Potestque haec solutio confirmari, ex eo, quod quaelibet substantia creata, quantumvis completa, dicit habitudinem essentialem ad Deum, ut ad creatorem, et per consequens respicit illum, ut est ens supernaturale: siquidem, ut habet esse ens per essentiam, et infinitum, habet rationem creatoris, et ratione praedicti esse infiniti, et per essentiam, est primum ens supernaturale: et ita substantia creata per habitudinem ad illum sic sumptum, esset substantia supernaturalis, vel saltim ratione huius praecise sumpti includeret aliquam rationem substantialem, et supernaturalem, si ratio pro assertione facta aliquid probaret.

27 Sed contra est. Quoniam in hoc distinguitur praedicamentum substantiae ab aliis praedicamentis, quod illud, quippe perfectissimum omnium, habet esse omnibus modis completum in ratione praedicamenti, et intra suam propriam lineam, secus vero ista: et ita ista non habens omne suum complementum essentiale, seu pertinens ad suam specificationem intra propriam lineam, bene tamen illa: et propterea haec possunt essentialiter respicere aliquid, quod sit extra suam lineam, et praedicamentum, non tamen id quod praedicamento substantiae convenire.²

Confirmatur primo: Nam, quod aliquid non respiciat essentialiter aliud, quod sit extra proprium praedicamentum, quodque non intrinsece perficiat illud intra propriam lineam, non dicit infinitam perfectionem; siquidem res quae esset libera a praedicta habitudine essentiali, posset aliunde finiri: ergo debet convenire praedicamento omnium perfectissimo, quale est praedicamentum substantiae, quodque habet perfectissimum modum essendi, scilicet esse in se, et per se subsistens.

28 Confirmatur secundo. Nam accidentia ideo possunt respicere aliquid extra proprium praedicamentum, vel tanquam quid essentialiter inspectum, vel tanquam suum specificativum, quia sunt entis entia, et affectiones substantiae, non vero sunt simpliciter entia: ergo, quod fuerit simpliciter ens, ac proinde, quod non fuerit alterius tanquam subiecti, quale est substantia completa, eo ipso non poterit habere praedictum specificativum, nec respicere essentialiter aliquid extra proprium praedicamentum. Consequentia videtur legitima. Antecedens autem probatur. Nam sicut accidentia hoc ipso, quod talia, sunt adeo debilis entitatis, ut habeant esse entis entia, ac proinde indigeant alio extrinseco alterius praedicamenti, cuius sint affectiones, in quoque innitantur, ita non mirum, quod hinc oriatur, ut possint esse adeo debilis essentiae, et specificationis, ut indigeant aliquo extrinseco alterius praedicamenti, ad quod dicant essentialem habitudinem, vel tanquam ad terminum essentialiter inspectum, vel tanquam ad proprium specificativum, iuxta indigentiam substantiae, cui deserviunt, et cuius sunt affectiones.

29 Nec id, quod in sui confirmationem in hac solutione adducitur, convincit intentum. Nam falsum in primis est, substantiam creatam respicere Deum, ut creatorem, ita, ut hoc ad intrinsecum, et quidditativum eius conceptum spectet, quamvis non possit non haec habitudo illam valde intime concomitari, et cum ea satis etiam intime identificari. Unde D. Thom. in 3. dist. 11. quaest. 1. art. 2. ad 2. inquit, quod aliquid esse creatum, non quidem, prout dicit esse in se finitum, et compositum ex genere, et differentia, sed prout dicit esse quid factibile a Deo per creationem, non est praedicatum essentiale, et quidditativum, v. gr. respectu hominis: et ita cum S. Doctor in praedicto argumento sic sibi obiecisset: De quocumque praedicatur inferius, praedicatur et superius: sed creatura est superius ad hominem: ergo cum homo praedicetur de Christo, creatura de ipso praedicabitur. Respondet in haec verba. Ad secundum dicendum, quod creatura non est superius ad hominem, quia creatio magis respicit esse quam naturam, esse autem non est genus, nec includitur in significatione alicuius generis, ut dicit Avicenna, cum ea, quae sunt in uno genere, non conveniant in uno esse, sed in natura communi: vel dicendum, quod creatura non est superius ad hominem, significans quid est homo: quia creatio non respicit naturam, vel essentiam, nisi mediante actu essendi, qui est primus terminus creationis: humana autem natura in Christo, non habet aliud esse perfectum, quod esse hypostasis, quam esse divinae personae, et ideo simpliciter loquendo, creatura dici non potest, quia intelligeretur, quod esse perfectum hypostasis Christi per creationem esset acquisitum. Si autem semel est verum, quod in homine esse factibile a Deo per creationem non pertinet ad eius intrinsecum conceptum, plane videtur hinc sequi, quod ad eius quidditatem non spectabit respicere Deum, ut causam efficientem sui et operantem alio modo, quam per creationem, ut intuenti constabit.

30 Quare cum nostri Complutenses in 2. Physicorum. disp. 9. num. 40. dicunt, quod dependentia hominis a Deo intime imbibitur in natura, et entitate hominis, non loquuntur de inclusione per modum praedicati quidditativi, sed de inclusione alicuius praedicati habentis se ad instar modi, aut quasi modi transcendentis, qui intime concomitatur praedicata quidditativa, et rationes essentiales transcendentes, quamvis talis modus, aut quasi modus non pertineat ad conceptum quidditativum rei: ea sane ratione (debita tamen proportione servata) qua ratio veri est modus, aut quasi modus quidam transcendens omnes rationes hominis, non quidem ut praedicatum quidditativum, sed ut modus, aut quasi modus intimus praedicamentorum essentialium, ita intime illa afficiens, ut ea semper in quovis, in quo transcenduntur, concomitetur: et propterea modi, aut quasi modi isti solent praedicata transcendentia intime in quavis re imbibita nuncupari.

31 Caeterum licet iuxta doctrinam hanc admittamus, substantiam creatam respicere Deum, ut creatorem ratione huius modi transcendentis, intime illam afficientis, non tamen inde sequitur id, quod iuxta hanc solutionem, quam impugnamus, sequi intendebatur, scilicet, quod si ratio facta aliquid probat, convincit utique quamvis substantiam creatam esse supernaturalem, vel saltim ex vi huius capitis praecise sumpti includere aliquam rationem substantialem formaliter supernaturalem. Nam licet quaevis substantia hoc ipso, quod pendeat a Deo, ut a creatore, seu, ut a primo ente, dicat habitudinem ad illum, et ratio inspecta sit Deus ipse, ut est ens a se, actus purus, et infinitus, ac proinde, ut est supra totum ordinem naturae; non tamen ratio respiciendi: quia non respicitur esse divinum formalissime, ut est in se, sed illudmet esse, quod in se habet, prout splendere potest in creaturis modo proprio ipsarum, non vero modo proprio ipsius Dei: ac proinde talis habitudo non sufficiet ad constituendam creaturam sic respicientem intra ordinem supernaturalem.

Explicatur hoc, supponendo tamen prius, quod licet hoc, quod est Deum esse ens a se, et per modum purissimi, et infiniti actus, tantum participetur participatione supernaturali a creaturis secundum habitudinem illam, non quidem transcendentem omnem substantiam, sed secundum aliam particularem iam dictam: attamen, ut supra dicebamus, in hoc ipso intime imbibitur, quod participetur aliquid esse proprium Dei, ut est ens a se, et purissimus actus, ratione cuius respiciatur formaliter, ut est quid supra totam naturam creatam, et creabilem. Unde quia Deus, ut est ens a se, et purissimus actus, habet (ut ex dictis art. 2. constat) tum quod tendat in se ipsum, ut obiectum connaturale, intelligendo, et amando se prout est in se ipso; tum etiam, quod tendat infinito modo, ita ut sit proprium solius Dei, secundum istam rationem considerati, quod aliquo ex his modis attingat se, prout est in se ipso, et aliis solum possit convenire per communicationem a Deo, ut ab habente illud esse, ut proprium esse ipsius, eo proportionali modo, quo igne convenit esse calidum per naturam, et aliis non nisi per participationem ab igne: fit inde, quod ad hoc, ut creatura participet esse proprium Dei, ratione cuius dicat praedictam habitudinem peculiarem, debeat participare esse talis conditionis, ut ratione illius habeat, sive mediate, sive immediate attingere Deum per intellectum, et voluntatem, tanquam obiectum connaturale, et prout est in se ipso; non quidem ita, ut ratione praedicti esse attingat illum infinite, sed solum finite.

32 Et ratio est. Quia cum participare, sit partem capere, et (ut sic dicamus) partem relinquere, et Deus prout est ens a se, et actus purus, habeat tum connaturaliter, tum infinite cognoscere, et amare se prout est in se ipso, consequens est, ut creatura hoc ipso, quod participet esse proprium Dei formaliter, ut tale, debeat aliquid inde capere, scilicet posse connaturaliter, et modo super, et supra art. 2. dicto, tendere in illum, ut in obiectum proportionatum, et ut est in se ipso; et aliquid ibidem relinquere, quod non assumat, scilicet tendere infinite in ipsum Deum, ex eo, quod modus iste tendendi, ut stat sub hoc conceptu, est omnino incommunicabilis creaturae; alioqui esse supernaturale Dei non communicaretur per solam habitudinem iam explicatam, sed quoad aequalitatem, quod (ut ex se constat) implicationem involvit.

Diximus autem, debet participare, sive mediate, sive immediate, praedictum modum attingendi: quia licet proprium sit virtutum Theologicarum tendere immediate in Deum, non tamen hoc convenit omnibus rebus supernaturalibus. Nam reliquae virtutes, et plura alia auxilia supernaturalia dicuntur talia, quia ex propria, et intrinseca ratione ad talem attingentiam conducunt, vel dispositive, vel meritorie, vel aliqua alia ratione: et ita licet non immediate, mediate tamen participant praedictum modum attingendi Deum, prout est in se ipso.

Hinc ergo satis constat, quomodo licet quaelibet substantia creata respiciat, modo dicto, Deum, ut creatorem, et primum ens ac, ut est actus purus, et infinitus; nihilo minus non respicit illum hac peculiari habitudine: ac proinde ratio respiciendi non est esse divinum formalissime, ut est in se, sed illudmet esse, quod in se habet, prout splendere potest in creaturis modo proprio ipsarum, non vero modo proprio ipsius Dei: siquidem non eo ipso participatur modo explicato, aliquid proprium Dei, ut est in se actus purissimus, ratione cuius respiciatur formaliter, ut est quid supra totam naturam creatam, et creabilem.

33 Ex quibus omnibus fit, nihil referre si obiicias, quod si semel requiritur participari aliquid proprium Dei, et modo proprio ipsius, ad hoc, ut Deus ipse respiciatur hac peculiari habitudine, non est cur non sit possibilis substantia, quae habeat esse supernaturale, ex eo, quod modo proprio Dei participet aliquid proprium ipsius, licet non dicat habitudinem iam dictam ad illum, et per consequens haec ultima ratio pro assertione facta innitens in necessitate huius habitudinis, nulla erit. Consequentia videtur legitima. Antecedens autem etiam constat. Nam praecise per hoc, quod substantia illa participaret id, quod est proprium Dei, et modo proprio ipsius Dei iam explicato, non esset substantia ordinis naturalis: siquidem habere id, quod est proprium Dei, et modo proprio ipsius, est supra totum ordinem naturae: ergo tali substantia praecise per hoc pertineret ad ordinem supernaturalem, quantumvis non diceret praedictam habitudinem.

Ex dictis igitur constat, hoc nihil referre. Quoniam impossibile esset substantiam illam supernaturalem, de qua loquimur, cuique esset connaturale lumen gloriae, participare id, quod est proprium Dei, et modo proprio ipsius Dei, quin diceret habitudinem ad eum, ut est in se, seu ut est ens supra totam naturam creatam, et creabilem. Et ratio est. Quoniam eo ipso haberet pro obiecto specificativo Deum, prout est in se, ut ex dictis constat. Id autem, quod specificatur ab alio a se realiter distincto, non potest non dicere realem habitudinem ad illud.

34 Potestque hoc explicari. Tum exemplo essentiae divinae, cuius ratio sita est in hoc, quod sit intellectio sui, et quasi specificetur a se ipsa, dicatque habitudinem formaliter eminenter talem ad se, ut clare, et perfectissime cognoscibilem. Quare cum praedicta substantia supernaturalis creata, si daretur, esset participatio divinae essentiae, deberet etiam importare praedictam habitudinem: ita quidem, ut partem de illa caperet, et partem relinqueret. Partem quidem caperet, quatenus etiam diceret habitudinem ad Deum, prout est in se; partem vero relinqueret, quatenus illa habitudo non esset formaliter eminenter talis, sicut habitudo divinae intellectionis constituentis essentiam Dei hoc habet: quia intellectio divina propter sui eminentiam identificat sibi omnino, tam rationem intellectionis, quam obiecti, etc. Et propterea licet ibidem sit illa habitudo, seu tendentia Dei ad se ipsum, ut clare cognoscibilem, necnon et ratio obiecti terminantis hanc eandem intellectionem, etc. nihilo-minus non est ibidem habitudo intellectionis ad suum obiectum, formaliter praecise talis, sed quae sit talis formaliter eminenter: quia hic modus habitudinis, et quasi specificationis omnem hanc identitatem exposuit. Quod tamen in substantia illa supernaturali creata (si daretur) non posset inveniri: siquidem realiter distingueretur a suo obiecto specificativo, scilicet a Deo, prout est in se: et ideo non esset in ea praedicta habitudo formaliter eminenter, sed solum formaliter talis: et per consequens collata cum illa habitudine, quam divina essentia diceret ad se ipsam, tunc ex vi huius capitis partem relinqueret, et partem caperet de praedicta habitudine. Tum etiam exemplo gratiae sanctificantis, quae quia est participatio divinae naturae, prout est in se, et alias est accidens, propterea est in ea peculiaris ratio, propter quam sita est in hac habitudine ad Deum per modum primae radicis visivae ipsius prout est in se.

§ VI. Ultima solutio adversariorum, et eversio eius.

35 Tertio cum adversariis occurres dicendo, falsum esse id, quod in hac ratione supponitur, scilicet rationem entis supernaturalis desumi per ordinem ad Deum, ut est ens a se, et actus purus, ac infinitus. Nam cum totum hoc sit lumine naturae cognoscibile, non extrahit eum a ratione authoris naturalis, nec ordo ad Deum sic sumptum constituit rem intra ordinem supernaturalem: et ita supernaturalitas creata ad summum consistet in praedicta habitudine ad Deum, in quantum est Unus, et Trinus. Nam ratio haec est adeo elevata, ut lumine naturae nequeat attingi.

Sed contra est, quod si per impossibile Deus tantum esset unus, tunc admittendi essent actus supernaturales, quales essent actus fidei, et prophetiae innitentes in divina revelatione, et actus visionis clarae ipsius Dei, necnon et fruitionis, et similiter unio hypostatica naturae creatae cum illo, ac proinde non solum Deus ut Unus, et Trinus, sed etiam ut Unus, et modo dicto consideratus, erit obiectum supernaturale.

Accedit, quod entia supernaturalia ordinantur ad Deum, prout est summum bonum, et ultimus finis: ergo ordinabuntur ad illum formaliter, ut est Unus, et consequenter ratio entis supernaturalis convenit Deo, ut est Unus. Antecedens, et haec ultima consequentia ex se constat. Prima vero etiam patet. Nam ratio summi boni convenit Deo, ut est Unus, et ratione suae essentiae, quae est una, ex eo, quod vel relationes in Deo non dicunt ex se perfectionem, sed omnis earum perfectio provenit ab essentia in illis per modum transcendentis inclusa, vel si quam habent ex se, illa non est perfectio in omni genere, atque adeo in ratione summi, et infiniti boni in genere entis; sed hoc habent ab essentia. Ex quo etiam fit, quod non solum Deus, prout est Unus, et modo dicto consideratus, sit ens supernaturale, sed quod ratio entis supernaturalis per prius illi, ut est Unus, quam ut est Trinus, conveniat.

36 Nec refert id, quod in eadem solutione adducebatur, scilicet Deum ut Unum, et ut ens a se, et actum purum cognosci lumine naturae, proindeque secundum istam rationem non esse obiectum supernaturale. Nam etiam eodem lumine cognoscitur Deum videre se ipsum clare, et intuitive, ut est prima causa rerum naturalium, et nihilominus totum hoc est obiectum supernaturale: et ita nequit communicari alicui creaturae, nisi elevando illam ad praedictum ordinem. Et ratio in utroque est eadem. Quia nimirum licet obiectum cognitum sit supernaturale, non tamen attingitur sub ratione sub qua supernaturali, sed naturali: quatenus scilicet ex creaturis, et effectibus naturalibus cognoscibile est, quod Deus habeat in se praedictas perfectiones propter nexum, quem haec praedicata habent in cognosci cum aliis, quae in creaturis reperiuntur. Nam ex hoc, quod inter illas sint aliquae creaturae intellectuales, evidenter sequitur Deum habere hanc intellectualitatem seclusis imperfectionibus, et per consequens a se, et per modum actus purissimi, proindeque habere se ipsum pro obiecto connaturali clare, et evidenter cognito.

37 Nec hinc fit (ut sic alia obiectio maneat soluta) lumine naturae posse certo cognosci Deum, ut est author supernaturalis. Nam aliud est cognosci Deum esse in se ens supernaturale, non quidem respectu sui, quia quidquid in eo reperitur, non potest non esse connaturalissimum respectu illius, sed respectu, v. g. nostri, seu respectu cuiusvis substantiae creatae, aut creabilis, et aliud cognosci, esse authorem supernaturalem. Unde licet ratio naturalis assequatur, Deum posse clare, et intuitive attingere seipsum, ut est Unus, ipsumque esse purissimum actum, et ens a se, secundum quam rationem Deus est ens supernaturale; non tamen assequitur, ipsum secundum istas rationes esse communicabilem creaturis: ex eo, quod talis modus communicationis est elevatissimus, et non habet nexum in cognosci cum aliis rebus naturalibus, quae ab eadem ratione naturali cognosci possunt. Non secus (debita tamen proportione servata) ac licet Deus sit in se subsistens, hocque sit lumine naturae notum; non tamen eodem lumine notum est, posse substantiam istam alicui creaturae communicari, taliter, quod per eandem subsistentiam Dei subsistat. Quare cum ad hoc, ut Deus, ut author supernaturalis cognoscatur, desideretur, quod attingatur possibilitas communicationis ipsius, prout est, modo dicto, aliquid supernaturale, ac proinde secundum rationes illas iam explicatas, ideo licet lumine naturae cognoscatur Deus, ut est ens supernaturale, sub ratione tamen, sub qua naturali; nihilominus, etiam sub ratione, sub qua naturali non attingitur certo secundum rationem authoris supernaturalis.

§ VII. Respondetur argumentis primae sententiae.

38 Ad primum negandum est antecedens. Et ad probationem dicendum est, substantiam illam supernaturalem creatam repugnare ex parte coniuncti, scilicet ex eo, quod est substantia supernaturalis, et simul creata. Ad priorem autem probationem ibidem adductam respondetur, quod sicut in chimaera non repugnant extrema secundum se sumpta, ut caput hominis, cauda capreae, etc. bene tamen, quod ad constituendum unum, et idem coniungantur, ita nec ratio substantiae supernaturalis secundum hanc rationem praecise sumpta, nec ipsamet praecise ob rationem generalem creaturae repugnat; secus tamen utramque rationem simul sumptam in uno, et eodem inveniri. Quia substantia illa esset, et non esset creata: esset quidem, ut supponitur, non esset autem propter rationes a nobis assignatas. Ad posteriorem autem probationem de unione hypostatica patet ex dictis in explicatione huius ultimae rationis num. 25.

39 Ad secundum concesso antecedenti, neganda est utraque conseq. Et ad probationem prioris, ex qua probatio posterioris dependet, respondetur, quod licet lumen gloriae, non quidem secundum se, et ut abstrahit ab imperfectionibus, quas ex modo essendi in creaturis habet, sed, ut est sub modo essendi, et imperfectionibus, et quas in eisdem creaturis involvit, dicat essentialiter ordinem ad aliquam substantiam creatam, imo talis ordo, ut se tenet ex parte eiusdem luminis sic considerati, sit ipsi connaturalis; non tamen inde sequitur, praedictum lumen, et ordinem ipsius esse connaturalem tali substantiae: siquidem elevat illam ad altiorem ordinem, sive ad operationem propriam ipsius Dei. Quare, sicut licet sit connaturalissimum respectu Dei communicare se in ordine hypostatico humanae naturae, alioqui illa communicatio esset supernaturalis respectu ipsius, et per consequens supra naturam, et efficaciam divinae subsistentiae, et tamen talis communicatio est supernaturalis respectu humanae naturae: ita quamvis sit connaturale lumini gloriae, ut involuto imperfectionibus, quod dicat ordinem ad substantiam intellectualem creatam; nihilominus talis ordo, taleque lumen non erit praedictae substantiae connaturale, seu debitum: quia comparatur cum illa praecise, ut accidens commune gratuito ei communicatum; non vero, ut quid eidem debitum, vel ut proprietas ab ipsa fluens.

Diximus: Non quidem secundum se, et ut abstrahit ab imperfectionibus, quas ex modo essendi in creaturis habet, quia si secundum se, et ut, modo dicto, abstrahit, consideretur, tunc debet esse formaliter in Deo, esque saltim proprietas naturae divinae, et ad eam reduci: unde non potest aliis convenire nisi per participationem ab illa, et limitato modo. Quoniam Deus respectu talis luminis non solum est causa ea generali ratione, qua est causa aliarum creaturarum ordinis naturalis, quas virtualiter continet; sed ea speciali ratione, qua id, quod convenit alicui per naturam vel ut propria ipsius natura, vel ut proprietas illi connaturalis, nequit nisi ei convenire: et aliis non nisi per participationem ab illo. Sicut quia igni convenit esse calidum per naturam, ideo solus ipse est calidus; et alia non nisi per participationem ab eodem igne, vel ad summum ab alio agente superiori, quod eminenter ignem contineat. Quod quidem in praesenti reperiri non potest: siquidem nihil est, quod eminenter, et per modum naturae superioris divinam naturam contineat.

40 Ad confirmationem concedendum est antecedens si nomine potentiae vitalis intelligatur coniunctum illud, quod ex lumine gloriae, et intellectu creato coalescit, et de connaturalitate, non quidem omnino perfecta, sed quantum est ex parte quantitatis virtutis, et modo supra disp. praeced. a num. 190. usque ad num. 193. explicato: secus vero si de aliqua alia potentia vitali, aut de connaturalitate omnino perfecta intelligatur. Et deinde neganda est prima consequentia. Ad cuius probationem dicendum est, potentiam vitalem, quae per modum potentiae simplicis, et totalis tendit in aliquod obiectum, debere oriri ab aliqua substantia creata, secus vero illam, quae per elevationem, ac proinde per modum potentiae coalescentis ex elevatione, et nativa virtute, seu potentia obedientialis ipsius, praedictum obiectum attigerit, ut in praesenti contingit: nam haec, ut sic elevata, non debet oriri ab intraneis substantiae creatae. Unde licet actus vitalis, et ordinis naturalis, debeat oriri a principio intrinseco, id est, fluente ab intimis, et per consequens connaturali substantiae viventi; non tamen actus vitalis, et supernaturalis: sed satis est, quod loquendo de commensuratione essentiali potentiae procedat realiter a principio, quod modo nuper dicto, sit intrinsecum; loquendo vero de quantitate virtutis, et efficacia illius procedat ab ea, ut a principio intrinseco, id est, inhaerente in potentia, quamvis non sit ei connaturale, imo debeat esse respectu illius supernaturale, licet cum ipsa visione habeat connaturalitatem supra explicatam.

Quare cum intellectus, ut dicit potentiam obedientialem, et (ut art. 1. dub. 1. tetigimus) formaliter supernaturalem in ordine ad videndum Deum, oriatur ab anima, ut habet potentiam obedientialem omnino primam et similiter supernaturalem: et idem intellectus, ut (iuxta alium modum dicendi ibidem insinuatum) dicit potentiam obedientialem, entitative, et formaliter naturalem, et terminative supernaturalem, oriatur realiter, et modo sibi debito, ab eadem anima, quia non distinguitur ex natura rei a se ipso, ut est potentia naturalis, saltim si secundum ea, quae in recto importat, consideretur; fit inde, ut intellectus ex parte sua habeat sufficienter rationem principii intrinseci desideratam ad actum vitalem, et supernaturalem, sicut etiam lumen ex parte sua eam habet: siquidem inhaeret in praedicta potentia, ut ex se, et ex infra art. seq. dicendis, amplius constabit.

41 Ad tertium respondetur, verum esse antecedens de participatione accidentali in aliquo accidenti ordinis supernaturalis, non tamen de participatione substantiali; quamvis omnia, quae sunt in Deo sint substantialia. Unde in eodem sensu ratio substantiae, et naturae divinae potest participari in aliquo accidenti ordinis supernaturalis: et ita gratia sanctificans, licet sit accidens, participat sub modo essendi accidentali naturam substantialem Dei: et sapientia supernaturalis participat rationem sapientiae Dei, quae est substantia, licet non participet modum essendi substantialiter.

Ad confirmationem neganda est sequela. Nam ad rationem participationis perfectae intra ordinem supernaturalem, sufficit posse participari quidquid intra eundem ordinem participabile est, et eo modo, quo participari potest. Nec est simile id, quod de participatione substantiali intra ordinem naturae ibidem obiicitur. Nam ideo participatio intra hunc ordinem esset imperfecta, si non pertingeret usque ad participationem substantialem, quoniam in hoc ordine talis participatio non implicat. Quare cum praedicta participatio repugnet, ut ostensum est, intra ordinem supernaturalem, consequens est, ut participatio intra hunc ordinem non sit imperfecta, etiam si non sit participatio substantiae, et modo substantiali.

42 Nec refert si dicas, hinc saltim sequi, quod licet participatio Dei, quae fit intra ordinem naturalem, non sit pensatis omnibus absolute, et simpliciter perfectior, quam participatio illius intra ordinem supernaturalem; nihilominus participatio illa naturalis erit perfectior in suo ordine, quam participatio ista supernaturalis in suo: hoc autem non videtur admittendum, ut de se constat: ergo, etc. Sequela probatur. Quoniam participatio naturalis fit intra lineam substantiae integrae, et completae, secus vero participatio intra ordinem supernaturalem: ergo licet participatio intra hunc ordinem sit pensatis omnibus absolute, et simpliciter perfectior, ex eo, quod ordo iste est absolute, et simpliciter nobilior; nihilominus participatio naturalis erit in suo ordine nobilior, quam participatio supernaturalis in suo: siquidem intra suum ordinem naturalem includit participationem substantiae integrae, et completae, quam intra suum ordinem supernaturalem non includit participatio supernaturalis.

Respondetur enim negando sequelam. Nam, quod aliqua participatio Dei sit, vel absolute, et simpliciter ac pensatis omnibus perfectior alia, vel cum hac limitatione, nimirum, quod licet absolute, et simpliciter non sit perfectior, nihilominus sit nobilior in suo ordine nempe naturali, quam alia participatio supernaturalis in suo, non attenditur penes modum essendi, sub quo fit participatio, id est, quod participetur sub ratione substantiae, vel accidentis, sed penes formam participatam, et nobiliorem. Constat autem, quod forma participata eo est perfectior ex parte formae, quo participatur aliquid magis proprium Dei, et ut est in se ipso: cumque participatio intra ordinem supernaturalem sit participatio Dei, prout est in se ipso, consequens est, ut praedicta participatio sit utroque modo perfectior participatione naturali: ita ut non solum sit absolute, et simpliciter nobilior, sed etiam adhuc facta limitatione illa, quae in hac obiectione adducta est.

43 Potestque hoc explicari ex eo, quod participationem Dei authoris naturalis fieri sub modo essendi substantiali, provenit ex imperfectione formae passivae participatae, et ex imperfectione ex parte formae se tenente. At participationem intra ordinem supernaturalem fieri sub modo essendi accidentali, oritur ex magna perfectione ex parte formae, quae participatur, quatenus praedicta forma ex parte sua est tantae perfectionis, ut hoc ipso, quod participaretur sub modo essendi substantiali, tunc participaretur adaequate, et infinite, ut (iuxta supra in hoc eodem dubio dicta) in gratia participante divinam naturam contingeret: cum tamen nulla participatio, quae fit intra ordinem naturalem, sit ex parte formae tantae perfectionis intra eundem ordinem, ut hoc ipso, quod participetur sub modo essendi substantiali, debeat praedicta participatio esse adaequata, et infinita: ita, ut forma illa participata accipiatur cum tota illa perfectione, cum qua est in Deo, ut ex se constat.

Quare sicut non obstante, quod sapientia in creatis habeat propriam existentiam, non vero in Deo, nihilominus non ideo sapientia creata est perfectior, et actualior, adhuc in suo ordine, quam sapientia divina in suo, quia id non oritur ex perfectione, sed potius ex imperfectione sapientiae creatae, nimirum ex eo, quod est accidens, ita in praesenti, proportione tamen servata, philosophendum est.

44 Ad ultimum negandum est antecedens. Et ad probationem, concesso antecedenti, iuxta superius tamen dicta, neganda est consequentia ob rationes adductas. Ex quo ad confirmationem dicendum est, rationem substantiae completae, et supernaturalis importare infinitatem intrinsecam repugnantem creaturae: et ita licet ratio substantiae, ut sic non intelligatur esse ratio specifica, aut numerica Dei, attamen ratio substantiae supernaturalis includit modum proprium, et atomum essentiae divinae, scilicet esse a se, et actum purum, ac infinitum, ac proinde modum individualem, qui cum creatura cohaerere nequit, scilicet subsistere in tribus personis.

Conclusio est affirmativa.