Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

218 Merito dubium hoc sigillatim a nobis excitatur. Nam, sicut agentes de impossibilitate speciei impressae, et creatae, quidditative repraesentantis Deum, desumpsimus impossibilitatem istam, tum ex rationibus, quae expresse in hoc articulo a D. Thom. adducuntur, tum etiam, et sigillatim, ex ratione alia ab eodem S. Doctore, quodlibeto ibidem citato, et 4. contra Gent. cap. 11. adducta: ita aequum erat, ut tractantes de impossibilitate verbi creati, quidditative Deum repraesentantis, eam desumeremus, tum ex rationibus expresse a Sancto Doctore in hoc articulo adductis, quod quidem dubio praecedenti praestitimus: tum etiam et sigillatim ex ratione illa quodlibeto citato. et 4. cont. Gent. cap. relato ab eodem S. Doctore allata ad praesens tamen applicata, nimirum ex eo, quod Deus est suum esse intelligibile, et intellectum, seu (quod in idem redit) ex eo quod non solum ex se, et essentialiter habet esse obiectum motivum intellectus respectu quidditativae cognitionis sui, sed etiam esse obiectum actu terminans praedictam cognitionem, et ita nequit dari verbum, quod quidditative ipsum repraesentet ut in hoc dubio latius expendemus.

Coniunximus autem rationes articuli praesentis in unico dubio, quia suppositis iis, quae supra circa impossibilitatem speciei impressae de illis diximus, nihil peculiare circa ipsas occurrebat: sicut propter oppositam rationem examen illius rationis, quam D. Thom. quodlibeto citato adducit, in hoc peculiari dubio habebitur, quia ratio illa, quoad praesens applicata nonnihil maioris difficultatis, saltim externa specie, habere videtur.

§ I. Refertur opinio negans.

219 Partem negantem tuentur omnes Doctores dub. praecedenti pro prima, et secunda sententia adducti, potestque probari primo. Nam licet daretur verbum creatum quidditative repraesentans Deum, non tamen propterea tribueret ei, quod esset cognitus ab intellectu creato secundum eam rationem, secundum quam ipse habet ex se, et essentialiter esse cognitus ab illo, seu secundum eam rationem, secundum quam habet terminare cognitionem eius: ergo ratio facta, et totum illius fundamentum ruit. Conseq. videtur certa. Quoniam tota vis huius rationis, quam modo discutimus, consistit in hoc, quod si daretur verbum creatum, redderet Deum actu intellectum, seu constitueret eum in ratione obiecti terminantis actu intellectionem creatam, licet ipse essentialiter id haberet: si autem verbum creatum non tribueret Deo esse intellectum quidditative ab intellectu creato secundum eam rationem, secundum quam illi convenit esse ex se, et essentialiter intellectum, non tribueret ei id, quod ipsi essentialiter competit, et ita tota vis istius rationis rueret.

Antecedens autem probatur. Quoniam esse actu intellectum, seu cognitum conveniens essentialiter Deo, consistit in hoc, quod ita sit quidditative solum cognitus ab intellectu creato, ut simul sit quidditative, et comprehensive cognitus a proprio intellectu divino: ac proinde hoc, quod est esse solum quidditative cognitum ab intellectu creato, excludendo, quod habeat esse intellectum quidditative, et comprehensive ab intellectu divino, non est esse intellectum, quod est proprium Dei, quodque convenit illi essentialiter, ut ex se constat. At licet daretur verbum creatum quidditative repraesentans Deum, tunc tribueret ei, quod esset quidditative cognitus ab intellectu creato, excludendo, quod ratione praedicti verbi esset quidditative, et comprehensive simul cognitus ab intellectu divino: siquidem praedictum verbum solum esset in intellectu creato, non vero in divino: ergo tale verbum non tribueret Deo esse intellectum, seu cognitum ab intellectu creato secundum eam rationem esse intellecti, quae essentialiter, et ex se convenit ipsi Deo.

220 Quae obiectio habere videtur adhuc maiorem vim contra hanc rationem, quatenus per eam probari innititur impossibilitas verbi creati repraesentantis quidditative Deum, quam contra eandem, quatenus per eam convinci intenditur impossibilitas speciei intelligibilis eodem modo repraesentantis illum, prout est in se. Nam quaevis species intelligibilis quidditative repraesentans obiectum, repraesentat illud, quatenus est ex se, comprehensive: non tamen quaevis species expressa repraesentans quidditative suum obiectum, debet repraesentare illud comprehensive: et ita species intelligibiles Angelicae repraesentant comprehensive quidquid habent repraesentare quidditative; secus vero species expressae eorum: quia possunt pro libito uti praedictis speciebus ad cognoscendum praecise quidditative aliquod obiectum per illas repraesentatum, et tunc verbum per talem cognitionem productum, solum repraesentat quidditative illud obiectum, ex eo, quod commensuratur cum intellectione, per quam fit: ergo etiam verbum creatum productum per visionem beatorum, quae solum quidditative Deum attingeret, repraesentaret tantum quidditative, non vero comprehensive divinam essentiam: et ita non posset Deo tribuere, quod esset cognitus quidditative, et comprehensive, seu quod terminaret cognitionem quidditativam, et comprehensivam respectu intellectus creati, vel divini: et per consequens nec tribueret ei illud esse actu intellectum, quod ipsi essentialiter competit.

221 Secundo probatur. Nam in divinis producitur verbum proprie, et stricte dictum, et nihilominus, quia essentia divina habet ex se ipsa esse intellectam, seu esse obiectum actu terminans intellectionem, propterea non tribuit ei esse intellectam: ergo propter eandem rationem verbum creatum productum in visione beatifica non tribueret divinae essentiae id, quod ipsa essentialiter habet, nimirum, terminare intellectionem sui quidditativam. Antecedens communiter recipitur a Theologis. Conseq. autem ex paritate rationis constare videtur.

§ II. Decisio dubii.

222 Dicendum tamen est, recte convinci impossibilitatem verbi creati quidditative Deum repraesentantis ex vi huius rationis, quam in titulo innuimus. Ita discipuli D. Thom. Assertio haec non aliter melius probabitur, quam adducendo praedictam rationem, et eam explicando: quae quidem sub hac forma proponi potest. Nam sicut essentia divina est suum esse intelligibile, et suum intelligere, ita est suum esse actu intellectum: ergo sicut ob illam rationem, nimirum, quia est suum esse intelligibile, nequit reddi intelligibilis per aliquam aliam speciem intelligibilem, ac proinde, nec dari species intelligibilis creata repraesentans illam quidditative, cuius proprium est reddere intelligibile obiectum, quod per illam sic repraesentatur; ita propter hanc rationem, scilicet quia est suum esse actu intellectum, nequibit reddi obiectum actu intellectum per aliquam formam creatam: et per consequens, nec poterit dari verbum creatum repraesentativum ipsius quidditative. Antecedens satis constat. Conseq. autem, quod 1. part. ex dictis dub. 4. huius disp. constat. Quoniam quotiescumque aliquid est a se ipso, et essentialiter tale, nequit reddi tale ab alio, sicut, quia unio essentialiter est unio extremorum, unio sui cum illis, ideo nequit uniri ratione alterius: et ita si essentia divina se ipsa, et essentialiter est intelligibilis quidditative, nequibit dari species intelligibilis quidditative illam repraesentans, ex eo quod munus huius speciei est reddere intelligibile obiectum, quod per illam repraesentatur. Ex quo, etiam eadem conseq. quod 2. part. patet: siquidem est proprium praedicti verbi reddere obiectum per illud repraesentatum, actu intellectum.

223 Confirmatur, et explicatur. Quia si daretur praedictum verbum creatum, tunc constitueret, et non constitueret Deum in ratione intellecti, seu in hoc, quod est terminare actu visionem beatam: ergo sequeretur aperta contradictionis implicatio. Antecedens, quod 1. part. patet. Quia, ut statim amplius explicabimus, de ratione verbi distincti essentialiter in esse entitativo ab obiecto intellecto, quale esset praedictum verbum creatum respectu Dei, est constituere illud in ratione intellecti. Quoad 2.

224 Confirmatur 2. Nam ideo Angelus indiget specie expressa, ad hoc, ut se ipsum cognoscat, non vero specie impressa a se ipso distincta, quia licet sit cognoscibilis in actu primo ratione suae immaterialitatis, et actualitatis, nihilominus, quia haec non est per modum actus secundi, sed habet admixtam potentialitatem, propterea ex vi propriae essentiae praecise sumptae non habet esse cognoscibilem in actu secundo, sed solum in actu primo, ac proinde indiget specie expressa, per quam in actu secundo reddatur intelligibilis, seu (quod idem est quoad praesens attinet) per quam constituatur in ratione obiecti actu terminantis cognitionem sui: ergo cum Deus non solum habeat ex se esse proxime, et immediate cognoscibilem in actu primo, sed esse cognoscibilem in actu secundo, seu esse terminum actu terminantem quamlibet cognitionem sui quidditativam, siquidem non solum est suum esse intelligibile, sed etiam suum esse intellectum, ex eo, quod est actus purus in hoc ordine, consequens erit, ut non indigeat specie expressa, aut verbo ad hoc, ut quidditative a beatis videatur, imo, quod non possit mediante eo videri.

§ III. Solutio adversariorum, et prima eius impugnatio.

225 Occurrunt adversarii, quod licet pertineat ad perfectionem divinae essentiae esse intelligibilem ab intellectu creato, non tamen esse actu intellectam ab illo: et ita illud prius habet a se, secus vero hoc ultimum: et ita nequit reddi intelligibilis per aliquam formam creatam, bene tamen poterit per aliquid creatum (nempe verbum) reddi intellecta respectus intellectus creati.

Hanc autem solutionem confirmant. Tum ex eo, quod si non esset Deus intelligibilis ab intellectu creato, non haberet infinitam perfectionem in ratione obiecti intelligibilis; secus tamen licet non esset actu intellectus ab illo, et propterea eiusdem esset perfectionis, quamvis a nullo intellectu creato videretur, seu quamvis non esset obiectum actu visum respectu illius. Tum etiam: quia hoc, quod est esse obiectum actu intellectum respectu intellectus creati, non convenit illi ante intellectionem, seu visionem creatam, ut ex terminis ipsis constare videtur: ergo signum est hoc non pertinere ad intrinsecam Dei perfectionem, atque adeo, neque ei ex se convenire; siquidem ea, quae spectant ad intrinsecam perfectionem Dei, et ei ex se competunt, non possunt non ei convenire antecedenter ad intellectionem creatam. Tum denique (et est confirmatio, ac explicatio. duplicis rationis praecedentis) quia potius ex hac ratione, in favorem nostrae assertionis adducta, videtur sequi dandum esse verbum creatum repraesentativum Dei prout est in se, ad hoc, ut ipse quidditative videatur. Nam licet essentia divina habeat essentialiter esse intellectam a Deo, non tamen ab intellectu creato: ergo licet ad hoc, ut intelligatur a Deo, non indigeat verbo producto, ratione cuius reddatur intellecta ab eo, bene tamen ad hoc, ut intelligatur ab intellectu creato.

226 Caeterum solutio haec non satisfacit. Nam falsum est, quod esse obiectum actu intellectum respectu intellectus creati, et beati, ut talis, non pertineat ad intrinsecam perfectionem divinae essentiae, si per hoc denotetur (ut re vera denotari debet) quod esse obiectum, quantum est ex se, actu intellectum ab illo, seu quantum est de se habens sufficientem actualitatem, ad hoc, ut se solo, et sine adminiculo alterius terminet actu intellectionem creatam, scilicet visionem beatam (in quo sensu de esse intellecto in praesenti loquimur) non spectet ad intrinsecam eiusdem essentiae perfectionem. Et ratio videtur aperta. Nam sicut ad munus obiecti intellectus spectat, ut habeat rationem obiecti motivi in ordine ad intellectionem, ita etiam ad munus eiusdem obiecti pertinet, ut sortiatur rationem obiecti terminativi, seu quantum est ex se actu terminantis eandem intellectionem: ergo sicut habere sufficientem immaterialitatem, et actualitatem, ad hoc, ut per se, et ratione sui, et absque interventu alterius habeat rationem obiecti motivi, pertinet ad intrinsecam perfectionem praedicti obiecti, et multo magis, quod habeat rationem obiecti, quantum est ex se actu moventis in ordine ad intellectionem, ita etiam spectabit ad intrinsecam perfectionem eiusdem obiecti, quod habeat sufficientem immaterialitatem, et actualitatem, ad hoc, ut quantum est ex se, et absque adminiculo alterius, habeat vim ad actu terminandam intellectionem, seu quantum est ex se actu terminet illam.

227 Confirmatur, et explicatur. Nam sicut in hoc, quod est esse obiectum intelligibile, involvitur duplex intelligibilitas; alia, quae est denominatio extrinseca proveniens a potentia intellectiva, atque adeo tenet se ex parte potentiae, et refunditur in ipsum obiectum; alia vero, quae se tenet ex parte obiecti, quaeque provenit ex intrinseca immaterialitate, et actualitate ipsius, et si haec illi desit, provenit ei ab specie intelligibili ex parte illius se tenente, et eius defectum supplente: ita in hoc, quod obiectum sit actu intellectum includitur etiam, duplex esse intellectum; aliud, quod est denominatio extrinseca proveniens ab intellectione, ac proinde tenet se ex parte eius, et refunditur in ipsum obiectum; aliud vero, quod se tenet ex parte obiecti, et dicit in eo tantam immaterialitatem, et actualitatem, ut saltim quantum est ex se actu terminet intellectionem, et sit (ut sic dicamus) id, supra quod cadit immediate denominatio illa extrinseca ab ea intellectione proveniens; ita ut, ad hoc ut actu terminet, non indigeat aliquo supplente defectum actualitatis, et immaterialitatis ipsius: vel si eo indiguerit, tunc hic defectus suppleatur a verbo, ut ab aliquo ex parte eius se tenente: ergo licet illud prius esse intellectum non dicat intrinsecam perfectionem in obiecto, et ex parte illius primordialiter se tenentem; bene tamen hoc posterius esse intellectum: sicut quamvis illud prius esse intelligibile a potentia intellectiva proveniens non dicat intrinsecam perfectionem in obiecto; bene tamen posterius esse intelligibile ex parte obiecti se tenens: quandoquidem debita proportio, quae est inter obiectum intelligibile, et intellectum haec exigit (ut ex se, et ex iam dicendis magis constabit). Imo (ut in hoc eodem dubio expendemus) hoc, quod est obiectum esse actu intellectum, prout denotat esse intellectum ex parte obiecti se tenens, et illam actualitatem, et immaterialitatem iam insinuatam, dicit longe maiorem perfectionem in obiecto, quam esse intelligibile, quod in eo reperitur.

§ IV. Impugnatio secunda solutionis adversariorum.

228 Deinde hoc ipsum suaderi primo, et explicari potest, ex eo, quod quotiescumque datur verbum creatum, tunc non desideratur ad intellectionem, tanquam aliquid, in quo ipsa intellectio essentialiter consistat, sed tanquam aliquid se tenens ex parte obiecti, et supplens eius defectum, seu tanquam obiectum interius, quod essentialiter habet esse terminum actu terminantem eandem intellectionem, et ratione cuius obiectum per illud repraesentatum habet ultimate terminare: ergo quoties producitur verbum per intellectionem, provenit ex defectu obiecti, scilicet ex eo, quod non habet tantam actualitatem, et immaterialitatem, ut ex se, et essentialiter habeat esse obiectum actu intellectum, seu actu terminans, quantum est ex se se intellectionem: ergo, quod obiectum se solo essentialiter, et absque indigentia verbi habeat, ut quantum est ex se sit actu intellectum, seu terminet actu intellectionem, dicit intrinsecam perfectionem, et actualitatem in ipso. Haec secunda consequentia ex priori aperte patet. Nam si indigentia verbi ad hoc, ut obiectum actu terminet, provenit ex defectu, ac proinde ex imperfectione intrinseca eiusdem obiecti, consequens erit, ut quod non indigeat illo in ordine ad terminandum actu intellectionem, dicat intrinsecam perfectionem, et actualitatem in ipso: sicut, quia species intelligibilis desideratur, ut aliquid se tenens ex parte obiecti, ut habet rationem obiecti motivi, et ad supplendum eius defectum, et potentialitatem intrinsecam, ideo, quod obiectum ea non indigeat, sed se ipso essentialiter habeat movere intellectum, dicit intrinsecam actualitatem, et perfectionem in eodem obiecto. Prima vero consequentia ex antecedenti patet. Nam si non proveniret ex defectu obiecti, quod produceretur verbum per intellectionem, tunc verbum non desideraretur, ut aliquid se tenens ex parte obiecti, et supplens eius defectum, ut in antecedenti dicitur.

Antecedens autem, quod 1. part. nempe, quod quotiescumque datur verbum per intellectionem creatam productum, tunc non desideratur tanquam aliquid, in quo essentialiter consistat intellectio, constat ex dictis dub. praeced. et ex iis, quae late nostri Complut. in lib. de Anima disp. 21. quaest. 23. et 4. docent, quae ad huius exactam intelligentiam sunt omnino videnda.

229 Quod 3. vero part. scilicet verbum requiri, ut ratione eius habeat obiectum per illud repraesentatum esse actu terminans ultimate intellectionem, satis constat ex secunda parte eiusdem antecedentis, nempe per verbum desiderari tanquam obiectum interius, quod essentialiter habet esse terminum actu terminantem eandem intellectionem. Tum, quia, cum verbum non sit obiectum, quod, ultimatum, non potest requiri per modum obiecti actu, et essentialiter terminantis intellectionem, nisi, ut eo mediante obiectum per illud repraesentatum habeat illam ultimate terminare. Tum etiam: quia ab eo, quod est essentialiter tale, debent omnia alia, quae participant illam rationem, esse talia: et ita si verbum essentialiter est obiectum actu terminans intellectionem, debet obiectum per illud repraesentatum habere ab eo, quod actu terminet.

230 Quoad 2. autem part. nuper dictam, idem antecedens suadetur. Tum quia illud docet D. Thom. 4. contra Gent. cap. 11. ubi inquit, quod esse verbi est intelligi, id est, quod esse eius est talis conditionis, ut inter alia, indispensabiliter habeat esse obiectum terminans actu intellectionem, et ita ibi inquit, quod verbum hominis non potest dici absolute, et simpliciter homo, sed secundum quid, scilicet homo intellectus. Unde haec falsa esset: Homo est verbum; sed haec potest esse vera: Homo intellectus est verbum: et quaest. 4. de verit. art. 2. ad 3. ait: Quod conceptio intellectus est media inter intellectum, et rem intellectam, quia ea mediante operatio intellectus pertingit ad rem, et ideo conceptio intellectus non solum est id, quod intellectum est, sed etiam id, quo res intelligitur: ut sic id, quod intelligitur possit dici, et res ipsa, et conceptio intellectus, et similiter id, quod dicitur, potest dici, et res quae dicitur per verbum, et verbum ipsum. Si autem verbum non haberet ab intrinseco esse obiectum actu intellectum, seu terminans actu intellectionem, non esset unum (ut nuper dicebamus) id, quo res per illud repraesentata intelligitur, seu quo terminat actu eandem intellectionem, ita, ut verbum immediate, et ratione sui, res vero repraesentata mediate, et ratione verbi terminaret: siquidem id, quod est prima et immediata ratio terminandi, habet per se, et ab intrinseco terminare: sicut id, quod est prima ratio dealbandi, habet per se, et ab intrinseco esse album, saltim, ut quo.

231 Tum etiam: quia illud satis explicat, et suadet sequens probatio. Nam cum sit proprium intellectus intelligere trahendo ad se suum obiectum, et tale obiectum habeat respectu illius, tum rationem obiecti motivi, tum etiam obiecti terminativi, oportet, ut secundum utramque rationem trahatur ab intellectu, quoties praedictum obiectum non est per se ipsum unitum illi, et cum sufficienti actualitate, et immaterialitate ad hoc, ut possit utrumque munus exercere. Quare, cum per speciem intelligibilem solum trahatur obiectum ad intellectum in ratione obiecti motivi, et principii intellectionis, non vero in ratione obiecti terminativi, seu (ut melius dicamus) terminantis intellectionem, consequens est, ut in praedicto eventu debeat necessario dari species expressa, seu verbum, per quod obiectum intellectum trahatur ad virtutem intellectivam in ratione obiecti terminantis intellectionem.

Unde sicut species intelligibilis essentialiter est principium intellectionis, quia per eam res intelligibilis in ratione obiecti motivi ad intellectum trahitur, et ideo obiectum exterius ratione illius est principium efficiens respectu intellectionis, ita etiam verbum essentialiter erit ipsa intellectio intellecta, seu terminus, vel obiectum interius, de cuius conceptu sit, esse obiectum intellectum, seu obiectum actu terminans intellectionem, et quod ratione illius obiectum exterius non habens sufficientem immaterialitatem, et actualitatem, sit actu terminans ultimate intellectionem: siquidem per illud trahitur res ad intellectum in ratione obiecti actu terminantis intellectionem.

232 Tum deinde (per quod tacita quaedam evasio, quae praecedenti probationi adhiberi poterat, manebit impugnata.) Quoniam cum verbum, seu species expressa creata essentialiter habeat hoc, quod est requiri praecise propter indigentiam intellectionis, ita, ut tantum detur quando intellectio ea indiguerit, secus vero quando ea non indiget, ut ex dubio praecedenti, et ex iis, quae N. Complut. in lib. de Anima disp. 21. tradunt, constat; oportet, ut ei essentialiter etiam competat, quod tamdiu duret, quamdiu ipsa intellectio adest, quia tunc tantum ea indiget, et quod ea evanescente evanescat: siquidem intellectio, tunc non est illa indigens: ergo etiam oportebit, quod essentialiter habeat esse actu terminans intellectionem. Patet conseq. Quoniam id, cui essentialiter competit esse terminum, seu obiectum intellectionis, et habere indispensabilem nexum in esse fieri, et conservari ab illa, non potest non habere essentialiter hoc, quod est, esse actu intellectum per ipsam, seu hoc, quod est actu eam terminare.

233 Tum denique ex discrimine, quod intercedit inter speciem intelligibilem, et verbum, seu speciem expressam. Nam cum species intelligibilis teneat se ex parte obiecti, debet commensurari cum ipso: et ita sicut si obiectum per se ipsum haberet rationem speciei intelligibilis praecise sumptae, tantum haberet rationem obiecti motivi, non vero peteret essentialiter, ut semper esset obiectum actu movens ad intellectionem, et actu influens in eam, sic neque species intelligibilis id habet. Caeterum verbum tenet se ex parte obiecti, ac intellectionis modo dicto, et ita ex qua parte se tenet ex parte obiecti, est eiusdem naturae cum illo, sicut etiam species intelligibilis quidditative repraesentans est propter eandem rationem eiusdem naturae cum eodem obiecto: at ex quo capite tenet se ex parte intellectionis, et non utcumque, sed tanquam aliquid propter indigentiam ipsius praecise productum, debet in ratione obiecti habere eam actualitatem, quam ipsa intellectio in ratione intellectionis habet: et ita sicut ipsa essentialiter est actualis tendentia in verbum, et eo mediante in obiectum ultimatum, et ita etiam verbum essentialiter erit obiectum actu terminans intellectionem, et ratione cuius obiectum ultimatum eam terminat.

Unde propter hanc rationem solet communiter dici, quod licet species intelligibilis, et species expressa sint similitudines formales obiecti, attamen species intelligibilis repraesentat illud habitualiter, at vero species expressa actualissime. Nam sicut imago externa, tunc dicitur repraesentare actualiter visui suum prototypum, quando actualiter videtur, non vero quando sic non videtur, et propterea tunc solum in actu primo, et per modum habitus (formaliter tamen) illud repraesentat, ita, quia non est de essentia speciei intelligibilis actu intelligi, bene tamen de essentia verbi, propterea illa solum habitualiter, hoc vero actualissime repraesentat, licet tam hoc, quam illa sint similitudines formales eiusdem obiecti.

§ V. Satisfit tribus probationibus, quae in favorem solutionis adversariorum num. 225. adductae sunt.

234 Nec ea, quae pro se adducit adversariorum solutio, ei favent. Nam ad 1. probationem patet ex dictis, quomodo Deus non haberet infinitam perfectionem, et actualitatem, si ex se, et absque indigentia verbi creati a se distincti, non esset actu intellectus ab intellectu creato, prout esse intellectum in praesenti sumitur, nimirum, prout dicit tantam actualitatem, et immaterialitatem, ut quantum est ex se et absque indigentia verbi distincti, habeat se ipso terminare, actu intellectionem creatam, per quam quidditative videatur, ita, ut quod actu semper non terminet non proveniat ex defectu divinae essentiae, sed ex defectu visionis creatae. Caeterum cum his cohaeret, ut maneret cum eadem perfectione, quam modo habet, licet non esset intellectus, ab intellectu creato, prout esse intellectum dicit denominationem extrinsecam provenientem ab intellectione creata: quia hoc esse intellectum oritur ab intellectione: et ita, nec auget, nec minuit divinam perfectionem. At illud prius esse intellectum tenet se ex parte obiecti, et dicit maximam actualitatem, et immaterialitatem in illo, et propterea si a Deo auferretur, non posset non tolli ab ipso maxima quaedam eius perfectio, et actualitas.

235 Ex quo ad secundam probationem dicendum est, quod licet esse obiectum actu intellectum respectu intellectus creati, prout dicit praedictam denominationem extrinsecam provenientem ab intellectione beatorum, non conveniat Deo ante talem intellectionem: bene tamen esse obiectum actu intellectum respectu eiusdem intellectus creati, prout per hoc denotatur illud prius esse intellectum, nimirum, quod quantum est ex se, et ex vi suae summae actualitatis, et immaterialitatis, terminet actu praedictam intellectionem, seu habeat vim actualissimam ad illam actu terminandam, licet exercitium huius terminationis non detur, nisi dum actu est intellectio creata quidditative ipsum attingens. Unde, quod semper non exerceat actu munus istud terminandi, non provenit ex defectu Dei, et immaterialitatis, ac actualitatis illius, sed ex defectu visionis creatae, quae requiritur per modum conditionis, et connotati: et ita hoc ipso, quod haec ponatur, exeret Deus se ipso, et absque interventu, et indigentia alicuius a se distincti praedictum munus actu terminandi, ex eo, quod est suum esse actu intellectum, ut explicatum est, et statim adhuc magis explicabitur.

236 Ex quo etiam ad ultimam probationem negandum est antecedens. Nam licet essentia divina non habeat essentialiter esse intellectam ab intellectu creato, prout esse intellectam ab illo dicit denominationem extrinsecam provenientem ab intellectione creata, bene tamen prout esse intellectam ab eodem dicit esse obiectum tantae actualitatis, quod quantum est ex se actu terminaret intellectionem, ita ut, quod in exercitio non terminet, solum proveniat ex defectu eiusdem intellectionis, non vero ex defectu divinae essentiae: et ita non indigebit verbo a se distincto, ratione cuius reddatur intellecta respectu intellectus creati: quia verbum praedictum non desideratur ad hoc, ut tribuat obiecto esse intellectum prout esse intellectum sumitur priori illo modo, sed ut tribuat illi esse intellectum prout dicit vim actualem ad actu terminandum, et ut suppleat defectum actualitatis, et immaterialitatis, qui est in obiecto, ratione cuius non habet esse essentialiter intellectum per aliquam intellectionem, seu non habet actu terminare illam: et propterea hoc ipso, quod essentia divina sit a se ipsa essentialiter intellecta, nequibit indigere verbo creato, per quod modo dicto, reddatur actu intellecta respectu intellectus beati, sed ratione suae actualitatis, et esse intellecti, quod a se habet, poterit absque indigentia alicuius verbi creati terminare, tam intellectionem increatam, quam intellectionem quamcumque beatificam, et creatam.

237 Possuntque omnia haec explicari exemplo personalitatis Verbi divini. Nam sicut ad hoc, ut esse personale illius possit secundario extendi ad terminandam naturam humanam Christi Domini, ita ut ex parte sui sit ipsa actualis terminatio illius, non requiritur, quod sit de ratione eius esse actu, et in exercitio terminantem illam, sed satis est, quod habeat esse ipsam filiationem in abstracto per essentiam, et per modum actus purissimi: et propterea solum Verbum divinum, vel aliae ex personis Sanctissimae Trinitatis possunt (ut sic dicamus) personare naturam alienam: ita ad hoc, ut divina essentia possit se ipsa, et secundario, scilicet post unionem cum intellectu divino uniri cum intellectu beato in esse obiecti intellecti, non est necessarium, quod sit de ratione eius esse actu intellectam ab illo, sed satis est eam esse ipsum actuale esse intellectum in abstracto per essentiam, et per modum actus purissimi.

Et ratio est eadem utrobique. Quia hoc ipso, quod subsistentia Verbi, et essentia divina habeant conditiones iam dictas, habent essentialiter esse actu terminantes suum proprium, et per se primum terminabile: et ita se ipsis absque aliqua additione possunt extendi ad secundarium terminabile; et quod actu non extendantur, non est ex defectu earum, sed ex defectu, et potentialitate naturae humanae, et intellectionis creatae. Unde sicut subsistentia creata dicit essentialem commensurationem cum natura creata, quam terminat, ita ut non possit aliam secundario terminare, secus subsistentia increata: et sicut subsistentia increata hoc ipso, quod terminat primario naturam divinam, et secundario creatam, habet, ut quod terminationem primariam semper, et indispensabiliter actu, et in exercitio terminet, secus vero, quod terminationem secundariam, sed solum, quod hanc habet, ut quantum est ex se actu terminet: ita ad rationem verbi creati pertinet, ut habeat omnimodam commensurationem cum unica intellectione creata, quam terminat; secus vero ad rationem verbi increati communiter dicti, de quo in praesenti loquimur: et ideo de ratione illius, nempe verbi creati est, ut non possit non semper terminare intellectionem, quam aptum est terminare, non vero de ratione verbi increati communiter dicti, et collati cum intellectione, quam secundario terminat, sed aliquando eam actu, et in exercitio terminat, aliquando vero eam non terminat, ita, ut hoc ex defectu ipsius intellectionis, non vero actualitatis eiusdem verbi proveniat. Caeterum in quo sensu, et qua ratione nomen Verbi divinae essentiae tribuamus, constat ex iis, quae in solutione ad ultimum pro prima sententia dubio praecedenti diximus.

§ VI. Corollarium notatu dignum ad elucidanda ea, quae diximus, et ad solutionem plurium argumentorum.

238 Ex quibus omnibus sequitur, tum maior elucidatio illius, quod nuper dicebamus, scilicet ad rationem obiecti terminantis intellectionem, et non indigentis verbo, requiri maiorem immaterialitatem, et actualitatem, maioremque perfectionem intrinsecam in ipso obiecto, quam ad rationem obiecti motivi: tum etiam, quomodo hoc, quod est obiectum terminare actu intellectionem per se ipsum, et absque indigentia verbi, dicat perfectionem intrinsecam in illo, distinctam ab obiecto, quod in potentia tantum est terminativum illius: tum denique, quomodo obiectum per se, et absque verbo distincto terminans intellectionem, non possit non essentialiter habere, quod sit intellectum actu per aliquam intellectionem, ac proinde quomodo hoc soli divinae essentiae possit convenire.

239 Ratio autem huius Corollarii, quod priorem part. est. Tum, quia datur obiectum, quod per se, et absque indigentia alterius possit habere rationem obiecti motivi, ut in essentia Angeli respectu proprii intellectus constat: et tamen non potest per se, et ratione sui absque interventu verbi, et indigentia eius terminare actu intellectionem, ut ex dictis patet: ergo signum est, quod esse obiectum per se, et ratione sui absque indigentia verbi terminans actu intellectionem, dicit maiorem perfectionem, et actualitatem, quam sit illa, quae in obiecto per se, et ratione sui motivo intellectus, desideratur, alioqui non esset cur Angelo non conveniret utrumque. Tum etiam: quia, ut iam tetigimus, verbum est actualius, quam species intelligibilis: ergo cum utrumque suppleat defectum obiecti, signum est, quod defectus, qui suppletur in obiecto terminativo, est maior, quam ille, qui suppletur in obiecto motivo: et per consequens, quod obiectum terminativum non indigens, quod suppleatur in eo hic defectus, sit actualius obiecto motivo non indigente etiam specie, sed se ipso movente ad intellectionem. Tum denique (et est confirmatio, et explicatio praecedentis probationis.) Nam id ipsum actualitatis debet habere res non indigens verbo, quod habet verbum, ut supplens defectum illius, sicut id ipsum actualitatis debet habere obiectum non indigens specie intelligibili, quod habet species supplens defectum obiecti, quando ea indiget. Quare cum verbum dicat tantam actualitatem in ordine intelligibili, ut essentialiter dicat esse obiectum actu intellectum, seu actu terminans intellectionem, consequens est, ut id ipsum debeat habere obiectum per se, et ratione sui, ac sine indigentia verbi terminans; cumque hoc dicat maiorem actualitatem in ordine intelligibili, et propterea verbum sit quid actualius in hoc ordine, quam species intelligibilis, ut modo dicebamus, inde est, ut ad rationem praedicti obiecti terminantis intellectionem requiratur maior actualitas, maiorque immaterialitas, quam ad rationem obiecti motivi.

240 Ratio vero eiusdem Corollarii, quoad secundam eius partem, nempe, quod obiectum terminare actu intellectionem per se ipsum, et absque indigentia verbi, dicat perfectionem intrinsecam in illo, distinctam ab obiecto, quod tantum in potentia est terminativum, deducitur: tum ex prima, et secunda probatione pro prima parte huius Corollarii adducta, ut intuenti constabit: tum etiam ex tertia. Nam sicut verbum supplens defectum obiecti terminativi habet intrinsece, et in esse verbi esse actu terminans, non vero esse terminativum in potentia, et propterea non potest non distingui ab eo, quod tantum est in potentia terminativum, ita etiam obiectum non indigens verbo, sed se ipso terminans habebit intrinsece esse actu terminans, non vero in potentia: ac proinde erit distinctum ab obiecto, quod tantum in potentia est terminativum.

Ex quo etiam ratio eiusdem Corollarii, quoad ult. part. colligitur: siquidem, ut modo dicebamus, id ipsum actualitatis debet habere obiectum non indigens verbo ad terminandum actu intellectionem, quod haberet verbum, si daretur, ad supplendum eius defectum. Unde cum verbum supplens defectum obiecti, debeat essentialiter habere esse obiectum actu intellectum, consequens est, ut id ipsum debeat convenire obiecto non indigenti verbo, atque adeo non possit non habere essentialiter, quod sit actu intellectum per aliquam intellectionem, nempe per eam, quae est ipsi omnium connaturalissima: cumque hoc soli divinae essentiae possit competere, ut ex se constat, fit inde, ut sola illa possit non indigere verbo a se distincto ad terminandam actu intellectionem.

§ VII. Fit obviam argumentis primae sententiae.

241 Ad primum respondetur negando antecedens. Quia si daretur praedictum verbum creatum, tunc licet secundum id, quod exprimit, ut tribuit Deo esse intellectum tantum quidditative, et non comprehensive ab intellectu creato, et beato, non tribueret Deo adaequate totum esse intellectum, quod ipse ex se, et essentialiter habet, tribueret tamen illi inadaequate illud esse intellectum, quod illi essentialiter competit, et secundum eam rationem, secundum quam Deo convenit. Explicatur hoc. Nam dupliciter potest intelligi, quod Deo conveniat esse intellectum quidditative tantum ab intellecto creato, et non esse quidditative, et comprehensive simul cognitum ab intellectu divino. Primo quidem in sensu pure praecisivo, ita, ut ex vi illius conceptus solum concipiatur, ut cognitus tantum quidditative, seu, ut tantum terminans, quantum est ex se, cognitionem pure quidditativam respectu intellectus creati, non vero concipiatur aliquid de illo esse intellecto quidditative, et comprehensive, quod habet respectu intellectus divini; et sic in hoc solum sensu praecisivo dicatur non habere esse intellectum quidditative, et comprehensive simul ab intellectu divino, quatenus illud esse intellectum, seu illa vis terminandi actu intellectionem sui competens ex se Deo, concipitur praecise, quoad munus inadaequatum terminandi solummodo cognitionem quidditativam respectu intellectus creati, nihil curando de eodem secundum munus inadaequatum, quod habet terminandi intellectionem quidditativam, et comprehensivam respectu proprii intellectus divini. Secundo vero modo in sensu negativo, id est, ita, ut taliter concedatur Deo, quod sit cognitus quidditative tantum ab intellectu creato (seu quod in idem redit), quod sit obiectum, quantum est ex se, terminans ratione sui praedictam cognitionem, ut simul negetur ab illo, quod habeat esse actu intellectum quidditative, et comprehensive respectu intellectus divini.

Etsi ergo esse intellectum tantum quidditative, seu quidditative, et non comprehensive simul ab intellectu creato, sumpto, ly tantum in sensu negativo, prout negat, quod ulla ratione habeat simul esse intellectum quidditative, et comprehensive respectu intellectus divini, non sit adhuc inadaequate esse intellectum, seu cognitum conveniens divinae essentiae, bene tamen si sumatur in sensu pure praecisivo iam explicato: quia hoc est proprium, et peculiare divinae essentiae, ita ut nulli essentiae creatae, aut creabili communicari possit, ut licet sit in se unica essentia (ut sic dicamus) atoma, nihilominus a solo Deo sit quidditative, et comprehensive cognoscibilis, et cognita, ac proinde a quibusvis aliis solum quidditative sit cognoscibilis, solumque hoc modo sit cognita, quoties intellectus creatus circa illam, prout est in se, versatus fuerit. Quare cum verbum creatum ita tribueret Deo, quod esset intellectus, seu cognitus quidditative tantum, et non comprehensive ab intellectu creato, ut non negaret quominus ipse esset intellectus a suo divino intellectu, tam quidditative, quam comprehensive, alioqui haec etiam ratione implicaret praedictum verbum dari, si quidem nihil potest negare a Deo, seu tollere ab illo, quod sit a se quidditative, et comprehensive cognitus, seu (quod in idem quod praesens redit), quod se ipso absque interventu verbi a se distincti, et absque indigentia eius habeat actu terminare cognitionem quidditativam, et comprehensivam sui: consequens esset, ut tale verbum tribueret Deo quamdam rationem inadaequatam, quam ipse ex se, et essentialiter habet, scilicet esse intellectum tantum quidditative, et non comprehensive ab intellectu creato.

Ex quo etiam fieret (ut ita tacita obiectio solvatur) praedictum verbum consideratum secundum id, quod implicite, sive adaequate haberet, tributurum Deo, quod esset, et non esset quidditative, et comprehensive simul cognitus a se ipso. Nam ex quo capite esset creatum, non posset hoc tribuere, ut ex se constat: et ex quo capite tribueret Deo rationem illam inadaequatam iam dictam, quam ipse ex se, et essentialiter habet, scilicet esse intellectum tantum quidditative, et non comprehensive ab intellectu creato, deberet etiam secundum id, quod implicite, et adaequate affert, habere vim ad tribuendum ipsi Deo, quod esset quidditative, et comprehensive intellectus a se, seu quod esset obiectum actu terminans quidditativam, et comprehensivam illam intellectionem, qua se ipsum comprehendit. Nam quod tribuit Deo aliquam rationem ipsi essentialem nequit intrinsece involvere limitationem, et per consequens si adaequate sumatur, debet dicere infinitatem intra suam lineam: at hoc ipso, quod praedictum verbum dicat hanc infinitatem, et excludat limitationem, poterit adaequate sumptum tribuere Deo, quod sit obiectum actu terminans, tum quidditativam tantum visionem, qua illum intellectus creatus videt, tum etiam quidditativam, et comprehensivam visionem, qua ipse se comprehendit, alioqui tale verbum non diceret praedictam infinitatem, nec excluderet omnem limitationem, ut intuenti constabit.

242 Secundo respondetur, sive magis explicatur praecedens solutio negando antecedens. Et ad probationem dicendum est, quod si semel daretur verbum creatum quidditative repraesentans Deum, tunc non tribueret, et tribueret Deo, quod esset quidditative, et comprehensive cognitus ab intellectu divino: non tribueret quidem, tum quia, ut supponitur, esset quid creatum: tum etiam, quia divina essentia est ipsa intellectualitas per modum actus purissimi: tribueret autem, quoniam, ut ex prima ratione huius articuli constat, hoc ipso, quod repraesentaret quidditative Deum, esset eiusdem naturae cum illo in esse intelligibili, et ita tribueret Deo esse intellectum quidditative, et comprehensive simul: siquidem verbum repraesentans Deum, quodque esset actus purus in ordine intelligibili, non posset non tribuere ei esse intellectum ex omni capite perfectissimum: atque adeo esse intellectum quidditative, et comprehensive: cumque hoc non posset habere respectu intellectus creati, tribueret ei, quod esset sic cognitus ab intellectu divino.

243 Nec refert si urges, quod iuxta hanc secundam solutionem, non salvatur, quod illud verbum tribueret Deo esse quidditative, et comprehensive simul cognitum a suo intellectu divino, si praecise sistatur in vi huius rationis ultimae, quam elucidamus, et non recurratur ad priorem illam de unitate naturae in esse intelligibili inter verbum quidditative repraesentans, et suum obiectum.

Respondetur enim, hanc ultimam rationem fundari in illa priori, quia eatenus verbum praestat, ut suum obiectum terminet actu intellectionem quidditativam, quatenus quidditative illud repraesentat, et non aliunde habet esse eiusdem naturae cum illo in esse intelligibili, nisi quia illud quidditative repraesentat: cum autem ratio aliqua fundatur in alia, tunc supponit illam, et inde habet suam vim, quamvis ea supposita addat aliquid supra ipsam, ut in praesenti contingit. Nam semel supposito ex prima ratione, quod verbum illud esset eiusdem naturae in esse intelligibili cum Deo, infertur aliud inconveniens, nimirum, quod tribueret, et non tribueret Deo esse intellectum, tam quidditative, quam comprehensive a suo intellectu, ut explicatum est.

244 Ad secundum concesso antecedenti, neganda est conseq. Et ratio disparitatis est. Quoniam Verbum divinum productum per intellectionem Paternam, non distinguitur essentialiter a divina essentia, sive in esse intelligibili, sive in esse entitativo sumpta, sed habet esse repraesentativum ab illa, ut a forma, seu natura, quam includit, et ita non praestat ei esse intellectam ab ipso Deo; sed e contra Verbum est intellectum ratione divinae essentiae, ut propriae naturae. Caeterum verbum illud, de quo in praesenti loquimur, haberet ex qua parte esset creatum, distingui essentialiter a divina essentia, saltim in esse entitativo accepta, et ab illa sic sumpta non acciperet, ut a forma intrinseca esse repraesentativum, et ita tribueret ei, quod esset intellecta mediante ipso, praestaretque illi id ipsum, quod praedicta essentia essentialiter habet. Quia verbum distinctum essentialiter ab obiecto, ut est sub modo essendi entitativo ad ordinem essentiae pertinente, non potest produci praecise propter foecunditatem producentis, sed necessario debet produci, ut tribuat obiecto esse actu intellectum: et propterea in divinis, ubi verbum producitur ex sola foecunditate naturae, non distinguitur essentialiter ab obiecto primario, de quo in praesenti loquimur, ut est sub modo essendi entitativo, et naturali ad ordinem, seu lineam essentiae pertinente.

Diximus, ex qua parte esset creatum, quia cum aliunde haberet etiam esse verbum increatum, ut ex dictis constat, inde est, ut ex hac parte esset eiusdem naturae cum divina essentia, adhuc in esse entitativo sumpta, et haberet formaliter ab illa, et non solum efficienter esse repraesentativum: et ita non praestaret illi, quod esset intellecta, sed potius e contra praedictum verbum esset intellectum ratione divinae essentiae: hinc tamen sequitur impossibilitas, et implicatio praedicti verbi creati, quippe, quod si daretur, esset, et non esset creatum, et divinam essentiam redderet, et non redderet intellectam, et praestaret illi, quod terminaret, et non terminaret visionem terminatam ad ipsum prout est in se.

Unde cum ibidem etiam diximus, quod praedictum verbum ex qua parte esset creatum distingueretur essentialiter a divina essentia, saltim, ut est sub esse entitativo, non addidimus hanc limitationem, quia putaremus, quod praedictum verbum ex qua parte esset creatum, posset esse eiusdem naturae cum Deo in esse intelligibili; sed quia certius videtur non posse esse eiusdem naturae cum Deo, ut est sub modo essendi entitativo, quamvis hoc ipso, quod tale verbum esset creatum, sequeretur fore, et non fore eiusdem naturae cum divina essentia, adhuc sub esse intelligibili sumpta, ut supra dub. 5. et 9. ostensum est.

§ VIII. Respondetur argumentis secundae sententiae dubio praecedenti num. 201. et deinceps adductis.

245 Quia ea, quae pro solutione argumentorum secundae sententiae dubii praecedentis dicenda erant, plene capi non poterant, nisi prius illa, quae in hoc dubio diximus, explicata manerent, ideo merito illa ad hunc locum remittenda duximus.

Ad primum igitur pro praedicta secunda sententia, concedendum est antecedens intellectum de prioritate virtuali, vel (quod probabilius est) de prioritate ex parte solius modi concipiendi, non vero ex parte rei conceptae. Et deinde neganda est consequentia. Et ad probationem transeat prior pars antecedentis, et negetur secunda, scilicet intellectionem, ut est in facto esse habere rationem verbi. Nec oppositum convincit probatio ibidem adducta. Nam verbum non est, factum esse, intellectionis: siquidem intellectio se ipsa ab intellectu procedit, ut quo, et ut quod, per modum formae perfectae, quamvis praedictum verbum sit quid requisitum ex parte obiecti, quoties obiectum non habet sufficientem actualitatem ad hoc, ut se ipso, et ad intra absque alio supplente eius defectum sortiatur rationem obiecti actu intelligibilis, et intellecti. Sed haec amplius in solutione sequenti explicabuntur.

246 Ad secundum dicendum est. Patrem Aeternum non producere Verbum ex indigentia, sed ex foecunditate: et ideo nihil referre, quod habeat praesentissimam, summeque proportionatam essentiam divinam in ratione obiecti motivi, et terminantis suam intellectionem: nos enim solum asserimus, quod dum obiectum est praedicto modo praesens, non potest formari verbum ex indigentia illius: quod autem tunc formetur ex sola foecunditate, ut in intellectione divina Patris tantummodo contingit, nihil obstet. Quia hoc ipso, quod producatur ex sola foecunditate, non redditur ipsa essentia divina intellecta per illud, seu non accipit ab eo quod sit actu terminans intellectionem Dei, sed potius e contra se res habet: quia sicut divina essentia se ipsa, et essentialiter ratione sui habet, ut sit ipsa intellectio, et ipsum intelligi, seu esse actu terminans intellectionem sui, ita, hoc ipso, quod Pater Aeternus communicet eandem essentiam Verbo, communicat ei ipsum intelligi, id est, quod ratione divinae essentiae illi ex vi processionis communicatae habeat essentialiter, quod sit intellectum, seu terminans actu divinam intellectionem.

247 Cur autem beatus quatenus videt Deum, licet non formet verbum ex indigentia, non possit ex foecunditate illud producere, constat ex dictis. Tum quia solus ille intellectus, qui habet eandem immaterialitatem cum Deo clare viso, potest habere sufficientem foecunditatem ad producendum verbum repraesentans quidditative illum, ex eo, quod praedictum verbum debet esse eiusdem naturae in esse intelligibili cum Deo, ac proinde esse actus purus in hoc ordine, et per consequens etiam in esse entitativo: siquidem summa puritas in ordine intelligibili consistens in hoc, quod sit actus purus in praedicto ordine, non potest non esse coniuncta cum summa puritate in esse entitativo, ut explicatum est.

Tum etiam: quia solus ille intellectus, potest producere verbum praecise ex foecunditate, qui potest ei communicare, ut habeat eandem numero naturam, tam in esse intelligibili, quam in esse entitativo cum obiecto intellecto, licet alias realiter distinguantur. Quoniam hoc ipso, quod non esset eiusdem naturae, modo dicto, cum obiecto, non posset non verbum illud tribuere suo obiecto, quod esset actu intellectum, siquidem hoc est proprium verbi non habentis eandem naturam cum obiecto, tam in esse intelligibili, quam in esse entitativo, et naturali, ut tribuat suo obiecto, quod sit actu intellectum, seu quod actu terminet intellectionem, ut inductive constat: et ita si verbum non habet eandem naturam in esse intelligibili, et entitativo cum suo obiecto, signum erit, tale verbum non produci ex sola foecunditate, sed etiam ex indigentia obiecti. Quare cum solus intellectus Patris tantummodo possit tribuere suo Verbo, quod habeat eandem naturam, tam in esse intelligibili, quam in esse naturali, et entitativo cum obiecto omnibus modis primario per suam intellectionem intellecto, consequens est, solum illum posse producere verbum ex sola foecunditate, solumque illum posse etiam tribuere verbo, quod habeat essentialiter esse intellectum, seu actu terminans intellectionem ratione obiecti omnibus modis primarii, et distincti ab ipso verbo, seu (quod in idem quoad praesens redit, ex eo, quod solum in divinis potest hoc reperiri) ratione divinae essentiae, quae est obiectum omnino primarium illius intellectionis: quandoquidem, ut supra dicebamus, verbum, et obiectum saltim omnibus modis primarium, per illud repraesentatum, ita inter se conferuntur, ut vel verbum ratione praedicti obiecti, vel e contra obiectum ratione verbi habeat essentialiter hoc, quod est intelligi, seu esse obiectum actu terminans intellectionem.

248 Ad illud autem de Angelico intellectu, cui est intime praesens propria essentia, et natura Angelica, et nihilominus formatur verbum, dicendum est, non esse mirum, quod Angelus se ipsum cognoscens former verbum; quandoquidem licet habeat sufficientem actualitatem, et immaterialitatem, ad hoc, ut possit uniri secundum propriam substantiam cum suo intellectu in ratione obiecti motivi, non tamen in ratione obiecti intellecti, seu actu terminantis intellectionem per modum obiecti interni, et actu existentis in eodem intellectu: siquidem non est de essentia eius hoc, quod est intelligi, alioqui esset actus purus, et infinite perfectus in ordine intelligibili, et per consequens etiam in esse entitativo.

Et ratio est aperta. Nam sicut existentia creata se ipsa, et essentialiter est ultimus actus essentiae, et quodammodo se ipsa existit, et nihilominus ex hoc non sequitur eam esse actum purum, aut infinite perfectum, et tamen hoc ipso, quod aliquid essentialiter sit, tam ipsa essentia, quam ipsa existentia, non potest non esse actus purus, et infinite perfectus, et propterea hoc soli Deo competit: ita, quod aliquid praecise habeat, ut essentialiter sit ipsum obiectum actu terminans intellectionem, seu quod consistat in intelligi, vel quod sit ipsa intellectio, non arguit infinitam puritatem, et perfectionem in esse intelligibili, aut entitativo: attamen quod habeat simul rationem speciei intelligibilis, et naturae intellectualis, ac tandem rationem obiecti consistentis in hoc, quod essentialiter habeat esse intellectum, seu actu terminans intellectionem, ut in Angelico contingeret, si essentialiter esset obiectum actu intellectum, arguit infinitam puritatem, et perfectionem in ordine intelligibili, et per consequens etiam in ordine entitativo; siquidem hoc ipso, quod essentialiter identificaret sibi una cum aliis iam dictis rationem obiecti essentialiter intellecti, identificaret sibi etiam ipsam intellectionem, quae necessario mediat inter naturam radicalem, et speciem intelligibilem ex una parte, et inter obiectum actu intellectum ex alia parte; sicut natura intellectiva, quae essentialiter identificat sibi eandem intellectionem, oportet, ut identificet sibi intellectum, qui intelligitur mediare inter naturam, et intellectionem: ac proinde praedictus Angelus identificans sibi tamquam quid sibi essentiale, tam suam naturam, quam esse obiectum actu intellectum, et intellectionem ipsam, esset actus purus.

249 Ad tertium negandum est antecedens. Et ad probationem dicendum est, verbum quidditative, et connaturaliter repraesentans aliquod obiectum, debere commensurari, tam cum ipso obiecto, quam cum potentia: quia partim se tenet ex parte obiecti, partim vero ex parte potentiae. Ex parte quidem potentiae, ex eo quod debet esse effectus illius: ex parte autem obiecti, tum ex eo, quod esset eiusdem naturae cum illo in esse intelligibili, quod illud, quod quidditative repraesentat: tum etiam, quia sicut species impressa reddit obiectum intelligibile, et ideo tenet se ex parte eius, ut quid gerens, et supplens eius vices, ita verbum reddit obiectum actu intellectum, actuque constituit illud in ratione obiecti terminantis intellectionem, ac proinde debet etiam ex parte illius se tenere.

Unde quando verbum debuerit esse talis conditionis, ut non possit ex parte utriusque, scilicet potentiae, et obiecti se tenere, et per consequens non potuerit habere utramque rationem, scilicet effectus potentiae intellectivae, et simul formae habentis eandem naturam in esse intelligibili cum obiecto, illudque constituentis in esse obiecti actu intellecti, tunc tale verbum apertam implicabit contradictionem: cumque verbum repraesentans quidditative Deum, nequeat utramque rationem habere, tum quia implicat essentiam divinam constitui in ratione obiecti actu intellecti per aliquod a se distinctum, ut supra dicebamus; tum etiam, quia prout esset effectus potentiae creatae, diceret finitatem, et limitationem, ut autem esset eiusdem naturae in esse intelligibili cum essentia divina, deberet importare infinitam perfectionem, et infinitam immaterialitatem in esse intelligibili: ideo tale verbum aperte implicat.

250 Per quod etiam ad primam confirmationem satis patet. Nam concesso antecedenti, neganda est consequentia, ex eo, quod licet verbum quidditative repraesentans, non repraesentet, nisi mediante specie intelligibili, non qualitercumque, sed secundum quod ea utitur intellectus, et ita possit Angelus habere verbum inadaequatum speciei intelligibili, et obiecto adaequato per eam repraesentato, nihilominus verbum semper debet esse eiusdem naturae, et immaterialitatis cum eo, vel iis praedicatis, quae de obiecto quidditative cognoscuntur, et constituere illud in ratione obiecti actu terminantis cognitionem: haec autem omnia in verbo repraesentante divinam essentiam, prout est in se, repugnant, nisi habeat infinitam perfectionem, et immaterialitatem; ac proinde nisi sit ipsamet essentia divina, ut ostensum est.

251 Ad secundam confirmationem, etiam constat, verbum illud fore, et non fore limitandum a visione beata: fore quidem, quia, ut supponitur, esset effectus productus per talem visionem; non fore vero, quia ex qua parte teneret se ex parte obiecti, et illud quidditative repraesentaret, redderetque obiectum ipsum actu intellectum, deberet esse eiusdem naturae, et immaterialitatis cum Deo, et consequenter esset Deus. Unde non est eadem ratio de intellectione, et de verbo. Quia illa nec est similitudo obiecti, neque constituit illud in ratione actu intellecti, tanquam ratio formalis terminandi intellectionem ex parte eiusdem obiecti se tenens, tanquam ratio formalis terminandi intellectionem ex parte eiusdem obiecti se tenens, sed solum est tendentia intellectualis in illud: et ita non desideratur, ut sit eiusdem naturae in esse intelligibili cum ipso, seu quod sit similitudo univoca ipsius, sed sat est, quod attingat praedictum obiectum, vel in se ipso, vel in sua similitudine univoca, quando per illam intellectionem formatur similitudo, seu verbum, ut in aliis intellectionibus contingit. Caeterum verbum, ut iam explicuimus, debet esse similitudo univoca obiecti, et eiusdem naturae in esse intelligibili cum illo, et constituere ipsum in ratione obiecti actu intellecti, seu terminantis intellectionem: ita non mirum, quod verbum creatum, quidditative repraesentans divinam essentiam, implicet.

Conclusio est negativa. circa quam nihil occurrit notandum, aut discutiendum, quoniam ex se, et ex dictis art. 1. huius quaest. satis constat.

Conclusio est negativa.