Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Lumen gloriae ad plura, et diversa munera, in ordine ad visionem Dei, et divinam essentiam, ut habet rationem speciei intelligibilis recipiendam, desideratur: et ideo ut illa radicitus explicemus, disputationem praesentem statuimus.

Quamvis decisio huius dubii constet ex dictis art. 2. dub. 1. nihilominus quia Gab. Vazq. aliqua adducit, solutione aliquantulum digna, et alia, quae peculiarem exposcunt impugnationem, ex quibus sententia D. Thom. magis elucescet, ideo placuit dubium hoc excitare.

§ I. Recens, et singularis opinio.

1 Prima sententia asserit lumen gloriae concurrere ad visionem per modum speciei intelligibilis, atque adeo tanquam dans virtutem requisitam ex parte obiecti, non vero eam, quae ex parte potentiae desideratur. Ita Vazq. in praesenti disp. 43. cap. 3. et 7.

Probatur primo. Lumen gloriae non influit in visionem beatam per modum virtutis intellectualis activae tenentis se ex parte intellectus, et cum eo unicum integrum principium intellectivum distinctum ab obiecto constituenti: ergo, vel nullo modo influit in visionem, vel tantum influit per modum speciei intelligibilis gerentis vicem obiecti, scilicet essentiae divinae. Conseq. patet. Quia quidquid est causa visionis una cum intellectu, tantum debet esse causa illius, aut per modum virtutis intellectualis tenentis se ex parte illius, aut per modum speciei intelligibilis gerentis vicem obiecti: et ita si lumen gloriae non est causa priori modo, vel non erit causa illius, vel erit posteriori, nimirum per modum speciei impressae. Antecedens autem probat Vazquez. Quia intellectus ex parte sua, tantum attingit visionem secundum rationem generalem intellectionis, et ibi sistendo: sed ad hunc concursum non desideratur ex parte intellectus nisi vis nativa ipsius, quia nihil est magis proportionatum ad eliciendam intellectionem secundum rationem generalem intellectionis sistendo ibidem, quam intellectus: ergo lumen gloriae non influet, nec desiderabitur ad visionem beatam per modum virtutis intellectualis requisitae ex parte intellectus.

2 Confirmatur. Nam si lumen gloriae non influit per modum speciei, non potest causare visionem quoad gradum specificum intellectionis talis obiecti: quandoquidem gradus iste debet fieri ab obiecto, seu ab specie, ex eo quod proprium est speciei, seu obiecti modificare, et determinare intellectum ad cognitionem eiusdem obiecti: nec etiam causaret illam, quoad claritatem, ratione cuius appellatur intuitiva, et quidditativa, quoniam essentia divina concurreret per modum speciei, si semel lumen non gerit vicem ipsius, et ipsa sic unita moveret ad quidditativam, et claram sui visionem, ut ex se constat: ergo superfluere lumen. Patet conseq. Quia in visione beata, tantum sunt hae tres rationes, scilicet quod sit intellectio, quod sit talis obiecti, ac tandem quod sit quidditativa, et clara: ergo si ad priorem sufficit intellectus secundum se sumptus, ut iam ostendimus, et ad duas posteriores, non potest lumen concurrere, si semel non habet rationem speciei intelligibilis, fit inde, ut ad talem visionem sit superfluus eius concursus. Nec potest dici, visionem oriri, tam ab intellectu, ut elevato lumine gloriae, quam ab ipsa essentia divina, ut habet rationem obiecti: ita, ut secundum omnes rationes enumeratas, ab utroque procedat: quia non concurrunt utcumque, sed ut inter se subordinata.

3 Nam contra hoc est, quod ad eundem effectum plures causae proximae, et propriae concurrere nequeunt etiamsi inter se sint subordinatae, nisi in effectu correspondeat unicuique causae aliqua peculiaris ratio, ob quam eius influxus desideretur: hoc autem in praesenti non invenitur, ut probatum est: ergo etc. Minor cum conseq. satis constat. Maior vero etiam patet. Quoniam si non correspondet in effectu aliqua peculiaris ratio petens novam causam, frustra eius concursus adhiberetur: siquidem influxus novae causae solum potest desiderari ob peculiarem aliquam rationem in effectu repertam, quae ab unica causa attingi nequeat.

4 Secundo probatur principaliter eadem sententia. Nam lumen gloriae praestat eum concursum, quem obiectum debet praestare in ordine ad visionem Dei: ergo concurrit per modum speciei intelligibilis. Consequentia est certa. Antecedens autem probatur. Quia activitas obiecti solum est determinare intellectum ad speciem actus concurrendo simul cum eo: at totum hoc praestat lumen, ex eo, quod elevat intellectum ad videndum determinate unicum obiectum, scilicet essentiam divinam, ita ut ex vi eius non possint cognosci creaturae in proprio genere, sed solum in essentia divina prius cognita: ergo, etc.

Nec refert si occurras cum Suarez tomo 1. in 3. part. disp. 29. sect. 4. lumen gloriae non determinare intellectum ad videndum solam essentiam divinam, sed posse esse principium videndi Deum, et aliquas creaturas in proprio genere, quales sunt ipsummet lumen gloriae, et alia lumina sibi similia, nec non gratia sanctificans, a qua oritur, et aliae qualitates supernaturales, quae ad eam per modum proprietatis comparantur: et ita egere aliqua determinatione non minus, quam alia lumina indifferentia ad plura obiecta percipienda, proindeque indigere specie intelligibili, per quam determinetur ad visionem huius potius obiecti, scilicet essentiae divinae, quam alicuius alterius.

Non igitur hoc refert. Quia lumen gloriae est participatio divini intellectus, prout est in se ipso: ergo sicut intellectus Dei habet pro obiecto adaequato essentiam divinam, et ideo solum intuetur eam, et id, quod in ea continetur, prout in ipsa inspicibile est, ita hoc idem, cum proportione, de lumine gloriae dicendum erit.

§ II. Communis sententia, et eius fundamentum.

5 Dicendum tamen est, lumen gloriae non concurrere ad visionem per modum speciei impressae, atque adeo neque tanquam dans virtutem requisitam ex parte obiecti. Haec est D. Thom. pluribus in locis, quae supra art. 2. dub. 2. adduximus, et expendimus: estque ita communis inter Theologos, ut nullus praeter unicum Gabrielm Vazq. eam neget. Et videtur satis indicari in diffinitione Concilii Viennensis, quae habetur in Clementina ad nostrum de Haereticis, ubi contra Beguardos, et Beguinas diffinitur, animam indigere lumine gloriae ipsam elevante ad Deum videndum: ergo tale lumen desiderabitur ad hoc, ut addat intellectui, virtutem requisitam ex parte sui, non vero eam, quae ex parte intellectus desideratur. Patet consequentia.

Quia elevatio potentiae debet se tenere ex parte potentiae elevatae, et indigentia elevationis significat defectum, quod virtutem requisitam ex parte eius, quod elevatur.

6 Deinde probatur assertio ratione, quam adducit D. Thom. art. 2. huius quaest. quae potest sub hac forma proponi. Quoniam lumen gloriae complet intellectum tribuendo ei activitatem illam, quae ex parte potentiae desideratur, in ordine ad claram Dei visionem: ergo non tribuit eam, quae ex parte obiecti requiritur: et per consequens non habet rationem speciei intelligibilis respectu visionis. Haec ultima consequentia ex priori satis constat. Prior vero ex antecedenti aperte deducitur. Nam activitas ex parte potentiae, debet (saltim in esse rei) distingui ab activitate ex parte obiecti, ex eo, quod activitas potentiae est per modum activitatis foeminae: activitas vero obiecti per modum activitatis masculi, iuxta Augustini proloquium communiter receptum, scilicet, quod ab obiecto, et potentia paritur notitia. Antecedens autem probatur. Tum quia intellectus secundum se non habet virtutem proportionatam, quoad quantitatem virtutis in ordine ad claram Dei visionem, ex eo, quod Deus, ut clare visus, est obiectum superexcedens respectu illius secundum se sumpti, ut art. 1. diximus: et ideo requirit ex parte sua aliquam virtutem illum elevantem, per quam activitas, quae ex parte eiusdem intellectus desideratur, fiat efficax, et compleatur in ordine ad praedictam visionem. Tum etiam: quia ad reliquos actus supernaturales, v. g. fidei, praeter species repraesentantes obiectum requiritur lumen ex parte intellectus se tenens, per quod confortetur, et elevetur ad credendum, ex eo, quod ipse habet virtutem improportionatam, et inferioris ordinis respectu talis actus: ergo cum visio non sit minus supernaturalis, quam actus fidei, desiderabitur etiam ad illam aliquod lumen, quod intellectum confortet, et elevet ex parte sua in ordine ad praedictam visionem.

7 Confirmatur, et explicatur. Nam intellectus ad hoc, ut eliciat actus ordinis naturalis, requirit, tum virtutem proportionatam praedictis actibus, tum etiam speciem intelligibilem distinctam ab hac virtute, et repraesentantem obiecta, circa quae versatur: ergo etiam in actibus supernaturalibus praeter speciem impressam desiderabitur virtus proportionata ex parte potentiae in ordine ad tales actus: et per consequens, vel asserendum erit, ipsam virtutem naturalem intellectus esse ex se sufficientem, proportionatam, et completam ex parte sui in ordine ad illos, quod satis absurdum est, vel affirmandum, eam indigere virtute supernaturali, quam lumen gloriae dicimus, per quamque fiat ex parte sua potens, et efficax ad illos eliciendos.

§ III. Solutio prior, et impugnatio eius.

8 Occurres primo ad omnia haec, quod lumen gloriae est perfectissimum inter omnia lumina, et ideo non mirum si sit virtualiter multiplex, et in eo sint unita quae in inferioribus sunt dispersa, ac proinde simul habeat rationem luminis, et speciei: atque ita idemmet, prout est lumen, confortet potentiam, et disponat ad se ipsum prout est species. Imo addes cum Vazquez pro maiori solutione illius, quod de actibus fidei adducitur, esse disparem rationem inter actum fidei, et visionem. Nam in actu fidei est aliquid, quod possit correspondere lumini, scilicet iudicium, et assensus; et aliquid, quod correspondet speciebus, nimirum apprehensio: quia hic actus est virtualiter multiplex. Caeterum visio clara Dei est actus simplicissimus, et ita nihil est in eo, quod possit correspondere speciei intelligibili a lumine gloriae distinctae.

9 Sed contra primum obest, quod quoties agentia principalia distinguuntur realiter in esse entitativo, et unum influit per modum masculi, et aliud per modum foeminae, nequeunt principia proxima agendi esse in ordine naturali, et entitativo idem: sed visio beatifica oritur ab intellectu creato, ut a potentia intellectiva, seu ut a foemina intellectuali, et a Deo, ut ab obiecto, seu ut a masculo tamquam ab agentibus principalibus in esse naturali, et entitativo distinctis: ergo cum lumen gloriae sit virtus agendi proxima respectu intellectus, nequit idemmet entitative lumen, esse ratio agendi proxima respectu Dei ut obiecti, ac proinde neque species illius esse. Patet haec ultima consequentia. Quia species est virtus proxima obiecti in ordine ad sui cognitionem. Prima vero consequentia ex se constat. Minor autem etiam patet. Quandquidem (iuxta illud commune proloquium ex Augustino desumptum) ex obiecto, et potentia paritur notitia, et ita unum eorum scilicet obiectum, se habebit per modum masculi, et aliud, nempe potentia intellectiva, per modum foeminae, ut communiter docent Metaphysici; et non utcumque, sed ut ab agentibus principalibus in esse naturali, et entitativo distinctis: ut ex se patet. Et tandem maior est perspicua. Quoniam ea, quae modo dicto distinguuntur, et concurrunt per concursus adeo diversae rationis, non possunt per unam, et eandem virtutem proximam, quae quidem in esse reali, et entitativo sit eadem, concurrere: ut patet in masculo, et foemina ad generationem, v. g., hominis concurrentibus.

Et similiter contra id, quod Vazquez addit, obstat, quod etiam in visione Dei est assensus, et iudicium, ut ex se constat: ergo et apprehensio, quae essentialiter ad iudicium, saltim ex parte modi nostri concipiendi, praesupponitur. Accedit, quod actus fidei, et prophetiae sunt satis simplices, et indivisibiles, non minus, quam actus visionis Dei, quoniam tendunt in suum obiectum sub unica ratione indivisibili, scilicet divinae revelationis: ergo ex omni parte procedit eadem ratio, tam in visione Dei, quam in actu fidei, ad hoc, ut intellectus indigeat, vel non indigeat speciebus distinctis a lumine: maxime, quia sicut lumen gloriae determinat ad unicum numero obiectum, ita etiam lumen propheticum potest ad illud determinare, ut ex se, et ex iis, quae circa hoc docent Thomistae, patet.

§ IV. Alia evasio Vazquez, et praeclusio illius.

10 Occurres secundo ex doctrina Vazq. disp. 43. cap. 4. 5. et 6. quod licet intellectus, et lumen, ut habet rationem speciei, concurrant ad visionem Dei, prout est in se; nihilominus concurrunt divisive. Nam intellectus nec ex se, nec ex superaddita virtute concurrit ad illam, nisi quoad rationem generalem intellectionis, secundum quam rationem visio est quid naturale: et ita non attingit nisi ad summum identice, et materialiter rationem peculiarem ipsius, id est, tantum attingit rationem generalem intellectionis ibidem repertam, quae ad summum est alias identificata cum ratione specifica, et supernaturali eiusdem. At vero lumen gloriae producit illam quoad suam rationem specificam, secundum quam est visio supernaturalis Dei, ita, ut eodem tantum proportionali modo attingat rationem generalem intellectionis. Unde non mirum, quod intellectus ex vi suae naturae, habeat sufficientem proportionem, et efficacitatem ex parte sua, ad hoc, ut absque aliquo alio eliciat eam, quoad rationem iam dictam, quippe quae est ordinis naturalis: ac proinde, nec etiam mirum, quod lumen gloriae non concurrat, tanquam aliquid se tenens ex parte intellectus, et ut tribuens ei virtutem ex parte eius desideratam, sed solum se teneat ex parte obiecti per modum speciei illius: quamvis cum hoc stet, quod ad hoc, ut intellectus re ipsa attingat gradum hunc communem, debeat uniri cum activitate obiecti, cui tribuitur praedicta visio, secundum gradum specificum, secundum quem est supernaturalis, et cum eo constituere unicam causam integram, et totalem.

Ad illud autem de actibus supernaturalibus viae, v. g., fidei, responderi potest ex doctrina eiusdem authoris, esse disparem rationem inter actum fidei, et visionem Dei. Quod propositio obiecti mediis speciebus requisita ad actum fidei est obscura, et ita licet necessitet intellectum quoad speciem apprehensionis, non tamen quoad speciem assensus. Unde requiritur habitus, vel auxilium supernaturale ex parte potentiae, ad hoc, ut ipsa sufficienter determinetur. Caeterum propositio obiecti medio lumine gloriae in ordine ad visionem Dei est clara, et evidens, et ita potentia de se est sufficienter proportionata ad hoc, ut concurrente lumine gloriae per modum speciei apprehendat, et iudicet de tali obiecto, scilicet de essentia divina, prout est in se ipsa.

11 Caeterum haec solutio multa continet falsa. Nam in primis falsum est, quod, licet visio procedat secundum totam suam entitatem ab intellectu, et a lumine, ut habet rationem speciei intelligibilis, nihilominus tantum attingatur ab intellectu, quoad rationem generalem intellectionis, et a lumine, quoad suam rationem specificam. Tum quia cum intellectio, prout est visio Dei per essentiam, sit operatio vitalis vitalitate illa peculiari, quae propria est praedictae visionis, non potest non oriri a principio vitali, ac proinde a potentia intellectiva, ut habet vitalitatem. Ex quo etiam fiet lumen gloriae tenere se ex parte intellectus, et vitalitatis eius: quia sola vitalitas intellectus, non elevata per vitalitatem luminis gloriae importantis quantitatem virtutis vitalis ad videndum Deum, non potest tribuere praedictam vitalitatem. Tum etiam: quia cum visio Dei, ut talis, contineatur intra latitudinem actus adaequati intellectus, scilicet intellectionis, ut sic, oportet, ut intellectus attingat etiam ultimam, et atomam rationem eiusdem visionis: quoniam, quaevis potentia attingit rationes atomas actuum inadaequatorum, qui sub suo actu adaequato continentur. Ex quo etiam colligitur lumen desiderari ex parte eiusdem intellectus ad hoc, ut praedictam visionem, quoad suam rationem atomam, eliciat siquidem licet ex se habeat commensurationem essentialem ad illam eliciendam, non tamen quantitatem virium, seu id, per quod proxime influxurus est.

Confirmatur. Quia intellectus beati non solum denominatur intelligens, sed etiam videns Deum, prout est in se ipso: ergo intellectus eliciet eandem visionem, quoad suam ultimam, et specificam rationem visionis Dei, prout est in se. Patet conseq. Tum quia idem est videre Deum, ac elicere visionem illius, ex eo, quod visio secundum suam rationem atomam est actio vitalis, quae necessario debet elici a potentia vitali vidente per illam: tum etiam, quia nihil potest denominari ab aliqua actione secundum aliquam rationem formalem sui in esse actionis considerata, nisi illa actio sic sumpta dependeat ab eo: ergo si visio, quoad rationem visionis Dei, prout est in se, non pendet ab intellectu, ac proinde non fit ab illo, nequit intellectus denominari videns Deum, prout est in se per illam.

12 Deinde falsum est, rationem illam intellectionis, quae in visione beatifica inclusa invenitur, esse quid naturale. Tum quia cum in visione illa non distinguantur, secluso intellectu, ratio intellectionis, et talis intellectionis; sed sint una, et eadem simplicissima entitas, fit inde, ut vel tota illa, vel nihil ipsius debeat esse ordinis supernaturalis, et divini. Tum etiam: quia aliud est loqui de intellectione, ut sic, quatenus habet rationem generis, et est abstracta per intellectum ab omnibus intellectionibus specie distinctis; aliud vero loqui de illa ratione intellectionis, quae est contracta ad hanc speciem intellectionis, scilicet visionis Dei per essentiam. Sicut aliud est loqui de substantia, ut sic, prout est, genus ad substantiam materialem, et immaterialem; aliud vero de illa, quae est contracta ad substantiam immaterialem. Quare sicut licet ratio substantiae, ut sic, non sit immaterialis, sed abstrahat a materiali, et immateriali; nihilominus ea, quae contrahitur ad substantiam immaterialem, debet esse immaterialis, non vero materialis: ita quamvis ratio intellectionis, ut sic, non sit supernaturalis, sed a naturali, et supernaturali abstrahat; nihilominus intellectio contracta ad visionem Dei per essentiam, quae est ens supernaturale, non potest non esse supernaturalis, ita ut non sit simul naturalis.

13 Praeterea falsum etiam est, activitatem convenientem intellectui ex sua natura habere sufficientem proportionem, et efficacitatem ex parte sua ad hoc, ut possit una cum lumine gloriae, tanquam cum specie divinae essentiae concurrere ad visionem ipsius. Nam respectu activitatis, quam ex natura sua habet intellectus, nequit esse connaturalis activitas praedictae speciei, scilicet luminis; alioqui praedicta species esset eiusdem ordinis cum intellectu, et eius activitate: proindeque esset ordinis naturalis, siquidem id, quod est connaturale activitati ordinis naturalis, nequit esse supernaturale, ut supra ostendimus: ergo praedicti luminis activitas, ut habet rationem speciei, erit supernaturalis respectu intellectus, ut ex se constat: et per consequens activitas nativa eiusdem intellectus non erit ex se satis ad influendum una cum lumine, tanquam cum specie. Patet conseq. Quia alias praedicta activitas intellectus non esset naturalis, sed supernaturalis: quandoquidem ex natura sua esset sufficiens, et proportionata in ordine ad concurrendum cum specie ordinis supernaturalis: atque adeo haberet connaturalitatem cum illa, quod quidem activitati naturali convenire nequit.

14 Confirmatur. Nam, vel activitas nativa intellectus est satis ad concurrendum cum lumine, tanquam cum specie, absque eo, quod ex parte sua aliquid ei superaddatur, vel non? Si primum, ergo est omnino proportionata in ordine ad illud, et per consequens est ei debita talis species: quod quidem cohaerere nequit cum hoc, quod est talem activitatem esse ordinis naturalis. Si vero secundum, ergo ultra speciem intelligibilem debet ei addi aliquid ex parte sua, ratione cuius proportionetur cum tali obiecto: et per consequens ex vi sua non erit proportionata ad concurrendum una cum specie illius. Cumque hoc, quod ei additur, non possit esse aliud, quam lumen intellectuale, et divini ordinis ex parte eiusdem intellectus se tenens, fit inde, ut tale lumen non habeat rationem speciei intelligibilis respectu visionis divinae essentiae, prout est in se.

15 Tandem contra discrimen illud, quod inter actus supernaturales viae, v. g. fidei, et visionem patriae assignat, obest. Tum, quod ideo ad assensum fidei requiritur lumen supernaturale fidei ex parte intellectus se tenens, quia ille assensus, et obiectum formale illius sunt quid supernaturale: et ita si semel talis assensus non esset supernaturalis, non esset cur lumen fidei desideraretur, ut aliquid se ex parte intellectus tenens: ergo cum eadem supernaturalitas inveniatur in visione beatifica, et eius obiecto, non poterit non ultra speciem eiusdem obiecti dari lumen ex parte potentiae se tenens, ad hoc, ut una cum praedicta specie, nempe essentia divina concurrat. Tum etiam: quia si semel asseritur, potentiam ex parte sua esse sufficienter proportionatam in ordine ad praestandum id, quod ex parte sua ad assensum fidei requiritur, tunc satis esset ad tollendam indifferentiam, quam habet ad speciem assensus, illa propositio obiecti fidei per species intelligibiles. Nam sicut in naturalibus ad hoc, quod intellectus determinetur quoad speciem actus ad assensum probabilem, sufficit propositio obiecti per species intelligibiles, supposita tamen sufficienti efficacitate, et proportione ex parte intellectus; ita etiam ad speciem assensus fidei idem sufficeret, si semel intellectus habet ex se sufficientem efficacitatem: maxime quia species deservientes fidei modificatur modo quodam supernaturali, ratione cuius possunt in ordine ad speciem assensus supernaturalis deservire, ut probatiores Thomistae testantur.

§ V. Fit obviam argumentis primae sententiae.

16 Ad primum pro prima sententia, et ad eius confirmationem bene respondetur ibidem. Et ad probationem in contrarium patet ex dictis, visionem beatificam, sicut et quamlibet aliam intellectionem esse talis naturae, ut petat oriri ab aliquo principio proximo, et inadaequato, tanquam a foemina ordinis intelligibilis, et ab alio etiam inadaequato, tanquam a masculo eiusdem ordinis. Unde etiam visio corporea, quoad suam atomam rationem, debet oriri, tum a lumine intrinseco, et innato visus, ex eo, quod est proportionatum cum illa visione; tum etiam ab obiecto media specie: non secus, proportione tamen servata, ac generatio naturalis filii, et filius ipse debent procedere ab unico principio proximo, tanquam a foemina, et ab alio, tanquam a mare.

Neque oppositum huius convincit probatio ibidem adducta. Nam species ex una parte, et intellectus cum lumine gloriae ex alia non constituunt plures causas proximas totales, et adaequatas; sed unicam, et eandem causam adaequatam intellectionis ex illis coalescentem, diversimode tamen in suo ordine influentibus, ut in exemplo filii in naturalibus cernere licet. Nam, ut diximus, cognitio est talis naturae, ut non solum praerequirat virtutem in potentia ipsa, tanquam in foemina idonea, et proportionata ad pariendum in ordine intelligibili, atque adeo respectu partus supernaturalis praesupponat virtutem supernaturalem ex parte illius se tenentem: sed etiam necessario petat illam praesupponi similem obiecto, quia cognitio fit mediante attractione obiecti ad intellectum: et per consequens praedicta potentia debet praecedere intellectionem, ut actuata, et fecundata per obiectum, vel similitudinem, et species eius.

17 Diximus intellectum cum lumine gloriae ex una parte, et speciem ex alia, etc. Quia lumen gloriae non constituit unam causam etiam partialem distinctam ab intellectu, ita ut etiam intellectus aliam constituat, sed constituunt unicam foeminam in ordine intelligibili, quae sit unicum principium inadaequatum una cum obiecto in ordine ad intelligibiliter pariendum. Nam quaevis causa quantumvis partialis, dicit, tum commensurationem essentialem, tum etiam quantitatem virtutis, et efficaciam partialem in ordine ad illam actionem, respectu cuius dicitur partialis. At intellectus solitarie sumptus tantum dicit commensurationem essentialem ad videndum Deum, prout est in se; lumen vero quantitatem virtutis, et efficaciam in ordine ad talem visionem: et ita utrumque constituit unam, et indivisibilem causam, etiam inadaequatam, quae licet in esse rei sit divisibilis, et composita; in esse tamen causae, ita se habet influendo, ac si lumen gloriae, et intellectus identificarentur.

18 Ex quo ad secundum respondetur, rationem potissimam, ob quam intellectus in ordine ad visionem Dei claram (quod idem de quavis cognitione cuiuscunque potentiae cognoscitivae dicendum est) indiget activitate obiecti, non esse, ut per eam determinetur intellectus ad speciem actus; sed quia (ut dicebamus) propria ratio cognitionis, quae est partus quidam intentionalis, ac vitalis quaedam generatio, petit, ut saltim quoad suam rationem atomam, procedat ab obiecto per modum maris, et a potentia per modum foeminae, seu (quod in idem redit) quia propria ratio actualis cognitionis secundum suam rationem atomam consistit in actuali, et vitali unione intellectus cum suo proprio obiecto: et ad hanc non est sufficiens sola potentia cognoscitiva, nisi etiam suo modo obiectum concurrat, non solum per modum terminantis, sed etiam ex parte principii. Sicut, quia volitio ex natura sua habet esse inclinationem sequentem formam apprehensam, colligitur inde voluntatem non sufficere ad productionem ipsius, nisi etiam obiectum, ut propositum per intellectum influat aliquo modo ex parte principii. Unde rationem hanc tradidit D. Thomas articulo secundo huius quaestionis, dicens: Ad visionem, tam sensibilem, quam intellectualem duo requiruntur, scilicet virtus visiva, et unio rei visae cum visu: non enim fit visio in actu, nisi per hoc, quod res visa est quodammodo in vidente.

19 Nec refert, quod communiter solet dici, ideo ultra activitatem potentiae in suo ordine proportionatam, ad intellectionem desiderari activitatem obiecti, ut per eam potentia determinetur ad speciem actus. Non itaque hoc refert: quia talis ratio non assignatur, ut potissima, sed, ut universalior, et notior respectu omnium cognitionum, quas naturaliter habemus, ex eo, quod nulla potentia cognoscitiva naturalis, est ita determinata ad cognitionem eiusdem ordinis, ut non habeat indifferentiam respectu plurium obiectorum, saltim materialium, vel inadaequatorum, ad quae terminari possit, ita ut non debeat omnia illa in aliquo obiecto formali, quod prius cognito attingere.

Adde, et explicatur magis hoc ipsum, quod in potentiis cognoscitivis duplex est distinguenda determinatio: alia ex parte potentiae, alia vero ex parte obiecti se tenens. Ex quibus prior illa sita est in connaturalitate potentiae cum obiecto formali: et ideo per se, et ex propria ratione solum affert determinationem potentiae ad praedictum obiectum, quamvis per accidens importare possit determinationem ad obiectum materiale, seu (quod in idem quod praesens redit) ad hoc numero obiectum in esse entis consideratum, ex eo, quod intra latitudinem obiecti formalis non reperitur nisi unicum tantum obiectum materiale. Posterior vero consistit in unitate obiecti materialis: unde per se, et ex propriis meritis importat determinationem ad unicum obiectum materiale, ita ut non possit saltim per se primo ferri in aliud. Quare cum determinatio, quam habet intellectus a lumine gloriae, sit prioris, non vero posterioris conditionis, ideo relinquitur locus ad hoc, ut determinetur determinatione posteriori ex parte obiecti se tenente: sicut si Deus infunderet voluntati unicum habitum per accidens, et modo dicto inclinantem in unicum obiectum materiale; nihilominus egeret determinatione proveniente ab obiecto, ut per intellectum ei proposito.

Postquam explicuimus, ad quid non desideretur lumen gloriae, restat, ut statim explicemus, ad quidnam requiratur, ut ita eius natura, et necessitas magis pateat.

§ I. Sententia negans.

20 Partem negantem tuetur Vazquez in praesenti disput. 43. cap. 3. Nam in primis negat, essentiam divinam uniri in ratione formae intelligibilis cum intellectu beato: hoc tamen admisso, iterum negat lumen gloriae esse dispositionem necessario requisitam ad talem unionem. Sententia haec quoad primam partem supra art. 2. et dubio praecedenti examinata, et impugnata est.

21 Quoad secundam vero partem (de qua in praesenti) probatur primo. Quia unio hypostatica, qua Verbum unitur humanitati maior, et principalior est unione illa, qua unitur cum intellectibus beatorum in ratione formae intelligibilis, ut docet D. Thom. 3. part. quaest. 2. art. 9. et tamen ad hoc, ut Verbum divinum uniatur humanitati, non est necessaria aliqua dispositio accidentalis, ut testatur idem S. Doctor. ibidem quaest. 7. art. ult. ergo neque ad hoc, ut essentia divina uniatur intellectibus beatorum, erit necessarium lumen gloriae, per modum dispositionis accidentalis ad talem unionem.

22 Secundo. Nam ad hoc, ut potentia aliqua possit recipere speciem alicuius obiecti, requiritur, et sufficit, quod habeat ex se virtutem aliquam circa illud, secundum rationem generalem, et obiectivam, quam per se respicit consideratum: sed intellectus habet ex se virtutem aliquam circa Deum clare visum, secundum rationem generalem, et obiectivam, quam per se respicit consideratum: ergo poterit absque aliqua alia dispositione superaddita recipere speciem illius. Maior probatur, et explicatur. Nam ideo visus nequit recipere speciem soni, quia non habet ex se aliquam virtutem ad illum, secundum rationem generalem, et obiectivam, quam per se respicit: siquidem sonus non continetur sub ratione visibilis: e contra vero idem visus potest se ipso absque aliquo alio recipere speciem cuiusvis visibilis, quia ex se habet aliquam vim in ordine ad illud secundum praedictam rationem generalem consideratum, scilicet secundum rationem visibilis, non vero, quia habeat vim completam in ordine ad illud; siquidem vis eius completa fit per receptionem speciei praedicti visibilis. Minor vero, etiam constat. Quoniam Deus, ut clare visibilis continetur sub ratione generali obiectiva intellectus creati, scilicet sub ratione entis intelligibilis: atque adeo intellectus habebit vim aliquam in ordine ad illum secundum praedictam rationem sumptum.

Nec refert, si dicas, maiorem esse veram, quando obiectum est proportionatum potentiae; secus vero quando est superexcedens, ut in praesenti contingit. Nam contra hoc est, quod nullus sensus indiget confortari ad hoc: ut speciem alicuius excellentis sensibilis recipiat: ergo neque intellectus egebit confortatione, media aliqua dispositione, scilicet lumine gloriae, ad hoc, ut essentiam divinam per modum formae intelligibilis recipiat. Consequentia videtur legitima ex paritate rationis. Antecedens vero probat Vazquez, tum experientia, tum etiam, quia nulla species alicuius vehementis sensibilis opponitur temperamento potentiae sensitivae: nam esse intentionale non opponitur esse naturali, et ita potius perficiet, quam laedet sensum, aut organum eius.

23 Tertio. Nam intellectus creatus, etiam actuatus lumine gloriae, manet adhuc inferioris rationis, quam essentia divina, ut habet rationem formae intelligibilis: ergo ad recipiendam illam nihil obstet, quod intellectus sit quid inferius, et longe ignobilius, quam ipsa: ergo se solo absque aliquo alio poterit eam recipere. Antecedens patet. Quia intellectus una cum lumine est quid finitum, et ita distat infinite in gradu immaterialitatis ab essentia divina, ut habet rationem formae intelligibilis. Ex quo prima consequentia satis constat. Secunda vero ex prima videtur sequi. Quia quoties aliqua inferioritas potentiae in ratione potentiae non obstat ad recipiendam aliquam formam, signum est, quod ad illam recipiendam solum requiritur potentia obedientialis; non vero connaturalis, quae in ratione potentiae, non est inferior ad talem formam, sed ei omnino proportionata: sed intellectui secundum se sumpto convenit potentia obedientialis ad visionem Dei, ut supra ostendimus, ac proinde ad formam, et speciem intelligibilem ad illam requisitam, scilicet essentiam divinam: ergo haec sola potentia obedientialis erit illi satis ad hoc, ut praedictam essentiam recipere possit.

24 Quarto. Nam ad receptionem luminis gloriae, non desideratur in intellectu aliqua dispositio superioris ordinis: ergo neque ad recipiendam, aut quasi recipiendam essentiam divinam in ratione speciei. Antecedens communiter admittitur a Theologis. Conseq. vero probatur: quia etiam lumen est forma supernaturalis, et divini ordinis. Unde si non obstante hac supernaturalitate potest recipi in intellectu absque alia dispositione, fiet inde, ut etiam essentia divina possit absque illa eidem intellectui uniri.

§ II. Vera D. Thomae Sententia.

25 Dicendum tamen est, lumen gloriae requiri in intellectu beati ad recipiendam essentiam divinam, ut habet rationem formae intelligibilis. Ita D. Thom. in hoc art. ubi sic ait: Cum autem aliquis intellectus creatus videt Deum per essentiam, ipsa essentia Dei fit forma intelligibilis intellectus, unde oportet, quod aliqua dispositio supernaturalis ei superaddatur ad hoc, ut elevetur in tantam sublimitatem, et idem docet 3. contra Gentes cap. 52. et 53. opusculo 2. cap. 105. et in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 6. de verit. quaest. 8. artic. 3. Quem sequuntur Cajet. Bannez, Zumel, Nazarius, Gonzalez in praesenti, Ferrara loco citato ex 3. cont. Gent. Capreol. in 4. dist. 49. quaest. 4. art. 1. conclus. 2. et art. 3. ad primum Scoti contra secundam conclusionem, Scotus ibidem quaest. 2. art. 4. et alii plures.

Probatur ratione desumpta ex D. Thom. in praesenti, et 3. cont. Gent. cap. 63. quae potest ad hanc formam reduci. Id quod elevatur ad aliquam formam, quae sit supra suam naturam, debet disponi aliqua dispositione superante eandem naturam: sed, ut intellectus creatus videat Deum, elevatur ad aliquam formam, quae est supra suam naturam: ergo debet disponi per aliquid, quod sit supra eandem naturam: ergo debet superaddi lumen gloriae, per quod disponatur. Maior probatur. Nam dispositio, saltim ultima, ad formam, et forma ipsa debent esse eiusdem ordinis: ergo ad hoc, ut aliquid elevetur ad formam, quae sit supra naturam, debet disponi per dispositionem, quae sit etiam supra eandem naturam. Minor autem satis constat. Nam in visione Dei elevatur intellectus creatus ad recipiendam essentiam divinam in ratione formae intelligibilis, ut art. 2. ostendimus: at essentia divina in ratione formae intelligibilis est quid supernaturale, ac proinde supra naturam intellectus creati: ergo, etc. Ex quo 1. conseq. satis constat, nec non et 2. Tum quia nomine luminis gloriae intelligimus qualitatem disponentem pro receptione essentiae divinae in ratione formae intelligibilis. Tum etiam: quia cum lumen gloriae sit participatio divini intellectus, prout est in se, fiet inde, ut si semel requiritur dispositio ad recipiendam essentiam divinam in ratione speciei intelligibilis, tunc nihil aliud, praeter illud, sit magis accommodatum ad disponendum in ordine ad talem receptionem. Nam sicut intellectus divinus hoc ipso, quod talis, est (ut sic dicamus) ultimate dispositus, saltim ex parte nostri modi concipiendi, ad hoc, ut habeat sibi unitam essentiam divinam in ratione formae intelligibilis; ita participatio eiusdem intellectus, prout est in se, erit ultima dispositio in intellectu creato, in ordine ad unionem praedictae essentiae cum ipso in ratione formae intelligibilis.

26 Occurres primo ex Vazquez huic rationi, quod licet forma supernaturalis, quae inhaeret, requireret dispositionem supernaturalem ex parte subiecti; non tamen illa, quae neque inhaeret, neque inhaerere potest, qualis est essentia divina.

Sed contra. Quia licet essentia divina non inhaereat in intellectu beati, unitur tamen illi in ratione formae intelligibilis: hoc autem sufficit ad hoc, ut petat in eodem intellectu lumen gloriae in ordine ad talem unionem. Nam sicut forma naturalis petit suam dispositionem proportionatam, ita etiam forma intelligibilis petit suam: maxime cum forma intelligibilis, de qua loquimur, scilicet essentia divina, sit longe excellentior quavis alia forma naturali.

Deinde. Nam hoc est proprium speciei intelligibilis sumptae formaliter in ratione talis, ut nequeat uniri hoc modo, nisi potentiae habenti virtutem sufficientem ad intelligendum obiectum talis speciei: at intellectus absque lumine gloriae non habet virtutem sufficientem ad videndum Deum, prout est in se; ergo essentia divina, prout habet rationem speciei intelligibilis in ordine ad hanc visionem, non poterit ei in ratione speciei formaliter sumptae uniri, nisi habeat praedictum lumen. Consequentia est perspicua. Minor autem ex dictis dubio praecedenti constat.

Maior vero probatur. Tum quia cum haec unio essentialiter ordinetur ad hoc, ut potentia queat uti tali specie in ordine ad percipiendum illud obiectum, fit inde, ut hoc ipso, quod potentia non possit uti ea ex defectu virium sufficientium ad talem usum, neque etiam possit praedicta species in ratione speciei cum illo uniri, quamdiu vires sufficientes ex parte eiusdem intellectus requisitas non habet. Tum etiam: quia proprium est speciei intelligibilis constituere intellectum in ratione ultimate, et complete potentis intelligere: at repugnat sic constitui, quin habeat ea, quae ex parte sua desiderantur ad intelligendum: ergo, etc.

Tum denique: quia sicut repugnaret formam substantialem uniri in ratione talis formae cum materia prima, quae intra latitudinem praedictae materiae non esset (ut sic dicamus) materia prima, sed dimidium illius; ita repugnabit speciem intelligibilem, ut habet rationem formae intelligibilis, uniri cum intellectu non habente vires sufficientes ad intelligendum per talem speciem, scilicet commensurationem essentialem, et quantitatem virtutis: siquidem (ut supra numero 17. dicebamus) intellectus absque praedictis viribus tantum est dimidius intellectus, prout intellectus (ut sic loquimur) ex parte sua integer distinguitur contra formam intelligibilem. Sed de his videantur ea, quae dub. sequenti num. 36. 37. et 38. dicemus.

27 Occurres secundo ex eodem Vazquez, quod licet ad formam substantialem, et naturalem semper requiratur aliqua dispositio ultima proportionata eidem; secus tamen ad formam supernaturalem, qualis est essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, alioqui cum illa dispositio esset etiam forma supernaturalis, requireretur ad eam alia dispositio eiusdem ordinis, et sic in infinitum.

Sed contra. Quoniam essentia divina, ut habet rationem speciei impressae non est utcumque forma supernaturalis, sed in ordine intelligibili est ultima forma intra lineam eorum, quae ad constituendum intellectum in actu primo desiderantur: ac proinde tribuit illi, quod habeat in esse intelligibili naturam Dei: ergo licet ad plures alias formas supernaturales non desideretur aliqua dispositio eiusdem ordinis, bene tamen ad essentiam divinam, ut habet rationem speciei intelligibilis. Antecedens ex se, et ex dictis art. 2. dub. 2. constare videtur. Conseq. vero probatur. Quoniam forma, quae in aliquo ordine est ultima, tribuitque rationem naturae in eodem ordine, habet peculiari ratione, quod petat sibi aliquam dispositionem: et ideo gratia sanctificans, quia est forma ultima in ordine supernaturali, tribuitque in eodem ordine participium divinae naturae, debet habere aliquam dispositionem, ratione cuius subiectum disponatur ad illam recipiendam. Nam ad minus ipsimet habitus supernaturales, ipsam concomitantes, disponunt in ordine ad illam recipiendam, ex eo, quod licet in genere causae efficientis sint posteriores, quam illa, in genere tamen causae materialis sunt priores: et ita possunt ad illam disponere: non secus, ac calor, ut octo concomitans formam ignis, est posterior illa in genere causae efficientis, et prior in genere causae materialis dispositivae. Sed de his videantur N. Complut. 1. de Generat. disp. 2.

Quamvis in hoc sit sua disparitas iam insinuata inter gratiam, et essentiam divinam, ut habet rationem formae intelligibilis: nam cum gratia sanctificans tribuat participationem divinae naturae, ex eo, quod tribuit quantitatem virtutis radicalem ex parte animae desideratam ad videndum Deum, fit inde, ut tantum debeat indispensabiliter supponere commensurationem essentialem in anima cum sua potentia obedientialis (sive haec duo inter se in recto distinguantur, sive non, de quo alibi) quandoquidem ad quantitatem virtutis ex parte alicuius potentiae desideratam tantum potest praedicta commensuratio essentialis, et sua potentia obedientialis indispensabiliter praesupponi; licet ad suavem, et connaturalem receptionem possit, et debeat, quando quantitas virtutis est quantitas virtutis formae constituentis naturam, praesupponi sua propria dispositio, ut in receptione gratiae contingit. At essentia divina, ut habet rationem formae intelligibilis, non est quantitas virtutis ex parte potentiae intellectivae desiderata: et ita, quia debet praesupponere intellectum, qui ex parte sua, id est, prout distinguitur contra speciem, et est causa partialis, et inadaequata visionis, sit (ut sic dicamus) intellectus integer, et non dimidius intellectus, propterea debet pro dispositione indispensabiliter requirere praedictam quantitatem virtutis, scilicet lumen gloriae.

28 Confirmatur: nam essentia divina, ita est forma supernaturalis respectu intellectus beati, ut intellectus ipse secundum se sumptus, sit pura potentia in ordine intelligibili respectu illius, et essentia sit purus actus in ratione formae intelligibilis: ergo intellectus non erit capax recipiendi, aut quasi recipiendi praedictam essentiam, ut habet rationem formae intelligibilis actualissimae, nisi prius actuetur, et disponatur per lumen gloriae. Antecedens ex se patet. Conseq. vero probatur. Nam (ut expendunt N. Complut. 1. Phys. disp. 9. num. 72.) ideo materia prima nequit recipere existentiam nisi in suo toto, atque adeo nisi recipiat prius formam, ratione cuius quasi disponatur ad existendum; quia cum sit pura potentia in genere entis, non potest esse capax actualitatis existentiae, quae est perfectissima, nisi prius praesupponatur alia actualitas essentiae, quae in ratione actualitatis sit minor, et sit via ad ipsam, ex eo, quod pertinet ad eundem ordinem actus, et habet actualitatem admixtam cum maiori potentialitate: ergo cum intellectus creatus in ordine ad videndum Deum, prout est in se, sit pura potentia in genere intelligibili, et ipsa essentia divina, ut habet rationem speciei impressae, sit perfectissimus, et purus actus, non erit sufficiens proportio in intellectu ad recipiendam talem speciem, nisi prius disponatur, et proportionetur per lumen gloriae, quod et divinum ordinem attingit, et in eodem ordine habet actualitatem admixtam cum potentialitate.

§ III. Respondetur argumentis primae sententiae.

29 Ad primum concedatur maior, et minor, negatur tamen conseq. Et ratio disparitatis desumitur ex diversis conditionibus utriusque unionis. Nam unio humanitatis cum Verbo est unio in eadem persona, atque adeo per illam communicatur humanitati subsistentia, et existentia Verbi, et ita non debet supponere in ea, vel aliam existentiam substantialem, ut constat ex illis, quae N. Complut. in lib. Phys. disp. 3. docent, vel dispositionem aliquam accidentalem, ex eo, quod prius est humanitatem habere esse simpliciter, quod quidem communicatur ei per praedictam unionem, quam habere esse secundum quid, scilicet accidentale: ut optime ostendunt iidem Complut. lib. 1. de Generat. disp. 2. At vero unio essentiae divinae in ratione formae intelligibilis non est unio ad subsistendum, vel existendum per subsistentiam, vel existentiam Dei, sed supponit intellectum creatum cum propria existentia, saltim in esse rei, et cum defectu efficacitatis ad intelligendum per praedictam speciem, si praedictus intellectus praecise consideretur secundum sibi propria, ut ostensum est. Et ideo ex qua parte praesupponitur existens, est capax praedictae dispositionis accidentalis, scilicet luminis gloriae: et ex qua parte non habet praedictam efficacitatem, non potest recipere essentiam divinam in ratione speciei, nisi disponatur per praedictum lumen, per quod sit potens ex parte sua ad videndum Deum: quandoquidem, ut in assertione dicebamus, species intelligibilis non unitur formaliter in ratione speciei, nisi intellectui potenti intelligere per illam.

30 Ex quo ad secundum neganda est maior. Nam ad hoc, ut aliqua potentia possit recipere speciem repraesentantem aliquod obiectum, prout est in se, non est satis, quod ex se habeat aliquam virtutem in ordine ad intelligendum illud secundum rationem generalem, et obiectivam. Quoniam hinc ad summum sequitur, posse potentiam intelligere illud quoad praedictam rationem, atque adeo habere commensurationem essentialem ad hoc, ut elevetur in ordine ad videndum illud, prout est in se; sed insuper desideratur, quod habeat virtutem, et efficaciam ex parte sui requisitam ad intelligendum illud, prout est in se. Neque oppositum huius convincit probatio maioris ibidem adducta. Nam visus solum potest absque confortatione recipere species eorum visibilium, in ordine ad quae habet sufficientem efficacitatem ex parte sui; secus vero aliorum. Diximus, ex parte sui, quia, ut ex supradictis constat, species obiecti non complet visum complemento requisito ex parte visus, sed complemento desiderato ex parte obiecti, quod necessario prius illud complementum praesupponit.

Per quod, etiam ad id, quod contra solutionem ibi datam adducitur, constat, negandum esse antecedens. Et ad primam probationem negandum etiam est antecedens: ad secundam vero dicendum est, quod licet daremus organum sensus non laedi per speciem vehementis sensibilis (cuius oppositum optime, et fuse N. Complut. in lib. de Anima disp. 9. a num. 62. usque ad 77. ex Arist. et D. Thom. ostendunt) nihilominus sensus egeret confortatione ad receptionem praedictae speciei in ratione speciei, propter improportionem, quae est inter ipsum, et tale obiectum. Unde sicut sine tali confortatione non posset illud vel absolute, vel perfecte sentire, ita sine eadem non poterit eodem proportionali modo speciem ipsius recipere. Diximus, vel absolute, vel perfecte sentire, quia aliquando vehemens sensibile non est absolute improportionatum respectu sensus, ita ut nullo modo possit sentiri ab illo, ut in visu nostro respectu Solis directe inspecti, constat. Aliquando autem est absolute improportionatum, ut in visu Noctuae respectu eiusdem Solis contingit. Unde in nobis desideratur confortatio respectu receptionis speciei corporis Solaris, ut est perfecte repraesentativa illius; et in Noctua requiritur confortatio in ordine ad receptionem eiusdem speciei, ut illud absolute repraesentet.

31 Ad tertium respondetur, quod licet intellectus elevatus lumine gloriae sit inferioris rationis, quam essentia divina, quia non convenit cum ea in gradu immaterialitatis; nihilominus est eiusdem ordinis divini cum illa, quia lumen est participatio quaedam divini intellectus, prout in se ipso. Unde inferioritas praedicta non obest, quominus essentia divina possit uniri intellectui sic elevato quamvis inferioritas, quam intellectus secundum se sumptus habet respectu divinae essentiae, obstet quominus eadem essentia uniatur illi in ratione formae intelligibilis: tum propter dicta: tum etiam, quia propria species alicuius intellectus superioris ordinis non unitur nisi intellectui, cuius est propria, vel illi, qui habet participium praedicti intellectus, prout est in se ipso: hoc autem participium non habet intellectus secundum se; bene tamen perfusus lumine gloriae.

Quare ad argumentum concesso antecedenti, et prima conseq. intellectus de inferioritate iam dicta, quae simul habet convenientiam in ordine divino, et supernaturali, necnon et participationem divini intellectus, prout est in se ipso, debet negari secunda conseq. Ad cuius probationem neganda est maior. Et ad probationem in ea inclusam, scilicet potentiam, quae non est obedientialis, sed connaturalis, respectu alicuius formae, non esse inferiorem illa in ratione potentiae, respondetur, id esse verum, quando potentia est omnino connaturalis formae, tunc enim potentia non est inferior in ratione potentiae, id est, tunc tanta est potentia in ratione potentiae, quanta est forma in ratione formae. Caeterum intellectus cum lumine gloriae, licet non comparetur cum essentia divina per modum purae potentiae obedientialis, non tamen confertur cum eadem per modum potentiae omnino connaturalis, ex eo, quod potentia, seu virtus intellectiva omnino connaturalis respectu essentiae divinae debet esse intellectus non elevatus, ac proinde non coalescens ex potentia intellectiva, et elevatione: sed intellectus, qui per modum virtutis simplicis, et totalis sit potens ad hoc, ut uniatur cum essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, ut supra disp. 2. num. 170. diximus: hoc autem soli intellectui divino convenit, ut ex ibidem dictis constat.

32 Ad quartum concesso antecedenti, neganda est conseq. Et ad probationem patet ex dictis. Nam lumen gloriae non se habet per modum formae ultimae dantis participium divinae naturae: et ideo non est necesse, ut ad illud detur aliqua dispositio, nisi ad summum quatenus se habet ad instar proprietatis, seu quasi proprietatis gratiae consummatae: et ita dispositio, quae ad illam desideratur, deserviet etiam ad receptionem luminis. Caeterum essentia divina habet rationem formae ultimae, modo explicato, tribuitque intellectui, quod habeat esse Deificum, seu divinam naturam in esse intelligibili: et ideo non mirum, quod propriam aliquam dispositionem ordinis divini, scilicet lumen gloriae ex se exposat: maxime, quia praedictum lumen complet intellectum in ratione intellectus, ita ut sine ipso sit adhuc ex parte sua quasi dimidiata potentia in ordine ad intelligendum Deum, prout est in se. Unde sine illo, quasi ita se habet, ac si non esset intellectus in ordine ad praedictam unionem.

Ex quo etiam manet soluta obiectio, quam Junior quidam adducit, scilicet essentiam divinam non se habere per modum formae ultimae in ordine intelligibili, ex eo, quod intellectio est forma ultima in hoc ordine: itaque ita lumen gloriae non desiderari, ut dispositionem in ordine ad essentiam divinam, ut habet rationem speciei, bene tamen in ordine ad intellectionem, seu visionem Dei.

Respondetur enim ex dictis, visionem Dei non esse de numero formarum ex parte actus primi desideratarum, quia non confert virtutem ad videndum; sed est ipse actus secundus videndi: et ita essentia divina habet rationem formae ultimae in ordine intelligibili, et intra habitudinem eorum, quae ad actum primum desiderantur: et ita sicut propter hanc rationem desideratur aliqua dispositio ad recipiendam gratiam sanctificantem, ita ad recipiendam divinam essentiam in ratione formae intelligibilis. Adde, quod visio est ipsa existentia in ordine intelligibili: ut in tract. 4. disput. 1. num. 21. dicemus: existentia autem alicuius ordinis petit eandem dispositionem, quam petit forma eiusdem ordinis. Nec tollit quominus forma, ad quam sequitur, petat propriam, et eandem cum ipsa (debita tamen proportione servata) dispositionem, ut constat in existentia ordinis naturali. Sed de his videantur ea, quae locis citatis asseremus.

33 Ut completa causalitas, quam in genere causae materialis lumen gloriae habet, exacte intelligatur, solum restat explicandum, an etiam concurrat materialiter ad visionem Dei? et per consequens sit necessario requisitum ad illius receptionem, et ideo ad hoc explicandum praesens dubium excitamus.

§ I. Opinio negans.

Partem negantem tuetur Scotus in 4. dist. 49. quaest. 45. et in 3. dis. 14. Vazquez in praesenti disp. 43. et alii ex iunioribus. Probatur primo. Nam habitus non est dispositio ad recipiendum actum, sed potius e contra: ergo lumen gloriae non desideratur per modum dispositionis ad recipiendam visionem beatificam. Conseq. patet. Quoniam comparantur per modum habitus, et actus. Antecedens autem etiam constat. Tum quia habitus fit per actum, atque adeo praesupponitur receptus in potentia, prius quam sit habitus, et ita habitus non disponet ad eius receptionem: tum etiam, quia in habitibus supernaturalibus, quales sunt habitus gratiae, et charitatis, non disponit gratia ad receptionem dilectionis Dei, sed potius ipsa dilectio requiritur per modum dispositionis ad gratiam.

34 Secundo. Nam quotiescumque subiectum aliquod ordinatur ad plures formas recipiendas, tunc maxime ordinatur ad perfectissimam, et illam immediate, et prius recipit: sed visio Dei est perfectissima forma inter omnes illas, ad quas ordinatur creatura intellectualis: ergo intellectus potissime ad illam ordinabitur, et eam immediate, et prius recipiet: et per consequens non desiderabitur aliqua alia forma ad illam recipiendam. Utraque conseq. est satis perspicua. Min. vero videtur nota. Nam visio Dei est beatitudo creaturae intellectualis, ac proinde erit perfectissima inter omnes formas, quas praedicta creatura potest habere: siquidem summum bonum illius consistit in sua beatitudine. Maior autem patet exemplo materiae primae, quae licet respiciat formas substantiales, et accidentales, nihilominus potius ad illas, quam ad has ordinatur, et eas prius, quam formas accidentales recipit, ut constat ex iis, quae N. Complut. ex communi consensu Thomistarum 1. de Generat. disp. 2. docent.

35 Tertio. Intellectus secundum se est proportionatus, et idoneus per modum subiecti ad recipiendam visionem, et ipsa visio secundum se non praerequirit lumen superadditum entitati intellectus, tanquam rationem recipiendi: ergo ex nullo capite desiderabitur lumen in intellectu ad recipiendam visionem. Conseq. patet. Quoniam tantum ex duobus capitibus assignatis potest oriri necessitas luminis in intellectu ad hoc, ut recipiat visionem. Antecedens autem quoad 1. part. probatur. Quia entitas naturalis intellectus est de se proportionata ad recipiendum lumen gloriae, sicut etiam entitas naturalis animae ad recipiendam gratiam; et entitas eiusdem intellectus ad hoc, ut suscipiat in se lumen fidei: ergo erit eodem modo proportionata in ordine ad receptionem visionis Dei, quandoquidem improportio inter intellectionem, et visionem solum posset oriri (si quae esset) ex distantia, quae est inter entitatem naturalem intellectus, et supernaturalem visionis: et haec eadem reperitur inter illum, et lumen gloriae, aut fidei. Quoad 2. vero part. idem antecedens etiam constat. Quoniam visio neque est aliquid luminis, scilicet, aut modus, aut intensio eius, neque accipit ab eo tanquam a causa formali aliquid sibi necessarium ad inhaerendum intellectui, sicut accidentia materialia accipiunt a quantitate esse extensa, et ratione huius inhaerent substantiae: ergo visio secundum se nihil habet, ratione cuius praerequirat in intellectu lumen gloriae, medio quo ei inhaereat.

Quarto. Quia alias intellectus ageret in lumen gloriae, siquidem eliceret visionem, quae in eo recipienda est: hoc autem est falsum: quia agens inferius nequit agere in rem superioris ordinis: nam sicut haec est superior, ita nequit illi subdi.

§ II. Praefertur sententia Thomistarum.

36 Dicendum tamen est, lumen gloriae necessario requiri in intellectu ad hoc, ut recipiat visionem Dei per essentiam. Assertionem hanc satis indicat D. Thom. tum locis citatis dub. praeced. tum etiam in aliis statim adducendis. Quem sequuntur Palud. in 4. disp. 49. quaest. 1. Cajet. et Gonzal. in praesenti, Petrus de Ledes. de divina perfect. quaest. 8. art. 8. in dubio, quod movet post tertiam conclusionem: et communiter iuniores discipuli S. Thom. ut testatur Gonzalez loco citato. Idem tenet Maior in 3. dist. 14. quaest. 2. dub. 2. et in 4. disput. 49. quaest. 4. Marsilius in 3. quaest. 10. art. 3. Ricardus dist. 14. quaest. 1. art. 2. Valentia in praesenti disp. 1. punct. 3. et alii plures.

Ut autem rationem fundamentalem subiiciamus, notandum est primo ex D. Thom. in 4. dist. 4. quaest. 1. art. 1. in corpore: hoc esse discrimen inter habitum, seu dispositionem, et potentiam; quod habitus, vel dispositio dantur ad bene, vel male, sive ad prompte, et faciliter posse; potentia vero ad posse simpliciter: et ita sine habitu, vel dispositione possumus simpliciter aliquid; secus vero sine potentia. Unde concludit Sanctus Doctor: Haec apparet differentia inter habitum, et potentiam, quia potentia est, qua possumus aliquid simpliciter: habitus autem, quo possumus illud bene, vel male: sicut intellectus, quo consideramus, scientia, qua bene consideramus, concupiscibilis, qua concupiscimus, temperantia, qua bene concupiscimus, et intemperantia, qua male, et similiter est de dispositione.

37 Secundo notandum est, ex eodem S. Doct. loco citato ex 4. sentent. et quaest. 24. de verit. art. 4. ad 9. quod habitus, vel dispositiones supernaturales, partim conveniunt cum naturalibus, partim vero ab eis differunt. Conveniunt quidem, quia etiam inclinant, et facilitant ad hoc, ut potentia bene, et delectabiliter possit, ut in habitu charitatis cernere licet; et ideo praesupponunt potentiam radicalem, et remotam; non vero tribuunt illam, ut ita possint eidem facilitatem ad operandum communicare. Differunt vero, quia cum sint quid supremum, inter habitus, et dispositiones, ex eo quod pertinent ad ordinem supremum, scilicet ad divinum, habent admixtum aliquid de propria natura potentiae, quia re vera tribuunt posse simpliciter, ita ut sine illis non detur posse simpliciter in ordine ad operationes supernaturales, et divini ordinis; sed solum posse remotum, et radicale, seu commensuratio solum essentialis in ordine ad illas. Nam, ut docet Dionys. et passim repetit D. Thom. supremum infimi, attingit infimum supremi; et ita habitus supremus, scilicet supernaturalis attinget ad ordinem potentiarum, tribuens posse simpliciter.

Cuius rationem tetigit ibidem S. Doct. dicens, quod sicut intra ordinem naturalem dantur propriae operationes, et ideo debent assignari propriae potentiae per se requisitae ad posse illarum; ita in ordine supernaturali dantur etiam propriae operationes supernaturales; et sic debent dari propriae potentiae in ordine ad illas, quae tribuant posse simpliciter; constat autem habitus, vel dispositiones supernaturales habere suo modo rationem potentiarum intra ordinem supernaturalem, seu tribuere una cum potentiis naturalibus radicaliter, et remote concurrentibus posse simpliciter. Nam, ut ex dictis art. 2. et 4. constat, implicat dari potentiam supernaturalem, v. g. intellectivam, quae per modum potentiae simplicis, et totalis tendat in Deum, ut est in se, ac proinde eliciat actum supernaturalem visionis: alioqui, ut ibidem probavimus, conveniret cum Deo in gradu immaterialitatis, et actualitatis, quod implicat. Et ideo potentia simpliciter intellectiva in ordine supernaturali necessario coalescit ex entitate naturali intellectus, sive ex potentia obedientialis supernaturali eiusdem (ut alii dicunt) et ex elevatione, quae fit per habitum, vel auxilium supernaturale iam dictum; atque adeo elevatio illa habet, tum rationem habitus, vel dispositionis, quippe praesupponens posse saltim radicale, tum etiam modo insinuato rationem potentiae, quatenus dat posse simpliciter. Utrum autem praedictae dispositiones tribuentes posse simpliciter differant ex parte formae ab habitibus, an vero ex parte modi habendi illam, quia nimirum habent eandem essentiam ex parte formae, quamvis habitus habeat illam per modum permanentis, dispositio vero tribuens posse simpliciter per modum transeuntis? alia quaestio est alibi discutienda.

38 Hinc ergo et ex iis, quae S. Doct. 1. part. quaest. 18. art. 3. ad 1. et quaest. 23. art. 2. ad 1. et quaest. 54. art. 1. ad 3. docet, ratio fundamentalis pro assertione desumitur, quae potest hanc ad formam reduci. Nam de ratione actionis vitalis, et immanentis perfectae est, ut recipiatur in eadem potentia proxima, a qua elicitur; unde visio corporea recipitur in visu, a quo fit: et auditio in auditu, et sic de aliis; sed intellectus creatus, non nisi ut lumine gloriae perfusus, est potentia proxima elicitiva visionis Dei per essentiam, ut ostensum est: ergo non recipiet illam, nisi ut eodem lumine elevatus.

Confirmatur. Nam intellectio Angelica ut talis, sicut nequit elici nisi ab intellectu Angelico, ex eo, quod est actio vitalis petens oriri ab hoc determinato principio vitae, scilicet intellectu Angeli, ita nequit recipi nisi in intellectu Angelico, et idem est de intellectione humana ut tali, et sic de aliis; ergo visio creata Dei, quae est supernaturalis, et divini ordinis, sicut solum potest elici, ut a potentia intellectiva proxime, ab intellectu creato Deifico, seu divini ordinis per participationem, ita tantum poterit recipi in eodem intellectu sic elevato.

Confirmatur secundo. Nam licet intellectio, ut est actus immanens vitalis, non petat recipi in principio adaequato eliciente illam, et ita non debeat recipi in specie intelligibili, attamen requiritur, ut subiectetur in eo, quod se tenet ex parte potentiae, et per modum potentiae concurrit: ergo cum intellectus solus non se habeat per modum potentiae, sed intellectus, ut elevatus, fiet inde, ut solus intellectus sic elevatus, sit capax recipiendi illam. Consequentia ex se constat. Antecedens autem etiam patet tum generali inductione omnium actuum vitalium, et immanentium; tum etiam: quia licet obiectum, et potentia intellectiva concurrant ad intellectionem, attamen potentia influit per modum foeminae parientis; obiectum vero per modum masculi foecundantis illam. Unde quia foetus non recipitur, aut manet in masculo, licet ab eo debeat active procedere; bene tamen in foemina; ideo intellectio, quae vel se sola, vel una cum verbo, quando per illam producitur, est foetus quidam intellectualis (modo tamen supra explicato) et non qualiscumque, sed immanens, ita ut in hac materia, et receptione talis partus consummetur, non debet recipi, aut manere in obiecto, seu specie intelligibili, bene tamen in potentia. Quare cum intellectus non sit potentia intellectiva, seu foemina intellectualis, respectu visionis Dei, prout est in se, nisi elevatus lumine gloriae, ut probatum est, bene tamen una cum eodem lumine, consequens est, ut in illo sic elevato, et non aliter, possit recipi.

39 Secundo principaliter probatur assertio ratione supra num. 32. tacta a D. Thom. insinuata. Quoniam intelligere est effectus formalis secundarius formae intelligibilis, ex eo, quod habet se per modum existentiae in ordine intelligibili: ergo id ipsum, quod requiritur ad receptionem, seu quasi receptionem speciei, desiderabitur ad receptionem intellectionis: ergo cum lumen gloriae requiratur ad hoc, ut intellectus recipiat, seu uniatur cum essentia divina, ut habet rationem formae intelligibilis respectu visionis Dei, ut ex dictis patet, etiam desiderabitur ad receptionem eiusdem visionis. Antecedens constat ex iis, quae in tract. 4. disp. 1. num. 21. et sequentibus dicemus: ubi ostendemus, quod sicut existentia ordinis naturalis, seu entitativi est effectus formalis secundarius formae eodem modo sumptae, ita intelligere, quia est existentia ordinis intelligibilis, ex eo, quod est ultima actualitas huius ordinis, erit effectus formalis secundarius formae eiusdem ordinis, scilicet speciei impressae, ac proinde licet species, ut habet esse entitativum, et naturale, existitque per existentiam huius ordinis, causet in genere causae efficientis intellectionem: attamen ut pertinet ad ordinem intelligibilem, estque primus actus illius, causat etiam praedictum intelligere in genere causae formalis, et tanquam effectum formalem secundarium ipsius.

Prima vero conseq. patet . Quoniam eadem dispositio, quae requiritur ad receptionem alicuius formae, desideratur ad esse existentiae dimanantis ab illa, ut inductive constat in omnibus formis: ex quo etiam fiet lumen gloriae ex duplici capite desiderari ad receptionem visionis. Primo quidem, quia constituit potentiam intellectivam in esse potentiae simpliciter potentis videre Deum. Secundo vero, quoniam desideratur per modum dispositionis ad unionem, seu receptionem divinae essentiae, ut habet rationem formae intelligibilis, ac proinde suo modo, et saltim mediate ad unionem cum ipsa visione, quae est ultima forma, seu actualitas potentiae creatae visivae Dei.

§ III. Fit obviam argumentis opinionis negantis.

40 Ad primum respondetur, antecedens verum esse ad summum de habitibus acquisitis, non vero de infusis, et constituentibus potentiam in esse potentiae. Nam sicut ad receptionem praedictorum actuum requiritur potentia proxima elicitiva eorundem, ita et id, per quod talis potentia constituitur in esse potentiae proximae. Quare cum habitus luminis gloriae sit per se infusus, et constituens potentiam in esse potentiae proximae visivae Dei secundum id, quod requiritur ex parte potentiae, fit inde, ut praedictum lumen desideretur ad receptionem proprii actus, scilicet visionis Dei.

Ad primam probationem patet ex modo dictis. Ad secundam vero dicendum est, dilectionem Dei, et gratiam iustificantem habere mutuam causalitatem in ordine ad receptionem cuiuslibet ex illis in proprio subiecto, quamvis diverso modo hoc eis competat. Nam actus dilectionis requiritur ad receptionem gratiae per modum causae propriae et in rigore dispositivae: gratia vero desideratur ad dilectionem Dei recipiendam; non quidem per modum causae propriae et in rigore dispositivae, sed per modum constituentis primum omnino subiectum illius in ratione subiecti saltim connaturalis eiusdem. Nam sicut ad receptionem dilectionis naturalis concurrit anima, verbi gratia, per modum subiecti radicalis omnino primi, et voluntas per modum subiecti quo, neutra tamen influit per modum dispositionis propriae, et in rigore sumptae; sic ad receptionem actuum supernaturalium dilectionis influit voluntas ut elevata per habitum supernaturalem, et anima ut elevata per gratiam: illa quidem per modum subiecti quo; haec vero tanquam subiectum quod: neutra tamen per modum dispositionis propriae et in rigore acceptae, licet sumpto late nomine dispositionis, possit dici, quod gratia, et charitas disponunt pro receptione praedicta dilectionis Dei.

41 Ad secundum respondetur maiorem esse veram, quando formae illae ita inter se comparantur, ut una sit substantialis, caeterae vero accidentales: secus vero quando omnes sunt accidentales, et superioris ordinis. Nam tunc illa, quae constituit potentiam in ratione potentiae in ordine ad alias, non poterit non recipi prius: alioqui caeterae non recipientur in subiecto eis correspondente. Quare cum lumen gloriae, et visio sint formae accidentales, et lumen constituat intellectum in ratione potentiae respectu visionis Dei, non poterit non prius recipi in illo, quam visio, et ipsa visio recipi ratione luminis, quamvis daremus (de quo alias) visionem esse perfectiorem, quam lumen. Ratio autem, ob quam facta collatione inter formam substantialem, et accidentales, debet necessario recipi in instanti generationis substantialis prius illa, quam istae, est, quia ut nostri Complut. 1. de Generat. disp. 3. ex D. Thom. ostendunt, non potest materia habere esse secundum quid, quin prius habeat esse simpliciter. Unde cum istud proveniat ei a forma substantiali, illud vero ab accidentalibus, consequens est, ut sit incapax recipiendi formas accidentales, nisi prius natura habeat formam substantialem.

42 Ad tertium negandum est antecedens, quoad utramque illius partem (modo tamen statim explicando.) Et ad probationem prioris concesso antecedenti, neganda est conseq. Quoniam lumen infunditur a solo Deo, ut a causa principali; visio vero fit ab intellectu creato per modum operationis vitalis petentis pro subiecto eandemmet potentiam vitalem proximam, a qua elicitur, ut ostensum est: et ita cum lumen constituat intellectum in ratione potentiae proximae elicitivae visionis, modo iam insinuato, tribuit etiam illi, quod sit receptivus eiusdem visionis. Unde falsum est id, quod ibidem dicitur, scilicet improportionem inter intellectum unde sumptum, et visionem, propter quam intellectus sic acceptus nequit illam recipere, solum oriri ex distantia in ratione entis naturalis, et supernaturalis, quae inter utrumque intercedit: quia revera non oritur ex hoc praecise capite, sed ex eo, quod iam explicuimus.

Ad probationem vero posterioris partis eiusdem antecedentis dicendum est, visionem petere, tanquam subiectum quo, seu tanquam rationem recipiendi lumen gloriae, non quidem ob ea, quae ibidem enumerantur, sed quia, cum sit actus vitalis immanens, petit recipi in eadem potentia proxima, a qua elicitur, seu petit recipi in potentia visiva Dei: intellectus autem secundum se sine lumine gloriae non est visivus Dei, licet habeat commensurationem essentialem cum visione.

43 Ad quartum neganda est sequela. Quia intellectus, et lumen non computantur, ut duae causae partiales, quarum quaelibet habet vim agendi proximam, sicut duo portantes lapidem; sed, ut una, et eadem indivisibilis causa in esse causae. Quia unica causa in esse causae, etiam partialis, petit commensurationem essentialem in ordine ad suam actionem, et insuper quantitatem virtutis, et efficaciam: intellectus autem ex se habet commensurationem essentialem in ordine ad visionem, et quantitatem virtutis a lumine gloriae: et ita ex eo, quod visio recipiatur in intellectu elevato lumine gloriae, non sequitur intellectum agere in lumen; sed intellectum, ut elevatum lumine gloriae agere in se ipsum, quod non est inconveniens, imo necessarium ad rationem agentis per actionem vitalem, et immanentem. Nam sicut una cum lumine est principium activum, et constituit unum, et idem indivisibile principium elicitivum visionis, ita etiam unum, et idem indivisibile principium receptivum illius.

44 Postquam egimus de necessitate luminis gloriae in ordine ad recipiendam, aut quasi recipiendam essentiam divinam, ut habet rationem formae intelligibilis, necnon et de necessitate eiusdem ad hoc, ut ipsa visio in intellectu creato recipiatur, restat explicare, an intellectus ita indigeat praedicto lumine in ordine ad eandem visionem active eliciendam, ut haec necessitas, et indigentia nequeat per aliquem influxum concomitantem in visionem ipsam per divinam potentiam suppleri.

Diximus, Per divinam potentiam; nam de potentia ordinaria certum est beatum indigere lumine gloriae in ordine ad eliciendam visionem Dei. Nam in Concilio Viennensi, et habetur in Clementina Ad nostrum de Haereticis, damnatur quintus error Beguardorum, et Beguinarum, dicentium, quod anima non indiget lumine gloriae elevante ipsam ad Deum videndum: constat autem, quod videre Deum importat elicientiam actus videndi. Nam cum visio sit vitalis operatio, ille solus intellectus videt Deum, qui active elicit visionem: et ita si intellectus indiget lumine ad videndum, indigebit utique eo, ad praedictam visionem eliciendam.

§ I. Refertur prior dicendi modus.

45 Partem affirmantem tuentur Suarez lib. 2. summae Theologiae cap. 16. num. 5. et 6. Molina hic disputat. 1. Vazquez disp. 46. cap. 2. Arrubal. disputat. 20. cap. 3. et referunt pro se Paludanum in 4. dist. 49. quaest. 1. art. 3. et Thomam de Argentina quaest. 1. art. 1.

Probatur primo, testimonio D. Thom. de veritate quaest. 10. art. 11. ubi inquit: Sicut Petrum fecit, sine eo, quod ei debita agilitatis tribuerit, super aquas ambulare, ita potest mentem ad hoc perducere, ut divinae essentiae uniatur in statu viae modo illo, quo sibi unitur in patria, sine hoc, quod a lumine gloriae perfundatur: ergo possibile erit intellectui creato elicere visionem per solam suam potentiam obedientialem, et cum concursu speciali Dei in ipsam visionem, non vero in intellectum. Patet consequentia. Quia ex quo capite potest videre Deum sine lumine gloriae, potest etiam sine aliquo ipsi superaddito elicere visionem. Nam quidquid illi superadderetur, haberet rationem luminis, seu (quod idem est) virtutis visivae Dei: et ex qua parte visio est supernaturalis, et elicita a causa secunda, nequit elici per potentiam pure naturalem, sed per obedientialem, et cum concursu speciali, seu supernaturali Dei in illam.

46 Secundo. Lumen gloriae solum desideratur ad hoc, ut suppleat virtutem effectivam, quae deest intellectui: ergo poterit a Deo suppleri per suam divinam potentiam. Antecedens constat ex dictis. Conseq. vero probatur. Quia virtus, quae deest intellectui, quamque lumen supplet, non est virtus ad eliciendam visionem, quatenus vitalis est: tum, quia ad hoc sufficit intrinseca vitalitas, et vitalis conatus intellectus: tum etiam, quia lumen solum exigitur ad visionem illam, prout est supernaturalis, et clara: tum denique, quia lumen advenit ab extrinseco, et de foris: at principium vitale, et vitaliter influens debet esse ab intrinseco, et ideo actus vitalis diffinitur per hoc, quod sit a principio intrinseco, et coniuncto: at omnem virtutem effectivam causae secundae potest Deus supplere, dummodo non sit virtus effectiva causae vitalis ut vitalis, ut communiter admittunt omnes Philosophi, et Theologi: ergo poterit supplere defectum luminis, et influxum illius, per hoc, quod ipse immediate, et per concursum supernaturalem influat in ipsam visionem, id quod per influxum luminis praestandum erat.

47 Tertio. Lumen gloriae non influit in visionem per modum totalis virtutis in ordine ad illam, sed solum per modum virtutis partialis, atque adeo intellectus erit etiam causa partialis respectu ipsius: ergo poterit Deus supplere efficientiam luminis influendo immediate in visionem id ipsum, quod lumen praestiturum erat. Antecedens patet, tum ex dictis, tum etiam, quia alioqui visio non esset actus vitalis, quippe quae non procederet active a potentia vitali.

Consequentia autem probatur, et explicatur. Nam quoties duae causae partiales influunt in aliquem effectum, non petitur necessario, quod una informet aliam, aut, quod alicui ex illis addantur intrinsecae vires, ratione quarum fiat completa causa in ordine ad talem effectum; sed sufficit, quod vel causa partialis adiuvetur aliquo ex his modis, vel quod alia ex his causis partialibus simul cum altera influat in effectum, non influendo in eandem causam, ut contingit in Petro habente vim partialem, et dimidiatam ad portandum aliquod pondus: tunc,enim poterit portare illud; vel per hoc, quod ei addantur vires intrinsecae, seu inhaerentes, ita ut virtus dimidiata, quam habebat, et alterum dimidium ei superadditum concurrant per modum duarum causarum partialium, et integrantium unam causam totalem; vel per hoc, quod Paulus habens etiam dimidiatam virtutem ad portandum praedictum pondus una cum Petro influat in illum effectum, absque eo, quod influat in eundem Petrum, aut ei intrinsecam, et inhaerentem virtutem superaddat.

48 Ultimo. Actus fidei, et charitatis supernaturales possunt fieri sine habitibus eis proportionatis, et sine aliquo alio influxu Dei in causam: ergo eodem modo actus visionis Dei poterit, saltim per divinam potentiam, fieri per solum influxum Dei in eandem visionem, absque eo, quod Deus imprimat aliquid praevium in intellectu. Consequentia patet ex paritate rationis. Antecedens autem quoad 1. partem constat: quandoquidem praedicti actus sunt dispositiones ad suos habitus, et ita non possunt fieri ab illis, nam hoc ipso, quod ad illos disponant, praesupponuntur cum proprio esse ante eosdem. Quoad secundam vero partem ex dictis patet. Nam illud praevium, quod Deus infunderet in intellectu, et voluntate ad eliciendos praedictos actus, non esset distinctum ab habitibus eis correspondentibus: siquidem eius essentia consisteret in hoc, quod est habere rationem principii respectu illorum, quod quidem est proprium habituum fidei, et charitatis.

Nec refert, si dixeris, illud, quod Deus infunderet in intellectu, et voluntate in ordine ad eliciendos actus fidei, et charitatis, fore qualitatem quandam transeuntem, et non permanentem, atque adeo non habituram rationem habitus. Unde hinc ad summum colligitur, visionem Dei posse elici ab intellectu creato sine habitu luminis gloriae, non vero sine aliquo superaddito entitati intellectus, per quod confortetur antecedenter ad visionem, et influxum Dei in eandem visionem.

Non itaque hoc refert. Quoniam ex eo, quod illa qualitas impressa intellectui ad videndum Deum parum duret, non sequitur distingui specie a qualitate, quae sit principium eiusdem visionis, et permanenter duret: sicut ex eo, quod visio Dei fuerit communicata Paulo per modum transeuntis, non colligitur eam distingui specie ab eadem visione Dei permanenti, quam idem Paulus postea in patria habuit. Et ratio a priori est, quod permanens, vel non permanens duratio non potest species qualitatis distinguere, cum pertineat ad aliud praedicamentum.

Confirmatur. Quia illa qualitas impressa in intellectu, non esset transiens, ex eo, quod a contrario corrumperetur, ut ex eo constat, nec quia ex alio capite id peteret. Nam cum sit principium visionis ex se perpetuae, quippe quae mensuratur aeternitate participata, non habet unde exigat, quod ex se sit transiens.

§ II. D. Thom. Sententia, et primum eius fundamentum.

49 Dicendum tamen est, visionem Dei non posse etiam per divinam potentiam fieri ab intellectu creato per puram, et nudam potentiam obedientialem ipsius, addito solo concursu Dei supernaturali in ipsam visionem, non vero in intellectum. Ita D. August. et Angelicus Doctor, ut ostendunt, et sequuntur Nunno 3. part. quaest. 62. art. 6. quaest. 2. conclus. 1. Alvarez lib. 7. de auxiliis disp. 67. et ita idem S. Doct. 2. cont. Gent. cap. 53. et 2. 2. quaest. 175. art. 3. ad 2. ait: Quod divina essentia non potest videri ab intellectu creato, nisi per lumen gloriae. Quod etiam docent Caietanus in praesenti, Capreolus in 4. dist. 49. quaest. 4. ad argumenta contra secundam conclusionem, scilicet ad 3. et ad 4. Soto in eadem dist. quaest. 2. art. 4. Bannez in praesenti dubio 3. Navarrete controversia 39. § 1. Nazarius in hoc art. et communiter Thomistae.

50 Probatur primo testimonio Concilii Viennensis in hoc dubio adducto, ubi exigitur lumen gloriae elevans potentiam intellectivam, non quidem ex Dei tantum institutione, sed ex natura ipsius actus, et potentiae. Nam sicut haeretici aiebant, intellectum suapte natura posse consequi beatitudinem, sic ex opposito definit Sanctum Concilium, illum indigere ex natura rei elevatione, et lumine ob inferioritatem, et insufficientiam, quam habet ad videndum Deum: sed nomine luminis gloriae nequaquam intelligit Concilium visionem ipsam, seu influxum concomitantem Dei in illam, qui nihil est aliud, quam praedicta visio, sed aliquid praevium ad illam: ergo ex natura rei non sufficit ipsemet actus, seu concursus Dei concomitans una cum potentia obedentiali intellectus; sed desideratur aliquid praevium ipsi a Deo impressum: ergo etiam per ordinem ad divinam potentiam hoc ipsum desiderabitur. Haec ultima consequentia patet ex priori. Quia quod ex natura rei desideratur ob improportionem, et insufficientiam intrinsecam, quae est in causa in ordine ad aliquem effectum, non potest non etiam requiri per ordinem ad divinam potentiam, ita ut ex parte eiusdem causae se teneat, ut statim magis expendemus. Prima vero consequentia ex utraque praemissa satis constat. Minor autem videtur certa. Tum quia si per lumen gloriae intelligeret Concilium visionem ipsam, seu influxum concomitantem Dei in illam, qui nihil est aliud, quam ipsa visio, tunc nihil contra praedictos haereticos definiret, siquidem ipsi non negabant, quod ad videndum Deum requiritur ipsa visio illius, aut influxus concomitans Dei in eam, qui est idem, quod praedicta visio. Tum etiam: quia Concilium in ea significatione accipit lumen gloriae, in qua communiter accipitur a Theologis; alioqui si verba Concilii possent ad aliam significationem, praeterquam ad eam, secundum quam communiter accipiuntur, detorqueri, nihil haberemus firmum in definitionibus Conciliorum: constat autem apud Theologos nomine luminis gloriae non intelligi visionem ipsam, sed aliquid praevium ad illam, et intrinsecum potentiae, elevansque illam ad hoc, ut visionem eliciat.

§ III. Proponitur secundum fundamentum sententiae D. Thom.

51 Secundo principaliter probatur assertio ratione desumpta ex D. Thom. loco citato ex 3. cont. Gent. quae potest ad hanc formam reduci. Causa de se insufficiens ad aliquam altiorem operationem non potest illam elicere, nisi ei superaddatur vel intensio propriae virtutis, si illa actio solum, quoad intensionem superet efficacitatem illius, vel aliqua alia virtus specie distincta, si talis operatio sit eminentior, et specie distincta ab illa, quae ab eadem causa elici potest: sed visio Dei est operatio eminentior, et specie distincta ab ea, quam intellectus creatus per propriam, et innatam virtutem elicere potest: ergo debet ei superaddi aliqua virtus altior, et eminentior, specieque distincta ab entitate intellectus, et potentia obedientialis ipsius, per quam elevetur in ordine ad talem actionem: ergo talis virtus debet esse distincta a praedicta potentia obedientialia, aut intensione eius, et a concursu speciali, et concomitanti, quo Deus in praedictam visionem influit.

Maiorem explicat, et probat D. Thom. exemplis calidi remissi, et diaphani illuminantis: quorum primum eget sola intensione caloris ad eliciendam calefactionem intensam, quia praedicta calefactio solum quoad intensionem excedit eius virtutem: secundum vero, scilicet diaphanum, indiget forma specie ab illo distincta ad illuminandum, ex eo, quod illuminatio est actio eminentior, et specie distincta ab ea, quam diaphanum secundum se sumptum potest elicere.

52 Et deinde probari potest ex proportione inter virtutem effectivam, et operationem ab ea eliciendam, quae quidem, ut intuenti constabit, servari nequit, nisi actioni altiori, et eminentiori, specieque distinctae ab iis, quas potentia activa secundum se potest elicere, correspondeat virtus activa altior, et specie distincta: sicut etiam ad eandem proportionem desideratur, ut ad actionem excedentem praecise in intensione vim activam, superaddatur ex parte causae sola intensio virtutis in illa existentis.

Minor autem ex dictis in hoc eodem art. satis constat. Prima vero conseq. ex utraque praemissa deducitur. Secunda vero, quoad utramque part. ex priori sequitur. Quoad 1. quidem, videlicet, quod talis virtus superaddita debeat esse eminentior, et specie distincta a potentia obedientialis intellectus, aut intensione eius, inde patet. Quoniam alias non superadderetur illi virtus in ordine ad actionem eminentior, et specie distinctam ab iis, quas secundum se potest elicere. Quod 2. vero, nimirum quod influxum concomitantem Dei in ipsam visionem, etiam constat. Nam id, in ordine, ad quod efficiendum causa indiget elevatione, non potest esse ipsa virtus elevativa: sicut id, in ordine, ad quod datur virtus productiva, non potest esse ipsa vis productiva, ut ex terminis ipsis constare videtur: ergo si ad eliciendam visionem Dei, indiget intellectus virtute elevante, et specie distincta ab eius innata virtute, nequit talis virtus elevans esse ipsamet visio: ergo cum concursus concomitans Dei in visionem, sit eademmet visio prout a Deo, et non aliquid praevium ad ipsam; nequit per talem concursum potentia intellectiva elevari ad illam eliciendam.

§ IV. Prior solutio adversariorum, et impugnatio illius.

53 Quae ratio est adeo efficax, ut omnes solutiones, quae ex doctrina adversariorum possunt illi adhiberi, maneant sola explicatione, et expensione illius impugnatae. Nam in primis id, quod respondent, scilicet posse Deum supplere per suam omnipotentiam concursum luminis, ex eo, quod omnis efficientia causae secundae potest suppleri ab ipso, quamvis alias si eam non suppleret, tunc activitas talis causae desideraretur, satis corruit ex dictis.

Nam licet possit Deus se solo efficere quidquid causae secundae possunt, dummodo causa secunda per modum principii vitalis, ut talis, non concurrat; attamen nequit facere, ut praedicta causa attingat talem effectum, aut eliciat aliquam actionem, quin habeat sufficientem virtutem, et efficacitatem ex parte sua in ordine ad illam: ergo cum ostensum sit, intellectum ex se non habere virtutem sufficientem, et efficacitatem ad eliciendam visionem Dei, nequit Deus facere, ut eam eliciat, quin illi praestet virtutem ad id proportionatam. Conseq. ex se constat. Antecedens autem etiam patere videtur, tum ex terminis ipsis: tum etiam, quia alias causa illa posset, et non posset elicere eam operationem: posset quidem, ut supponitur: non posset vero, quia sine sufficienti virtute, et efficacitate non potest eam elicere: tum denique, quia repugnat causam secundam prodire in actum secundum, nisi in suo ordine praesupponatur in actu primo proportionato, quandoquidem omnis effectus, aut operatio debet praecontineri in sua causa, et in actu primo illius: ac proinde nequit etiam per divinam potentiam talis actus secundus ab ea prodire, nisi habeat sufficientem vim, et efficacitatem, per quam constituatur in actu primo.

54 Confirmatur. Nam lumen gloriae non concurrit praecise in genere causae efficientis ad visionem, sed ei aliquid de causalitate formali intrinsece, et indispensabiliter admiscetur: ergo nequit suppleri a Deo. Conseq. patet. Quoniam causam formalem, et effectum eius nequit Deus supplere. Antecedens autem probatur, et explicatur. Quoniam sicut intellectus Angelicus, ut est potentia naturalis, non solum concurrit ad intellectionem Angelicam eiusdem ordinis per modum causae efficientis, sed etiam ibidem admiscetur aliquid de causa formali, seu specificante, ex eo, quod talis intellectio dicit intrinsecum ordinem, et indispensabilem dependentiam ab intellectu, ut a principio illius; et ideo nequit Deus facere, ut fiat intellectio Angelica sine intellectu Angelico; ita intellectio divini ordinis debet procedere a potentia intellectiva divini, et supernaturalis ordinis, non solum, ut a principio effectivo, sed ita, ut aliquid de causalitate formali admisceatur; ac proinde ad praedictum intellectum talis intellectio intrinsecam, et indispensabilem habitudinem dicet, ipseque habebit etiam rationem specificativi respectu ipsius: ergo cum lumen gloriae constituat intellectum creatum, in ratione potentiae supernaturalis, et divini ordinis, fiet inde, ut non solum concurrat per modum principii effectivi, sed ibidem aliquid de causalitate formali misceatur.

§ V. Evasio secunda adversariorum, et praeclusio eius.

55 Deinde etiam ex dictis corruit alia solutio, quae ex doctrina adversariorum solet adhiberi, scilicet intellectum habere virtutem partialem per suam potentiam obedientialem in ordine ad eliciendam visionem Dei prout est in se, siquidem lumen non est adaequata causa illius: et ita satis est, quod alia causa partialis, scilicet Deus, immediate in visionem influat concursu illo simultaneo: non secus, ac virtus, ut duo, quam habet Petrus ad portandum lapidem resistentem, ut quatuor, completur per aliam virtutem ut duo, qua influit Paulus ad portandum cum Petro eundem lapidem, licet unus non influat in alium, sed uterque in effectum.

Haec igitur solutio non minus, quam praecedens ex sola explicatione rationis D. Thom. corruit. Nam cum S. Doctor denegat intellectui sufficientem vim ad hoc, ut possit sine lumine gloriae attingere Deum, prout est in se, non est, quia secundum se habeat virtutem proximam ad illum sic videndum, et haec sit partialis, atque ita non possit se solo visionem elicere, ut in proposito exemplo contingit; sed quia secundum se nullam virtutem proximam quantumvis partialem habet in ordine ad talem visionem, sed tantum remotam, et radicalem, ex eo, quod virtus proxima, quantumvis partialis attingens aliquem effectum, debet esse eiusdem ordinis cum illo, ut in eodem exemplo allato cernere licet, et intellectus secundum se, non est eiusdem ordinis supernaturalis, et divini cum Deo, ut clare viso. Quare repugnabit, quod secundum se sumptus, etiam partialiter concurrat, quantumvis Deus simul per concursum pure simultaneum in visionem influat: quandoquidem implicat causam agere sine virtute agendi proxima, ut omnes Theologi fatentur.

56 Confirmatur, et explicatur. Nam propter hanc rationem intellectus, et voluntas creata non habent virtutem proximam etiam partialem ad eliciendos actus supernaturales Fidei, Spei, et Charitatis, sine aliqua gratia praeveniente, etiamsi potentia eius obedientialis pertineat, iuxta probabilem illum dicendi modum disp. 1. huius tract. adductum, ad ordinem supernaturalem per modum purae capacitatis: ergo cum visio beatifica sit etiam actus supernaturalis, et excellentior, non habebit intellectus, adhuc hypothesi illa data, praedictam virtutem in ordine ad talem visionem. Conseq. patet. Antecedens vero probatur. Nam in Concilio Tridentino sess. 6. canone 3. diffinitur hominem indigere gratia praeveniente in ordine ad illos actus; si autem haberet virtutem agendi proximam respectu illorum, non esset, cur talis gratia praeveniens desideraretur in potentiis elicitivis eorum, sed sufficeret gratia concomitans.

Deinde. Nam insufficientia, quam tribuit D. Thom. intellectui creato secundum se sumpto in ordine ad videndum Deum, est talis, ut non sit ei sic sumpto debitus debito connaturalitatis concursus ille specialis, et supernaturalis, quo Deus una cum illo influeret in visionem: ergo praedicta insufficientia debet etiam esse talis, ut non solum non possit secundum se consideratus influere in visionem, ex eo, quod tantum habet virtutem agendi partialem, licet proximam, sed ex eo, quod nullo modo habet talem virtutem proximam quantumvis partialem. Antecedens patet. Quia alioqui concursus ille non esset ordinis supernaturalis, et divini, quippe debitus titulo connaturalitatis entitati naturali intellectus. Nam, ut adversarii fatentur, potentia obedientialis illius non est secundum se ordinis supernaturalis. Conseq. vero etiam constat. Nam causae proximae partiali debetur titulo connaturalitatis unio, cum alia concausa proxima, et partiali, et ei sic unitae est etiam debitus concursus proportionatus in ordine ad actionem, quam elicitura est.

57 Praeterea. Nam insufficientia, et inefficacitas, quae a D. Thom. tribuitur intellectui secundum se, et absque lumine in ordine ad visionem Dei, oritur ex inferioritate, et imperfectione eius. Si autem intellectus secundum se, et per suam puram potentiam obedientialem haberet virtutem agendi proximam, etiam partialem respectu illius, non esset in eo talis inferioritas, et imperfectio: ergo, etc. Maior constat. Quoniam quaelibet insufficientia in genere causae efficientis oritur ex imperfectione, et inferioritate: nam sicut haec causa agit, ut est in actu, et in se perfecta, ita insufficientia eius ortum ducit ex potentialitate, et consequenter ex inferioritate, et imperfectione.

Minor autem etiam constat. Quia, quod ex se, et ex sua innata virtute habet vim proximam, et partialem respectu visionis supernaturalis, ita ut nihil aliud praeter illud per modum foeminae intellectualis concurrat, continet in ordine supernaturali omnem perfectionem, quae intra latitudinem potentiae intellectivae potest ei competere: nam tota latitudo potentiae intellectivae, tantum potest se extendere ad hoc, ut sola ipsa per modum foeminae, et per modum causae partialis partialitate causae possit propria virtute influere in actum omnium perfectissimum, scilicet visionem beatificam: at in casu, de quo loquimur, solus intellectus concurreret per modum foeminae intellectualis, ac per modum causae partialis in hoc ordine, alioqui actio illa prout a Deo esset vitalis, et Deus ipse, ut hoc modo concurrens indigeret speciali ratione, ut foecundaretur per speciem obiecti cogniti, tam in hac, quam in aliis intellectionibus ordinis supernaturalis: ergo praedictus intellectus creatus contineret omnem perfectionem latitudinis intellectus creati, et per consequens non esset inferior in ratione potentiae intellectivae in ordine ad visionem beatificam.

58 Accedit tandem, quod intellectus per suam potentiam obedientialem nequit habere virtutem proximam etiam instrumentalem, per quam in hoc ordine praecontineat in actu primo quaelibet opera miraculosa: ergo neque per illam poterit habere virtutem proximam partialem in ordine ad visionem Dei. Conseq. patet. Quoniam visio Dei producitur ab intellectu, ut a causa principali, ex eo, quod continetur intra latitudinem sui actus adaequati, scilicet intellectionis. Constat autem virtutem aliquam esse ex se minus proportionatam ad concurrendum per modum causae principalis, licet partialis, in actum secundum, secundum substantiam supernaturalem, et omnium perfectissimum, qualis est visio, quam ad concurrendum instrumentaliter in opera miraculosa: quandoquidem tota latitudo causae instrumentalis alicuius ordinis nequit pertingere ad perfectionem, quae continetur in causa principali etiam partiali contenta intra eundem ordinem, quo causa instrumentalis.

Antecedens autem probatur. Quoniam si intellectus haberet talem virtutem, tunc potentia illa obedientialis eius esset infinita secundum virtutem continendi. Nam effectus miraculosi, et supernaturales se excedunt in infinitum in perfectione, saltim accidentali: et omnis haec perfectio debet in instrumento physico, de quo loquimur, saltim in suo ordine, simul, et semel praecontineri: ita ut licet non sit aequalis perfectionis cum effectu, attamen ex eo, quod in suo ordine contineat illum, colligatur habere in se aliquam perfectionem: et ita si continet infinita, se invicem in perfectione excedentia, non potest non esse quid infinite perfectum. Sed de his videantur ea, quae nostri Complut. in lib. Phys. disp. 12. a num. 14. usque ad 16. docent.

§ VI. Ultima responsio, et eversio illius.

59 Ex quibus omnibus manet impugnata alia solutio adversariorum, scilicet intellectum creatum solum instrumentaliter influere in visionem, et ita non indigere, nisi solo influxu Dei in illam, non vero in intellectum. Nam cum instrumentum non elevetur ad esse, sed ad operari, non est necesse, ut causa principalis aliquid illi imprimat, sed satis est, ut una cum illo operetur: quod si aliquando aliquid ei imprimitur, ut in praesenti contingit, quippe cum intellectus per lumen gloriae ad videndum Deum De facto elevetur, hoc tantum fit ad hoc, ut suavius, et connaturalius videat; non vero, quia id etiam per ordinem ad divinam potentiam sit necessarium.

Nam contra hoc urget ratio facta, in hunc tamen modum perpensa. Etsi enim licet daremus intellectum solum instrumentaliter concurrere ad visionem, nihilominus hoc ipso, quod sit insufficiens ex parte sua ad illam, ac proinde indigeat elevatione ad operari, elevatur ad hoc, ut saltim in suo ordine, scilicet per modum instrumenti contineat eandem visionem prius natura, quam illam eliciat, et consequenter ad hoc, ut prius constituatur in actu primo operativo, quam in actu secundo, ut ex dictis num. praeced. constat: ergo debet illi imprimi aliquid pertinens ad ordinem essendi, per quod contineat effectum principalis agentis, scilicet praedictam visionem, quam ante elevationem non continebat. Maxime quia, ut recte N. Complutens. 2. Phys. disp. 12. quaest. 1. ostendunt, et infra dub. seq. dicemus, per solam subordinationem ad Deum non potest constitui in actu primo etiam in suo ordine ad operandum.

60 Deinde falsum est, intellectum concurrere instrumentaliter in visionem Dei. Nam, ut dicemus infra, nequit illam elicere, nisi elevatus lumine gloriae, et ut sic elevatus attingit eam per modum causae principalis, ut supra art. 4. tetigimus: et ratio ipsa suadet. Tum quia visio beatifica est actus connaturalis respectu luminis gloriae, ut supra art. 2. tetigimus: et eadem visio, eiusque obiectum non sunt extra latitudinem actus, et obiecti adaequati intellectus: at ut ex supra dictis, art. 1. dub. 1. constat, ad rationem causae principalis satis est, ut concurrat per formam, cui sit connaturalis illa operatio, et quod talis operatio et obiectum eius sint contenta sub operatione, et obiecto adaequato illius potentiae.

Tum etiam: quia quaelibet natura mediantibus suis potentiis per modum causae principalis concurrit ad proprias operationes: at gratia sanctificans habet rationem naturae in ordine supernaturali, et divino, et eius propria, ac connaturalis operatio est videre Deum: ergo per suam potentiam ordinis divini, scilicet per lumen gloriae, attinget tanquam causa principalis eandem visionem, ac proinde etiam anima, et intellectus, ut elevata per gratiam, et lumen, hoc ipsum habebunt: siquidem, ut modo dicebamus, elevantur ad actum, et obiectum contentum sub actu, et obiecto proprio, et adaequato illorum, et per formam habentem virtutem per modum causae principalis, et modo supra explicato, in ordine ad illa. Unde non recte infert Suarez ex eo, quod intellectus concurrit, ut elevatus, quod influat instrumentaliter, quia elevatio cum conditionibus iam dictis, non extrahit rem elevatam a ratione causae principalis.

§ VII. Respondetur argumentis contrariae sententiae.

61 Ad primum patebit ex iis quae dub. seq. num. 77. et 86. dicemus.

Ad secundum concesso antecedenti, neganda est consequentia: tum propter ea, quae statim ad probationes eiusdem consequentiae asseremus: tum etiam, quia, ut ex iam dictis constat, licet Deus possit cum limitatione supradicta se solo efficere, quidquid mediis causis secundis efficit; non tamen potest facere, ut ipsae efficiant suos effectus, quin habeant in actu primo virtutem ad illos: hic autem non loquimur de visione utcunque efficienda; sed ut efficienda ab intellectu creato.

Et ad primam probationem eiusdem consequentiae debet negari antecedens. Ad cuius primam, et secundam probationem dicendum est lumen desiderari ad visionem Dei, quatenus est vitalis, vitalitate non qualicumque, sed supernaturali, quae sola in ea invenitur. Nam sicut intra ordinem naturae datur sua vitalitas, ita intra ordinem supernaturalem, et divinum reperitur etiam vitalitas supernaturalis, iuxta illud Joan. Gratia Dei vita aeterna: et ideo etiam ex hoc capite nequit Deus vices luminis gloriae per suum concursum supplere. Unde ad praedictam visionem, prout est vita supernaturalis, non sufficit vitalitas naturalis intellectus, nisi elevata per lumen gloriae.

Ad tertiam vero probationem respondetur, quod lumen gloriae participat, ut quo vitalitatem supernaturalem divini intellectus, quoad efficaciam vitalem, qua gaudet in ordine ad videndum se, prout est in se ipso: et simul inhaeret potentiae vitali, atque ita nihil illi deest, ad hoc, ut visio procedat ab eo, ut a principio intrinseco vitali.

62 Ad tertium concedendum est antecedens iuxta superius dicta. Ita nimirum, ut licet lumen non sit tota, et adaequata ratio per exclusionem virtutis etiam radicalis, et remotae, sit tamen tota, et adaequata ratio ex parte potentiae per exclusionem alterius virtutis proximae ex parte eiusdem potentiae se tenentis: quia intellectus solum habet ex se virtutem radicalem, et inchoatam. Et deinde neganda est consequentia. Ad cuius probationem patet ex dictis antecedens esse verum, quoties illae causae sunt partiales partialitate causae proximae, ita ut quaelibet habeat suam virtutem partialem proximam agendi, ut in exemplo ibidem allato contingit, secus vero quando sunt partiales partialitate causae, ita, ut una sit remota in suo ordine, alia vero proxima. Nam tunc ea, quae tantum habet virtutem agendi remotam, et non proximam in suo ordine (ut quod praesens accidit) nequit operari, nisi prius talis proxima ei conferatur.

Ad ultimum transeat antecedens, quoad priorem partem, et negari debet, quoad posterio rem. Ad cuius probationem bene respondetur ibidem. Ad impugnationem autem contra solutionem ibi datam constabit ex dicendis num. 87. et 88.

Necessitas luminis gloriae creati in ordine ad videndum Deum, et modus influendi ipsius in praedictam visionem, maxime ex discussione huius dubii pendet: et ideo, ut eam magis radicitus explicemus, illud excitavimus.

§ I. Opinio affirmans.

63 Prima sententia affirmat, Deum posse uniri in ratione luminis cum intellectu creato, atque ita sufficere praedictam unionem absque lumine creato, una cum concursu supernaturali Dei in visionem, ad hoc, ut intellectus creatus videat illum: ad eum sane modum, quo putant sufficere, Deum per se ipsum uniri in ratione speciei intelligibilis absque aliquo alio inhaerenti, ad hoc, ut sine specie creata, et inhaerente, cum concursu tamen supernaturali Dei, visio eliciatur. Ita aliqui, quos refert Ledesma de perfectione Dei quaest. 8. art. 8. in subarticulo, et alii plures ex iunioribus: quod reputat probabile Vincentius in relectione de gratia Christi quaest. 6.

Probatur primo. Nam essentia divina est suum esse in omni genere: ergo poterit uniri in ratione luminis gloriae cum intellectu creato, ita, ut constituat illum in actu primo ad videndum eandem essentiam, absque eo, quod addatur ei aliquod lumen gloriae creatum. Antecedens constat ex dictis art. 2. huius quaest. alioqui essentia divina non esset actus purus in omni genere. Consequentia vero probatur. Nam, ideo potest uniri in ratione speciei absque inhaesione, quia in ratione formae intelligibilis est suum esse, ut loco citato ostendimus: ergo si eodem modo in ratione luminis est suum esse, ac proinde praehabet omnem effectum, quem lumen creatum una cum informatione, et inhaesione continet, poterit per se, et intime in intellectum illapsa, absque eo, quod inhaereat, praedictum effectum illi communicare.

64 Confirmatur primo. Nam lumen gloriae pertinet ad ordinem intelligibilem, ut ex se constat: et Deus est purissima forma in ordine intelligibili: ergo poterit uniri in ratione luminis cum intellectu creato. Patet consequentia, tum, quia ideo potest uniri in ratione speciei, quia species pertinet ad ordinem intelligibilem: tum etiam, quia uniri intelligibiliter, nullam involvit imperfectionem, sed potius, quo forma est perfectior, eo melius in hoc ordine uniri potest: et ideo substantia Angelica licet sit quid completum in genere substantiae, potest cum suo intellectu in ratione formae intelligibilis uniri.

Confirmatur secundo. Nam, ex eo potest essentia divina uniri in ratione speciei, quia species non tribuit primam virtutem ad agendum; sed supponit virtutem, et complet illam, ut loco citato ostendimus: at neque lumen tribuit primam virtutem ad videndum Deum, sed supponit virtutem radicalem intellectus: ergo poterit etiam Deus seipso formaliter supplere virtutem et defectum luminis gloriae.

65 Nec refert, si dicas, speciem esse complementum tenens se ex parte obiecti, atque adeo extrinsecum; at vero lumen esse complementum tenens se ex parte potentiae, et per consequens debere etiam esse intrinsecum, et inhaerens.

Nam contra hoc est. Quoniam complementum aliquod tenere se ex parte potentiae, nihil aliud est, quam quod sit intrinsecum ipsi, et ad eam ex parte sua confortandam desideratum, sed neutrum ex his obest, quominus Deus totum hoc possit per se ipsum, et modo dicto praestare; ergo, etc. Maior videtur certa. Minor autem quoad 1. part. scilicet quoad intrinsecitatem, patet. Quia unio essentiae Dei per illapsum est intimior, quam unio formae creatae per inhaerentiam, ut loco relato ex Div. Thom. diximus: ergo ex parte intimitatis nihil oberit, quominus possit Deus munus luminis gloriae modo explicato supplere. Quoad 2. vero etiam constat, quia si essentia divina continet illud ipsum, quod ex parte potentiae creatae deest ad visionem, et alias non requiritur unio per inhaesionem ad talem effectum praestandum, ut probatum est, ac proinde ibidem nulla involvitur imperfectio, non est cur essentiae divinae denegatur, ut id per modum formae, et absque imperfectionibus praestet.

66 Secundo principaliter probatur eadem sententia. Quoniam ideo causa formalis creatae indiget informatione, aut inhaesione ad tribuendum suum effectum formalem, quia ipsa non est talis effectus formalis: sed essentia divina est in ratione luminis suus effectus formalis; ergo non indiget informatione, aut inhaesione ad hoc, ut uniatur cum intellectu creato, in ratione luminis, et tribuat illi, quod ex parte sua sit efficax ad videndum Deum, ac proinde non erit unde praedicta unio repugnet. Haec ultima conseq. ex priori aperte patet. Prior vero ex utraque praemissa. Minor autem constat ex dictis: siquidem Deus in ratione luminis est infinitus, et per consequens est in ratione luminis suus effectus formalis. Maior vero etiam constat. Quoniam ideo forma creata eget informatione, ut causet, et quasi extra se emittat suum effectum formalem, quia informatio est ipsa causalitas, qua forma de novo ponit in rerum natura suum effectum formalem; ergo si illa forma esset suus effectus formalis, non indigeret informatione, aut causalitate ad illum in rerum natura ponendum.

67 Tertio. Nam aliae causae inferiores ex coniunctione, et subordinatione ad superiores, absque eo quod illis aliquid inhaerens, aut in esse entitativo eas informans superaddatur, possunt reddi sufficientes in actu primo in ordine ad aliquem effectum, quem sine tali coniunctione, et subordinatione attingere non poterant: ergo etiam intellectus ex coniunctione, et subordinatione ad Deum, ut habet rationem luminis increati, et ut est ei assistens, poterit constitui in actu primo in ordine ad visionem, absque eo, quod ei aliud lumen intrinsecum, et ipsi inhaerens communicetur. Conseq. patet, tum ex paritate rationis, tum etiam, quia praedictae causae superiores non ita intime assistunt inferioribus, sicut Deus est intime assistens intellectui creato. Antecedens vero probatur. Nam colores ex subordinatione ad lucem extrinsece eis assistentem redduntur visibiles, et sufficientes in actu primo ad immutandum visum: phantasma etiam ex coniunctione ad intellectum agentem, absque eo, quod ipsi aliquid intrinsecum superaddatur, fit potens producere speciem intelligibilem: et tandem cogitativa redditur eodem modo ex subordinatione ad intellectum possibilem sufficientem ad habendum aliquem discursum.

68 Confirmatur ex D. Thom. 1. part. quaest. 106. art. 1. ubi sic inquit: Sicut virtus inferioris corporis confortatur ex situali propinquitate perfectioris, et minus calidum crescit in calore ex praesentia magis calidi, ita virtus intellectiva inferioris Angeli confirmatur ex conversione superioris Angeli ad ipsum: ergo multo magis intellectus ex intima assistentia, et illapsu Dei in ipsum in ratione luminis gloriae, quae est peculiaris quaedam conversio Dei ad illum, confortabitur, et reddetur potens in ordine ad attingendum active effectum improportionatum tali conversioni, qui, ut constat, non potest esse alius praeter visionem eiusdem Dei, prout est in se.

§ II. Proponitur prior assertio.

69 Dicendum tamen est primo, implicare contradictionem, Deum uniri in ratione luminis gloriae cum intellectu creato, atque adeo praedictum intellectum sine lumine creato eidem inhaerente non posse etiam per divinam potentiam elicere visionem beatificam. Assertio haec satis colligitur ex D. Tho. locis dub. praeced. relatis, et ex iis, quae in hoc art. et art. 2. docet, ut statim magis expendemus: et ita S. Doctorem sequuntur Caietanus, Bannez, Zumel in praesenti, Sotus, Capreolus, et communiter Thomistae, ut refert Gonzalez in hoc art. disput. 27. sect. 3.

Ut autem rationem fundamentalem ex eodem S. Doctore desumptam assignemus, praesupponendum est ex ipso in art. 2. huius quaest. illud, quod saepe diximus, scilicet lumen gloriae in eo distingui ab specie intelligibili, quod haec tenet se ex parte obiecti, illud vero ex parte potentiae, quia constituit illam in ratione potentiae visivae Dei: sicut species intelligibilis, ex eo quod tenet se ex parte obiecti, reddit illud intelligibile. Ex quo etiam fit, quod sicut ob hanc rationem species sic debet commensurari quoad perfectionem, quam habet in ratione speciei cum obiecto, ut non stet ipsum esse infinitae perfectionis, et immaterialitatis in ratione obiecti, non vero speciem intelligibilem, et ideo, quia Deus, prout est in se ipso, habet infinitam perfectionem, et immaterialitatem in ratione obiecti, etiam species illum, prout est in se, repraesentans, non potest non in ratione speciei esse infinitae perfectionis, et immaterialitatis: ita, quia lumen gloriae tenet se ex parte potentiae, et est elevatio ipsius in ordine ad visionem, ac proinde potentia sine illo non habet rationem potentiae visivae Dei, etiam quoad ea, quae ex parte eiusdem, ut condistinctae ab obiecto requiruntur, ideo debet eodem proportionali modo commensurari, quoad suam entitatem, et perfectionem in ratione luminis cum praedicta potentia. Quoniam virtus tenens se ex parte potentiae operativae elevans, et constituens illam in actu primo, dicit essentialem ordinem ad eandem potentiam, estque propter illam, ut ex statim dicendis magis constabit: atque adeo debet commensurari cum illa, quatenus licet sit perfectior quam ipsa, quippe quae elevat eam ad altiorem ordinem, nihilominus non potest non finiri, et coarctari secundum suam entitatem, et perfectionem per ipsam.

70 Hinc ergo sequens deducitur ratio. Nam repugnat Deum uniri in ratione formae, aut alicuius alterius rei, per se, et ab intrinseco petentis, quod finiatur, et limitetur quoad suam entitatem, et perfectionem per id, in quo recipitur; alioqui Deus, ut sic, unitus esset secundum suam entitatem simul infinitus et finitus: sed lumen gloriae elevans potentiam inferioris ordinis, ad hoc, ut sit ex parte sua proxime visiva Dei, petit per se, et ab intrinseco, ut commensuretur cum intellectu creato, et finiatur, ac limitetur per illum: ergo repugnabit Deum uniri cum ipso in ratione luminis in ordine ad visionem, ac proinde, quod haec eliciatur absque lumine creato, et in eadem potentia intellectiva inhaerente.

Patet haec ultima conseq. Quia, ut ex dictis dub. praeced. constat, non sufficit influxus concomitans Dei in ipsam visionem, sed requiritur, ut Deus influat aliquid praevium in intellectum, et per consequens aliquid habens rationem luminis gloriae, seu virtutis proximae visivae Dei, quae sola praedicto intellectui deest.

71 Confirmatur, et explicatur primo. Repugnat Deum uniri in ratione formae naturalis cum intellectu creato, aut cum quavis alia creatura, ut supra artic. 2. dub. 2. diximus: sed hoc ipso, quod uniretur in ratione luminis gloriae, haberet uniri in ratione formae naturalis: ergo repugnat, quod uniatur in ratione luminis: et consequenter, quod intellectus sine lumine creato, et inhaerente Deum videat. Minor, in qua sola est difficultas, probatur. Nam intellectus, si praecise consideretur una cum lumine elevante, tantum habet rationem purae potentiae in ordine intelligibili respectu divinae essentiae, et visionis ipsius: ergo lumen elevans intellectum solum in esse entitativo, et naturali, habet rationem formae; non vero in esse intelligibili: ac proinde Deus, ut unitus in ratione luminis, solum habebit rationem formae in ordine entitativo, et naturali; secus vero in ordine intelligibili, in quo secundum istam rationem esset pura potentia.

72 Confirmatur secundo. Nam ideo Deus potest uniri in ratione speciei intelligibilis cum intellectu creato, tanquam cum secundario perfectibili; et similiter potest eodem modo, nimirum, tanquam cum perfectibili secundario, uniri in ratione existentiae, vel subsistentiae cum natura humana; quia, sicut habet rationem formae intelligibilis respectu intellectus creati, et rationem termini respectu naturae humanae, ita comparatur per modum formae intelligibilis respectu sui intellectus, et per modum termini respectu propriae essentiae, et naturae: sed essentia divina nequit habere rationem formae naturalis respectu Dei, ut loco citato ostendimus: ergo nequit uniri cum intellectu creato tanquam cum secundario perfectibili per modum praedictae formae: ergo cum unio in ratione luminis includat unionem in ratione formae naturalis: ut modo dicebamus, nequibit divina essentia uniri in ratione luminis cum creato intellectu, adhuc tanquam cum secundario perfectibili. Maior, quae sola indiget probatione, suadetur sic. Nam licet non sit necessarium, ut secundarium perfectibile, ita perficiatur sicut primarium, debet tamen ab eo, quod illud perficit, respici, aut quasi respici sub eadem ratione formali ac respicitur primarium perfectibile; quia tota ratio respiciendi secundarium perfectibile, est, quod respiciat primarium: ergo ideo potest essentia divina respicere, v. g. per modum formae intelligibilis intellectum creatum, tanquam secundarium perfectibile, quia eodem modo, nempe per modum formae intelligibilis, respicit intellectum divinum, ut perfectibile primarium.

73 Confirmatur tertio. Quoniam lumen gloriae indispensabiliter petit, tum quod spectet ad ordinem intelligibilem, tum etiam quod pertineat ad ordinem naturalem, et entitativum: ergo Deus nequibit in ratione luminis cum intellectu creato uniri. Antecedens quoad 1. part. probatur. Nam sicut intellectus cum sua quantitate virtutis naturali, et in ordine ad obiecta naturalia, et proportionata comparatur per modum purae potentiae in ordine intelligibili, respectu primae formae huius ordinis, scilicet respectu speciei intelligibilis, et secundum istam rationem pertinet ad hunc ordinem, tanquam pura potentia intra illum; ita etiam idem intellectus cum sua quantitate virtutis supernaturali, scilicet lumine gloriae, et in ordine ad obiectum supernaturale, nempe Deum clare visum, habet se per modum purae potentiae in ordine intelligibili respectu primae formae supernaturalis, et intelligibilis, nimirum essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis: atque adeo secundum hanc rationem non poterit non spectare ad ordinem intelligibilem. Quoad secundam vero partem idem antecedens suadetur. Quia cum intellectus cum lumine gloriae, et ut elevatus per illud, debeat active per modum potentiae influere in visionem claram, et quidditativam Dei, non potest non habere rationem actus, et formae in esse entitativo, et naturali: quandoquidem secundum istam rationem debet influere in intellectionem secundum id, quod praedicta intellectio habet de esse entitativo, et naturali. Consequentia autem patet ex iis, quae nuper diximus, nimirum divinam essentiam non posse uniri in ratione formae naturalis, quamvis possit uniri in ratione formae intelligibilis.

74 Nec refert si occurras, quod ad hoc, ut Deus uniatur in ratione luminis, non est necesse, ut uniatur in ratione formae naturalis, seu in esse entitativo; sed satis est uniri in ratione actus in hoc ordine. Quare cum essentia divina sit in praedicto ordine actus perfectissimus, poterit sic uniri, sicut posset in ratione formae naturalis uniri, si veram rationem formae in hoc ordine haberet.

Nam contra hoc est primo. Quod ex vi huius solutionis non occurritur sufficienter probationibus a nobis adductis, ut intuenti constabit secundo.

Nam si semel divina essentia posset uniri in ratione actus praedicti, et per modum luminis cum intellectu creato, deberet haec unio esse non in ratione actus, ut sic, in ordine entitativo considerati, sed in ratione talis actus, ut ex se constat: actus autem in esse entitativo alteri unibilis adaequate dividitur in actum, qui habet veram rationem formae informantis, vel veram rationem termini: ergo hoc ipso, quod essentia non possit uniri in ratione formae informantis in esse naturali, et entitativo, nequibit etiam uniri in ratione luminis.

Consequentia patet. Quoniam, quod essentia divina possit habere rationem termini in esse naturali, et entitativo considerata, nihil conducit ad hoc, ut possit uniri in ratione luminis, ex eo, quod sola essentia, seu existentia, non vero lumen intellectuale, habent rationem termini in esse entitativo, et naturali: ergo cum nihil possit uniri in ratione actus cum altero, nisi vel in ratione formae, vel in ratione termini, et unio termini, quoad praesens nihil conducat, consequens est, ut hoc ipso, quod essentia divina nequeat uniri in ratione formae naturalis, et in esse entitativo cum intellectu creato, repugnet etiam uniri cum eo in ratione luminis. Minor autem probatur. Nam ideo essentia Angeli, licet si verus actus, nihilominus nequit uniri per modum actus cum altero Angelo, aut cum materia prima, quia non habet veram rationem vel formae informantis, vel termini: hoc autem satis indicat actum alteri unibilem in esse entitativo debere esse, vel formam informantem vel terminum in hoc ordine.

75 Confirmatur. Nam Theologi multum laborant in explicando, quomodo Verbum divinum possit uniri cum humanitate absque aliqua imperfectione; et ut id explicent, confugiunt tanquam ad unicam viam ad hoc, quod Verbum unitur per modum puri termini: si autem ad unionem Dei cum aliquo in esse entitativo, et naturali, per quam unum tertium resultet, sufficeret in illo ratio actus perfectissimi, non esset cur ita anxie insisterent in hoc, quod unio Verbi ad humanitatem est per modum termini, ad hoc, ut explicarent, cur inde nulla imperfectio in Deo subsequatur: sed satis illis esset asserere, hanc unionem esse per modum actus perfectissimi: ad quod tamen eos non confugere, sed ad solam, et puram rationem termini, est omnino certum, ut intuenti illos constabit.

76 Tandem contra eandem solutionem obstat, quod in ordine intelligibili, qui ita potens, et universalis est ac ordo naturalis entitativus, nihil potest uniri per modum actus, quin uniatur, vel per modum formae intelligibilis, vel intellectae, seu per modum termini: ergo etiam in ordine naturali, prout ordo naturalis distinguitur, non quidem contra supernaturalem, sed contra intentionalem, sive intelligibilem, nihil poterit uniri in ratione actus cum altero, quin uniatur cum illo vel per modum formae naturalis, vel per modum termini in eodem ordine. Consequentia ex paritate rationis videtur constare. Antecedens autem probatur. Quia nihil potest uniri cum alio per modum actus in ordine intelligibili: nisi vel ipsa species impressa, quae est forma intelligibilis, vel species expressa, seu verbum, quae est forma intellecta, ut nostri Complutenses in libris de Anima disp. 21. num. 42. docent, et nos in hoc eodem tractatu diximus, vel sit ultimus terminus huius ordinis, qualis est intellectio in esse intelligibili pure considerata: siquidem secundum istam rationem habet rationem existentiae in praedicto ordine, ut constabit ex iis, quae in tractatu de scientia Dei disp. 4. num. 7. et in tractatu de voluntate Dei disp. 1. num. 21. dicemus. Unde caetera alia, quae in hoc ordine non uniuntur aliquo ex his duobus modis, non habent uniri per modum actus, sed solum per modum potentiae in eodem ordine, ut constat de intellectu, et lumine gloriae, aut de aliis luminibus supernaturalibus, quae uniuntur cum speciebus, et intellectione: sicut haec eadem quatenus in ordine entitativo, et naturali uniuntur, hoc ipso, quod habeant uniri per modum actus in hoc ordine, habent etiam uniri per modum formae naturalis in praedicto ordine.

§ III. Assertio posterior statuitur.

77 Dicendum est secundo. Lumen gloriae, quod requiritur indispensabiliter ad visionem Dei, non est lumen creatum praecise per modum habitus, sed vel hoc lumen per modum habitus, vel lumen creatum per modum dispositionis, seu per modum transeuntis. Ita D. Thom. 2. 2. quaest. 175. art. 3. ad 2. ubi inquit: Divina essentia videri ab intellectu creato non potest nisi per lumen gloriae, de quo dicitur in Psalm. In lumine tuo videbimus lumen. Quod tamen dupliciter participari potest. Uno modo per modum formae immanentis: et sic beatus facit Sanctos in patria. Alio modo per modum cuiusdam passionis transeuntis, sicut dictum est de lumine prophetiae: et hoc modo lumen illud fuit in Paulo, lo, quando raptus fuit. Loquitur autem Sanctus Doctor per ordinem ad divinam potentiam, quia in hoc articulo fit sermo de visione communicata Paulo in via, quae non secundum communem cursum, sed de potentia Dei absoluta communicata fuit. Et hoc ipsum docet idem Angelicus Doctor de veritate quaest. 13. art. 2. et quaest. 20. art. 2. Unde illum communiter sequuntur eius discipuli, assertione praecedenti relati.

78 Ratio vero fundamentalis desumitur ex hoc testimonio Divi Thomae, ad hanc tamen formam redacta. Nam aliae qualitates constituentes aliquam potentiam in actu primo possunt participari vel per modum habitus, et permanenter, vel per modum dispositionis, et transeunter: ergo etiam lumen gloriae constituens intellectum in ratione potentis videre Deum, poterit utroque modo participari. Consequentia patet ex paritate rationis.

Antecedens vero etiam constat. Tum, quia communiter recipitur a Metaphysicis, et ita, in hoc distinguunt habitum a dispositione, vel id, quod se habet per modum habitus, ab illo, quod est ad instar dispositionis, quod licet utraque qualitas possit versari circa idem obiectum, sive in esse rei, sive in esse obiecti consideratum, de quo infra; attamen una datur per modum permanentis, scilicet habitus, alia vero per modum transeuntis, nimirum dispositio, vel id, quod ad instar eius datur. Tum etiam, quia, ut etiam admittunt Thomistae, voluntas, verbi gratia, aliquando constituitur in actu primo in ordine ad actus charitatis per habitum eis correspondentem, ut cum iustus habens charitatem, ut quatuor, prorumpit in actum secundum eiusdem intensionis: aliquando vero per aliquam qualitatem per modum transeuntis, ut cum idem iustus elicit actum ferventiorem, quam sit habitus charitatis, quem habet. Nam cum non sit, quod illum excessum sufficienter constitutus in actu primo per habitum, oportet, ut per aliquam aliam qualitatem per modum transeuntis communicatam constituatur in actu primo in ordine ad illum.

79 Confirmatur. Visio Dei potest participari vel per modum transeuntis, ut contigit in Paulo dum adhuc in via Deum vidit; vel per modum permanentis, ut accidit in beatis: ergo, etiam lumen gloriae poterit utroque modo communicari. Consequentia patet. Tum, ex paritate rationis: tum etiam, quia cum lumen gloriae sit proprium principium visionis Dei, fit inde, ut sicut ipsa visio potest habere duplicem illum modum essendi, ita etiam eius principium, quandoquidem visio nectitur cum lumine, et lumen cum visione: et ita, si visio est per modum transeuntis, vel per modum permanentis, etiam lumen hoc ipsum, proportione tamen servata, poterit habere.

§ IV. Enodatio argumentorum primae sententiae.

80 Ad primum patet ex dictis. Nam concesso antecedenti, neganda est conseq. Et ad probationem dicendum est, ideo Deum posse uniri in ratione speciei intelligibilis cum intellectu creato, quia et habet rationem formae intelligibilis, et simul est suum esse in hoc ordine. Caeterum, licet Deus in ratione luminis sit suum esse, non tamen secundum istam considerationem convenit ei ratio formae proportionatae in ordine ad supplendum vices luminis creati, et elevandam potentiam intellectivam in ordine ad videndum Deum. Tum, quia lumen elevans, ut tale, necessario debet finiri per potentiam elevatam, ut dictum est. Tum etiam: quia, ut iam explicuimus, munus luminis non potest suppleri nisi per aliquid habens rationem formae naturalis in esse entitativo, quae omnia, ut supra ostendimus, cum divina perfectione pugnant. Tum denique: quia id, quod debet elevare in ratione luminis potentiam intellectivam creatam, debet in ordine intelligibili habere rationem purae potentiae proximae, et munus hoc intellectui in ordine ad visionem Dei praestare. Quare cum repugnet divinam essentiam habere rationem purae potentiae in aliquo ordine, ac proinde munus hoc alicui creaturae per se ipsam formaliter communicare, etiam repugnabit eandem per se ipsam vices luminis gloriae supplere, ac proinde habere rationem formae in ordine ad hunc effectum. Maxime, quia, ut dub. 3. huius. disp. num. 36. 37. et 38. dicebamus, lumen gloriae, et id, quod eius vices poterat supplere, debet concurrere in genere causae materialis, et receptive una cum intellectu ad recipiendam visionem: at munus hoc praestare pugnat cum infinita Dei actualitate.

81 Ad primam confirmationem patet ex modo dictis, lumen elevans potentiam creatam in ordine ad visionem pertinere ad ordinem intelligibilem per modum purae potentiae in hoc ordine, et per consequens solum in ordine naturali, et entitativo habere rationem formae, speciem vero intelligibilem spectare ad illum per modum formae in hoc eodem ordine: et ita speciei non admisceri necessario aliquid, quod habeat rationem formae in ordine naturali, seu entitativo, et per consequens nec informationem, vel inhaesionem in eodem esse entitativo. Unde essentia divina poterit uniri in ratione speciei, et formae intelligibilis, quia unio haec si pure sit in ordine intelligibili, nullam involvit imperfectionem, ut supra art. 2. dub. 2. ostendimus; secus vero in ratione luminis. Quia, ut in hoc eodem dubio probavimus, Deus nequit uniri in ratione formae naturalis, vel rationem talis formae habere, nec rationem purae potentiae in ordine intelligibili alicui per se ipsum communicare.

82 Ad secundam confirmationem respondetur, non ideo praecise essentiam divinam posse uniri in ratione speciei intelligibilis, quia supponit, utcumque primam virtutem ad videndum Deum, sed insuper primam virtutem proximam in ordine ad talem visionem, seu quidquid ex parte potentiae visivae desideratur, quodque indispensabiliter petit provenire a forma naturali, ut explicatum est. Quare cum lumen haec non supponat, sed necessario involvat rationem formae naturalis, et insuper rationem purae potentiae in ordine intelligibili, nequit Deus in ratione luminis uniri. Per quae ad omnia, quae in praedicta confirmatione adducuntur, satis constat.

83 Ad secundum principale distinguenda est maior: Quia non est suus effectus formalis, utcumque, neganda est: Quia non est suus effectus formalis, ex eo, quod per se, et ab intrinseco petitur ex parte eiusdem effectus, quod non sit suus effectus formalis, quem praestitura est, concedenda erit. Et deinde concedenda est etiam minor, iuxta statim dicenda, sed neganda consequentia. Quia hoc ipso, quod ex parte effectus per se, et ab intrinseco petatur, quod forma, quae illum praestitura est, non sit praedictus effectus, ac proinde sit finita, et limitata, oportet, ut essentia divina, quae in ratione luminis est infinita, et est tam id, quo eadem essentia videtur, quam id, quod eam videt, et per consequens in hoc dumtaxat sensu est (ut sic dicamus) suus quasi effectus formalis, nequeat esse forma naturalis, nec in ratione formae naturalis, et per modum luminis uniri cum intellectu creato. Unde ad probationem maioris distinguendum est eodem proportionali modo antecedens. Nam, quod forma in esse naturali, et entitativo indigeat informatione, et causalitate, est quid intrinsece petitum ab effectu formali, ita, ut non aliter possit talis effectus in rerum natura poni, neque alia ratione queat habere rationem effectus formalis: et ideo licet Deus sit, ver. gr. sua existentia, et suum esse, et sua vis ad videndum seipsum, non tamen haec habent in illo rationem effectus formalis proprie et in rigore talis, nec ipse sic sumptus habet rationem formae naturalis: quia non uniuntur media vera causalitate, et informatione.

Cur autem forma naturalis, et effectus eius formalis ita inter se comparentur, ut effectus necessario petat oriri ab illa praedicto modo, et ipsa forma indispensabiliter exponat, quod sit finita, et limitata, imo, quod sit entitas accidentalis, vel, quod si fuerit substantialis, tunc sit partialis, et incompleta, constat ex iis, quae in hoc tractatu disp. 2. num. 52. et deinceps diximus: et propterea tota latitudo formae substantialis non potest ascendere supra perfectionem animae rationalis: et eo ipso, quod detur aliqua entitas substantialis, ea essentialiter perfectior, qualis est entitas, v. g. infimi Angeli, qui est substantia integra, et completa, nequit habere rationem formae naturalis.

84 Ad tertium fatendum est causam inferiorem perfici per coniunctionem ad superiorem: caeterum inde aliquid intrinsecum, seu inhaerens a causa superiori in inferiorem derivatur. Unde color aliquid reale recipit a luce, ut fatetur Aristotel. 2. de Anima text. 70. et Caietan. ibidem, ubi dicit, quod ex participatione lucis, et substantiarum separatarum recipit virtutem ad immittendas species intentionales: et similiter phantasma, ac cogitativa aliquid recipiunt, per quod, illud ex elevatione intellectus agentis possit instrumentaliter influere ad productionem specierum intelligibilium; haec vero ex participatione alicuius derivati ad ipsam ab intellectu possibili sit potens ad discurrendum aliqualiter circa singularia sibi proportionata, ut bene notavit Capreolus in 2. distinct. 11. quaest. 2. artic. 3.

85 Ad confirmationem respondetur cum Bannez ibidem, illuminationem inferioris Angeli a superiori, ratione cuius dicitur Angelum superiorem converti ad inferiorem, fieri per modum magisterii proponendo obiectum modo proportionato ipsi Angelo inferiori: et ideo non esse necessarium, quod illi aliquam qualitatem, seu lumen imprimat. Caeterum peculiaris conversio Dei ad intellectum beati confortando, et reddendo illum potentem in ordine ad visionem, non est per modum magisterii, sed per modum dantis virtutem ex parte potentiae requisitam, ut ostensum est: et ideo debet esse per impressionem alicuius virtutis inhaerentis, ut ex dictis constat.

§ V. Fit obviam argumentis ex dubio praecedenti relictis.

86 Ad primum ergo in favorem primae sententiae num. 45. adductum constat ex dictis. Nam Divus Thomas loco citato solum vult non esse indispensabiliter necessarium lumen gloriae per modum habitus ad visionem Dei, non vero, quod non desideretur saltim per modum transeuntis. Potestque haec solutio exemplo a S. Doctore ibi adducto, confirmari. Nam D. Petro, ut ambularet super aquas communicata est quaedam qualitas per modum dispositionis transeuntis, ratione cuius potuit effectum illum praestare: haec autem qualitas, ut docet D. Thom. 3. part. quaest. 45. art. 2. fuit quodammodo eiusdem rationis, quod essentiam cum dote agilitatis corporis gloriosi, quamvis differat ab ea quod modum, quatenus non datur per modum permanentis, sicut dos sub conceptu dotis tribuitur; sed per modum transeuntis.

87 Ad ultimum ex eodem dubio relictum, et num. 48. adductum bene occurritur ibidem, ut num. 62. diximus. Et ad probationem in contrarium respondetur, quod licet parum, vel multum per accidens durare, non variet speciem, nihilominus habere talem naturam, ut per se, et ab intrinseco petat, quod sit parum durans, innuit aliquam essentialem distinctionem ab eo, quod ab intrinseco, etiam petit, ut diu duret, et habeat esse permanens: lumen autem gloriae communicatum per modum transeuntis dicit qualitatem per modum dispositionis; communicatum vero, ut habet esse permanens, importat qualitatem per modum habitus: et ita ab intrinseco petitur, quod illud parum, et transeunter, hoc vero multum, et permanenter duret: atque adeo licet quodammodo sint eiusdem rationis ex parte formae, quatenus utrumque est principium visionis beatificae, nihilominus non possunt non aliqua distinctione essentiali gaudere.

Neque obest illud, quod de visione Dei ibidem adducitur. Nam iuxta hunc dicendi modum, visio communicata Paulo in via, et ea, quam in patria habet, distinguuntur essentialiter: quia illa ex se fuit facile transiens, quippe quae non extraxit Paulum a via, haec vero ex se est permanens, quandoquidem constituit illum in ratione, et statu beati, et habet nexum inseparabilem ex natura rei cum lumine gloriae per modum habitus: unde ista per se habet mensurari aeternitate participata; secus vero illa.

88 Nec refert, si contra hoc obiicias, quod visio ex se permanens non videtur pertinere ad aliquam speciem qualitatis: quia non ad dispositionem, siquidem haec non est ex se permanens: neque ad habitum, ut ex se constat: neque ad aliquam aliam speciem, ut patet ex iis, quae nostri Complut. disput. 15. Logicae docent: ergo talis visio erit impossibilis. Nam, ut constat ex supra dictis art. 2. debet necessario pertinere ad praedicamentum qualitatis.

Respondetur enim, Aristotelem solum cognovisse qualitates ordinis naturalis, non vero qualitates ordinis supernaturalis, et divini, et ita non esse universaliter necessarium, ut pertineant ad praedicamentum qualitatis, vel ad aliquam eius speciem, eo modo, quo aliae qualitates naturales pertinent. Unde licet visio sit vera qualitas, attamen ratione suae eminentiae habet aliquid de dispositione, scilicet actualitatem, et aliquid de habitu, nimirum permanentiam, atque adeo est eminens quaedam dispositio consistens in qualitate quadam ex se actualissima, et permanenti.

Conclusio est affirmativa.