Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

77 Consulto in titulo addita est particula illa, ut habet rationem speciei intelligibilis. Nam secundum generalem rationem primae causae concurrere active in visionem, et non qualitercumque, sed ut est prima causa ordinis supernaturalis, non dubitamus; quandoquidem certum est quamlibet actionem causae secundae proportionate ad suam naturam pendere a prima causa: ita, ut si fuerit ordinis naturalis, pendeat a Deo, ut authore naturali; si vero ordinis supernaturalis, exigat influxum generalem ipsius, ut est author supernaturalis. Quare titulus dubii de alio peculiari concursu procedit, scilicet de concursu activo in ratione speciei intelligibilis: secundum quem essentia divina non influit in omnibus aliis rebus: quia hic modus concurrendi est proprius obiecti potentiae cognoscitivae in ratione obiecti motivi ipsius; et ita solum praedictum obiectum habet hunc peculiarem influendi modum.

§ I. Proponitur opinio negans.

78 Aliqui ex iunioribus Thomistis duo munera distinguunt in specie intelligibili. Primum est unire obiectum potentiae, et media hac unione determinare illam formaliter ad intellectionem. Secundum vero concurrere cum eo active. Ex quibus primum illud censent esse omnino indispensabile, et simul ex genere suo liberum ab imperfectionibus; non vero hoc posterius. Et ideo istud denegant essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu intellectus creati. Ita Bannez in praesenti, et alii ex iunioribus Thomistis. Quam sententiam etiam probabilem reputat Zumel in hoc articulo, et videtur innui a D. Thom. ibidem, quatenus ex parte potentiae ponit lumen gloriae, quo reddatur efficax ad videndum Deum, ex parte vero obiecti essentiam divinam per modum speciei: quod si essentia divina, ut unita in ratione speciei haberet aliquam activitatem, qua compleret, et confortaret virtutem activam intellectus, iam se teneret ex parte ipsius, siquidem non ob aliam rationem tenet se lumen ex parte intellectus, nisi quia confortat illam ad videndum.

79 Probatur ratione primo. Species impressa concurrens active ad intellectionem influit, ut subordinata intellectui: ergo essentia divina nequit in ratione speciei concurrere active una cum intellectu creato. Patet consequentia. Quia influere per modum principii alteri subordinati importat imperfectionem, et dependentiam. Antecedens vero etiam constat. Quia species, quae est causa efficiens intellectionis, influit per modum principii, quo, determinantis intellectum, ut intelligat: principium autem activum, quo, subordinatur principio activo, quod, ut ex se patet.

Confirmatur. Quia alias concursus speciei non esset vitalis, atque adeo neque specificatio intellectionis ab ipsa proveniens esset vitalis; hoc autem est falsum: ergo, etc. Sequela patet. Nam species impressa secundum se sumpta, non est principium vitale, quippe quae potest oriri, ut a causa principali a principio omnino mortuo, ut in speciebus sensibilibus constat: unde nisi subordinetur principio vitali, scilicet potentiae vitali, nequit vitalem influxum praebere. Falsitas autem consequentis inde liquet. Nam cum intellectio per se, et ab intrinseco sit vitalis, non potest non, secundum propriam speciem, et essentiam, vitalitatem intellectualem habere.

80 Secundo. Quia alias essentia divina concurrere ad visionem immediate per suam substantiam, et consequenter naturaliter, et quatenus est, non vero quatenus vult: hoc autem est absurdum: ergo, etc. Sequela probatur. Quoniam proprium est obiecti ex se actu intelligibilis, quale est essentia divina, influere naturaliter, et quatenus est, ad visionem; non vero libere. Nam, sicut per suam substantiam est complete obiectum, et immediate determinat, ita per illam immediate debet efficere. Absurditas vero consequentis inde liquet. Tum quia proprius, et perfectus modus operandi Dei ad extra, est per intellectum, et voluntatem, ut ex iis, quae Theologi quaestione 25. huius primae partis communiter docent, satis constat. Tum etiam: quia alioqui influxus essentiae divinae in ratione speciei esset necessarius, ac proinde infinitus: quandoquidem virtus infinita (qualis est in essentia divina) et influens necessario influit quantum potest, atque adeo infinite.

81 Tertio. Nam ex opposito fieret, relationes divinas secundum propria ipsarum influere active una cum intellectu creato in visionem Dei: hoc autem dici nequit: ergo, etc. Patet sequela. Quoniam non ob aliud essentia divina, iuxta oppositam sententiam, sic influit, nisi quia est unita in ratione speciei intelligibilis, ex eo, quod est suum esse, et intime illapsa in intellectum elevatum lumine gloriae, ac proinde proportionatum ipsi: ergo cum hae conditiones inveniantur in relationibus divinis, secundum proprias rationes formales consideratis, ut ex se constat, consequens esset, ut etiam praedictae relationes secundum propria ipsarum influerent active in visionem.

Falsitas autem consequentis etiam patet. Nam licet relationes divinae possint secundum propria ipsarum in genere causae, aut quasi causae formalis ad extra influere, et ideo Filiatio secundum propria ipsius terminet naturam humanam Christi, non vero Paternitas, quia hic modus terminandi reducitur ad genus causae, aut quasi causae formalis; non tamen possunt secundum istam rationem exhibere aliquem influxum activum in ordine ad visionem creatam. Nam, ut communiter docent Theologi, opera, seu efficientia Trinitatis ad extra sunt indivisa: et ita ad extra semper agunt per id, quod est commune, non vero per id, quod est proprium.

§ II. Ex mente D. Thom. dubii nodus dissolvitur.

82 Dicendum tamen est, essentiam divinam, ut habet rationem speciei intelligibilis, influere active una cum intellectu beatorum in visionem claram Dei. Ita D. Thom. infra quaest. 56. art. 1. ubi id generaliter de omni specie docet, his verbis: In actione, quae manet in agente, oportet ad hoc quod procedat actio, quod obiectum uniatur agenti, sicut oportet, quod sensibile uniatur sensui ad hoc, quod sentiat actu, et ita se habet obiectum unitum potentiae ad huiusmodi actionem, sicut forma, quae est principium actionis in aliis agentibus. Et loquens peculiariter de essentia divina, innuit satis hoc ipsum in praesenti, et peculiariter in solutione ad tertium, necnon et in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 1. in corpore circa finem, de veritate quaest. 8. art. 1. ad quintum, 3 contra Gent. cap. 51. ut statim magis expendemus. Et ideo Sanctum Doctorem sequuntur quam plures ex eius discipulis. Caieta. Nazar. Zumel, et alii in praesenti. Ferrara 1. contra Gentes cap. 53. et 3 contra Gent. cap. 51. et nostrum Collegium Complut. in lib. de Anima, disp. 18. quaest. 4.

83 Probatur primo ratione, quam insinuat idem Sanctus Doctor locis citatis. Quia essentia divina unitur in ratione obiecti cum intellectu beato ad hoc, ut determinet illum ad specificationem cognitionis, ut scilicet sit talis obiecti, et non alterius: ergo concurrit efficienter ad specificationem eiusdem cognitionis. Consequentia patet. Quia determinatio potentiae activae ad specificationem actus nequit fieri nisi per virtutem activam, qua potentia constituatur in actu primo in ordine ad specificationem eiusdem actus. Quoniam sicut potentia activa concurrit ad praedictam specificationem, ut habet rationem virtutis activae, ut nostrum Colleg. Complut. in sua Logica cap. de actione adnotavit, et ex statim amplius dicendis patebit, ita id, quod illam determinat, et complet, et quasi ultimate formalizat in ordine ad praedictam specificationem tribuendam, debeat ad eandem lineam virtutis activae pertinere: atque adeo esse etiam principium activum, seu esse determinationem activam respectu praedictae specificationis.

Antecedens vero etiam constat. Tum quia potentia intellectiva de se est indeterminata ad praedictam specificationem cognitionis, quae sit Dei clare visi, et non alterius obiecti, et determinatur per unionem praedicti obiecti: ergo talis unio ad hanc potentiae determinationem desideratur. Tum etiam: quia essentia divina ex eo, quod est suum esse, potest per se ipsam absque ulla inhaesione, aut imperfectione informationis in esse entitativo sumptae, constituere in actu, et complere permanenter intellectum creatum, ac proinde per unionem cum illo determinabit eum ad specificationem actus. Quoniam forma constituens, et complens permanenter virtutem activam, necessarioque requisita ad agendum, unitur cum illa ad hoc, ut determinet eam ad specificationem actus, ut in deductione facta in aliis formis cernere licet.

84 Nec necesse est denuo impugnare solutionem, quam aliqui ex Junioribus huic rationi adhibent, dicentes intellectum creatum cum lumine gloriae esse satis determinatum, quod specificationem actus in ordine ad visionem claram Dei: quandoquidem ex vi talis luminis nequit aliam intellectionis speciem producere. Unde licet ex vi factae rationis sequatur necessitas concursus activi ex parte obiecti in pluribus aliis intellectionibus ob indifferentiam intellectus, non tamen in ista.

Non itaque necesse erit praedictam solutionem denuo pluribus rationibus evertere. Tum quia, ut ex supradictis constat, ex vi luminis gloriae tantum determinatur potentia determinatione tenente se ex parte potentiae, non vero ex parte obiecti. Ut autem eliciat intellectionem, oportet, ut ex parte utriusque determinetur: et ideo intellectus perfusus lumine prophetico potest per illud esse sufficienter determinatus ex parte potentiae in ordine ad aliquod speciale obiectum, et nihilominus, quia non est undequaque determinatus, eget speciebus, quae active influunt, ut ipsi etiam adversarii admittunt. Tum etiam quia, ut iam asseruimus, intellectio habet se per modum cuiusdam partus intentionalis. Unde oportet, ut ad hunc partum procedat aliquo modo semen ex parte masculi se tenens, quod foeminam ipsam, scilicet potentiam intellectivam, determinet ad partum huius intellectionis potius, quam alterius.

85 Accedit primo pro uberiori eiusdem solutionis impugnatione, non cohaerere cum iis, quae ex D. Thom. in hoc art. adduximus. Quoniam hoc ipso, quod essentia divina sit suum esse, et ratione huius constituat in actu per modum formae intelligibilis intellectum creatum, debet efficienter influere in intellectionem, ut est visio clara ipsius Dei potius, quam alterius obiecti, ac proinde determinare praedicto modo in ordine ad illam. Quoniam cum unumquodque operetur, quatenus est in actu, oportet, quod id, quod habet rationem actus in ordine intelligibili, sit etiam, modo iam dicto, ratio operandi, et virtus activa in tali ordine.

Accedit secundo, quod intellectio, ut actio, specificatur ab obiecto, ut obiectum est; et ideo est huius speciei, et non alterius, quia versatur circa hoc obiectum, et non circa aliud: ergo obiectum, ut obiectum motivum, influit active in illam. Patet consequentia. Quoniam, ut docet D. Thom. infra quaest. 14. art. 5. ad ultimum, 1. 2. quaest. 1. art. 3. intellectio, ut actio, et generaliter quaevis alia actio, ut talis, specificatur a principio activo, a quo egreditur; quia ipsa essentialiter est egressus, sive emanatio ab agente; ergo si obiectum, ut obiectum, non est virtus activa respectu eius, nequit, ut tale eandem specificare, ac proinde, nec determinare potentiam in ordine ad specificationem eius.

86 Secundo principaliter probatur assertio ratione desumpta ex variis locis D. Thom. Quoniam omnis perfectio simpliciter, quae in creaturis invenitur, debet reperiri in Deo, ut docet S. Doctor supra quaest. 4. art. 2. alioqui Deus non esset ens summe perfectum, et consequenter nec Deus: sed in nobis species intelligibilis concurrit active ad intellectionem, et hoc pertinet ad perfectionem simpliciter: ergo haec perfectio virtutis activae reperitur in essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, tam respectu intellectus divini, quam intellectus creati. Consequentia cum maiori satis constat. Minor, quoad primam partem est D. Thom. quaest. 56. citata, et 3. contra Gent. cap. 53. et alibi saepe, eamque communiter Philosophi fatentur, explicant, et probant; tum ex Aristot. et D. Thom. Tum etiam rationibus, quas adducit nostrum Colleg. Complut. in lib. de Anima disp. et quaest. citatis. Quoad secundam vero etiam liquet: quandoquidem genus causae efficientis nullam necessario involvit imperfectionem, et ideo invenitur formaliter in Deo, ut idem Sanctus Doctor passim docet.

87 Nec refert, si cum adversariis occurras, concursum activum speciei intelligibilis una cum intellectu creato dicere perfectionem, involutam tamen necessario cum imperfectionibus subordinationis, et dependentiae a praedicto intellectu; et ideo non mirum, quod non reperiatur in essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu illius.

Non itaque hoc refert. Nam licet species intelligibilis, quae est accidens, dicat praedictam dependentiam, et subordinationem, non tamen quae est forma subsistens, et actus completus: ergo cum essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu intellectus beati, sit forma per se subsistens, et actus perfectissimus, erit libera ab imperfectionibus praedictis, quantumvis active in intellectionem influat. Consequentia est aperta. Antecedens vero etiam liquet. Nam principium quo, eatenus subordinatur, et pendet a principio quod, quatenus ab eo sustentatur, et suo modo recipit aliquid esse ab illo, quandoquidem, iuxta commune Philosophorum axioma, modus operandi sequitur modum essendi: ergo species intelligibilis, quae est accidens, et sustentatur, quoad suum esse a principio operante, ut quod, pendebit, et subordinabitur illi quantum ad suam operationem (modo tamen statim dicendo) non tamen, quae est forma subsistens, et actus completus, quippe quae in suo esse ab illo non pendet.

88 Quae doctrina intelligenda est, etiamsi principium, quod non sit absolute, et simpliciter tale, sed solum quodammodo, et secundum quid, ut contingit in intellectu nostro, qui quodammodo, et secundum quid habet rationem principii quo, respectu intellectionis; quae de causa denominatur quodammodo intelligens: non vero habet rationem principii quod absolute, et simpliciter: quia id complet toti supposito, nempe homini, vel Angelo: hoc namque suppositum est id, quod absolute, et simpliciter denominatur intelligens.

89 Nec obest, quod principium, quo, nequeat exire in operationem sine principio, quod, sicut nec obest, quod prima causa, ut concurrit per concursum generalem cum causa secunda, nequeat (ut multi volunt, de quo alibi) producere effectum sine concursu eiusdem causae secundae, ad hoc, ut illa ab ista pendeat: quoniam utrobique est eadem ratio, scilicet causam secundam non tribuere primae virtutem ad operandum; bene tamen e contra: et similiter, nec principium quod praestare principio quo, vim, et rationem agendi, ut quo: maxime quando principium agendi quo, est per se subsistens, ut in essentia divina, adhuc in ratione speciei intelligibilis considerata, ut contingit, bene tamen e converso principium agendi, quod, habere esse tale a principio constituente ipsum.

90 Tandem, quia adhuc admisso, quod in aliis rebus principium formale quo, subordinaretur principio quod, non tamen id esset admittendum in intellectu, et specie intelligibili: et ratio disparitatis desumitur ex propria natura intellectus, et obiecti intelligibilis dubio praecedent. num. 61. explicata. Nam in aliis rebus principium formale quod non transit in naturam principii quo, seu (quod in idem, quoad praesens redit) non identificatur cum eo, sed manet omnino ab illo distinctum, ita, ut ex utroque unum tertium coalescat. At in ordine intelligibili intellectus transit quodammodo in obiectum intelligibile: quia intellectus fit identice ipsa res intellecta, et haec quodammodo imbibitur in ipsa natura intellectus, quatenus identificatur cum ipso: et ideo dato, quod intellectus suo modo influat, ut quod, nihilominus obiectum non subordinabitur illi: quia intellectus est intelligibiliter ipsum obiectum, et nihil subordinatur sibi ipsi.

91 Nec obest, hanc identitatem intellectus creati cum re intellecta esse identitatem, quodammodo; non vero omnimodam excludentem realem actualem distinctionem in esse entitativo, et naturali inter utrumque, ac proinde non videri incompossibilem cum ea realem subordinationem unius, ad aliud.

Non itaque hoc obest. Quoniam licet ibidem adsit identitas involvens realem distinctionem in esse entitativo, quia tamen, quod potissimum attenditur in intellectu, et obiecto intelligibili, si in ordine, et esse intelligibili considerentur, est identitas illa in ordine intelligibili unius cum alio, et realis distinctio in esse entitativo ibidem involuta de materiali (quamvis fere semper indispensabiliter) importatur, vel ob imperfectionem potentiae, vel speciei, vel utriusque, ut in nobis contingit, non vero ratione eius, quod species intelligibilis per se, et indispensabiliter ex vi propriae lineae petit: ideo ad hanc identitatem est potissimum attendendum, et de intellectu, ac obiecto sic est in ordine intelligibili philosophandum, ac si in esse entitativo non distinguerentur. Et ita, si quae sit ibi materialis subordinatio in esse entitativo, et materiali, non erit necessarium, ut haec in specie perfectissima, reperiatur, imo neque in aliis speciebus, ut praecise, quoad formale propriae lineae considerantur.

92 Unde cum dicitur, intellectum fieri quodammodo rem intellectam; ly quodammodo tollit, quod unum fiat necessario aliud in esse entitativo; non vero in esse intelligibili. Quia unum fieri aliud solummodo in esse intelligibili, tantum petit saltim necessario, et indispensabiliter identitatem loco citato explicatam, et in tractu de scientia Dei disp. 2. a num. 83. usque ad numerum 92. latius explicandam: et quod diversitas ibidem intercedens (quae solum ex informatione aut ex esse accidentali, aut modo essendi substantiali ipsius speciei potest provenire) non oriatur ex ordine intelligibili formaliter, sed ex esse entitativo materialiter importato, quantumvis ibidem indispensabiliter adiungatur. Et ratio pro nunc est. Nam sicut homo, et leo in ratione animalis sunt idem, quia licet distinguantur per proprias differentias, non tamen ratione animalitatis: et ideo si illae differentiae non essent intra propriam lineam, tunc homo, et leo essent idem positive in ratione animalis, ita quia diversitas intercedens inter obiectum, et intellectum, supposita semel unione unius cum alio, non oritur ex ordine intelligibili, sed ex informatione, aut inhaerentia in esse entitativo, aut ex eo, quod id, quod est species intelligibilis habet se in esse entitativo per modum subiecti respectu intellectus, vel ex imperfectione potentiae, quae omnia materialiter se habent ad ordinem intelligibilem; et alias intellectus ratione speciei habet eandem numero naturam cum obiecto, sub alio tamen modo essendi, scilicet intelligibili, ut in tractatu praedicto de scientia Dei disput. 2. num. 14. dicemus: ideo oportet, ut cum hoc addito, scilicet in ordine intelligibili, fiat intellectus ipsa res intellecta. Videantur nostri Complut. in lib. de Anima disp. 18. quaest. 4. et ea, quae disput. 2. nuper citata a num. 83. usque ad 92. asseremus.

§ III. Difficilis obiectio, et prima illius solutio.

93 Sed obiicies. Essentia Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu proprii intellectus, non concurrit active in ordine ad sui cognitionem: sed hoc non ob aliud, nisi quia praedictus intellectus est determinatus ex parte sui in ordine ad cognitionem ipsiusmet Angeli: ergo, quod potentia sit ex parte sua determinata in ordine ad cognitionem alicuius obiecti, tollit indigentiam concursus activi, ex parte eius, ut habet rationem speciei intelligibilis, ac proinde cum intellectus perfusus lumine gloriae sit ex parte sua determinatus ad visionem claram Dei, non indigebit influxu activo essentiae divinae, ut habet rationem speciei. Maior patet. Quia essentia Angeli, quippe, quae est substantia creata, nequit esse immediate operativa, ac proinde neque influere active per modum speciei: quandoquidem concursus hic praestatur immediate ab specie. Minor vero etiam constat. Nam, quod intellectus Angeli non indigeat concursu alterius activo in ordine ad praedictam cognitionem debet oriri ex eo, quod sit sufficienter determinatus intra ordinem causae efficientis. Unde si in hoc ordine non determinatur active ex parte obiecti, oportet, ut id solum oriatur ex determinatione omnimoda ex parte sui.

94 Confirmatur. Nam, vel ratio speciei petit necessario rationem principii activi, et non utcumque, sed, ut denudabilem ab imperfectionibus subordinationis, et dependentiae, vel petit eam involutam cum imperfectionibus? Si primum, non erit ratio, ob quam in essentia Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis, ratio haec sine praedictis imperfectionibus non reperiatur, quandoquidem est forma subsistens, et actus perfectissimus, ac proinde etiamsi sit substantia, nihilominus erit immediate operativa, vel rationem speciei non habebit. Si secundum, ergo ratio speciei intelligibilis non invenietur in essentia divina respectu intellectus creati.

95 Ad hanc obiectionem responderi posset negando maiorem. Contra quod, nihil obest probatio. Quoniam ad rationem speciei intelligibilis, et concursum eius activum satis est, quod concurrat active radicaliter per se ipsam, et proxime per suam virtutem, ut in praesenti contingit.

Explicatur hoc. Etenim intellectus Angelicus oritur ab essentia Angeli, tam, ut est actus intellectiva, quam, ut est actu intelligibilis, et habet rationem obiecti, quia essentia eius ratione suae immaterialitatis habet utrumque, et praedictus intellectus dimanat ab ea in eodem immaterialitatis gradu, cumque ita secundum has rationes, dimanet ab ea, ut radicetur in illa secundum utramque rationem, seu, ut sit intime unitus cum ipsa, potest peculiari iure ratione huius radicationis, seu unionis fluere ab ea per modum virtutis illius, ut est intellectiva, et ut est obiectum actu intelligibile: ac proinde sicut non indiget novo concursu proximo, et activo eiusdem essentiae, ut intellectiva, qui sit distinctus aliquo modo ab influxu proximo intellectus, ut subordinati principio activo radicali, sed sufficit concursus radicalis essentiae Angeli, et concursus proximus iam dictus sui intellectus, ut ostendunt nostri Compluten. 2. Phys. disp. 10. quaest. 4. et 6. ita neque petit novum concursum proximum illius, ut est obiectum intelligibile: quia praedictus intellectus est virtus agendi proxima eius, secundum utramque rationem consideratae.

96 Nec refert, si contra solutionem hanc obiicias. Tum, quod si hoc satis est ad hoc, ut essentia Angeli habeat rationem speciei respectu suae cognitionis, fiet inde, ut etiam in essentia divina, ut est species intelligibilis respectu intellectus beati, hoc idem sufficiat ad hoc, ut munus speciei praestet: et ita ipsa solum influet concursu radicali activo, non vero proximo; sed hunc per lumen gloriae ab ea, tam, ut est intellectiva, quam ut est actu intelligibilis fluens praestabit: quandoquidem id, quod conceditur intellectui Angelico, non est cur lumini gloriae, quod est superioris rationis, denegatur.

Tum etiam (quod ex praedicta solutione sequitur) intellectum Angelicum habere per se primo, et directe rationem speciei intelligibilis in ordine ad cognitionem eiusdem Angeli, atque adeo essentiam ipsius non posse esse speciem intelligibilem respectu praedictae cognitionis. Sequela huius postremi inconvenientis, quoad primam partem videtur certa. Quoniam sicut id, quod immediate, et per naturalem dimanationem fluit ab essentia Angeli, ut habet rationem naturae intellectivae, ac proinde primae, et radicalis potentiae ad intelligendum, non potest non esse potentia proxime intellectiva reddens ipsum ex parte potentiae proxime intellectivum, ita, quod dimanat ab ea, ut habet radicaliter rationem obiecti intelligibilis, non potest non esse proxime intelligibile, et tribuens eidem essentiae, quod sit proxime intelligibilis: ergo eo ipso habebit per se primo, et directe rationem speciei intelligibilis respectu praedictae essentiae: siquidem hoc, et non aliud est proprium munus speciei impressae, ut in speciebus sensibilibus cernere licet. Quoad secundam vero partem etiam constat. Nam repugnat, quod in ordine ad unam, et eandem indivisibilem cognitionem unius obiecti tribuatur a natura duplex species intelligibilis, ut ex se constat, et aperte colligitur ex iis, quae nostri Complut. in lib. Physic. disp. 15. quaest. 3. num. 97. docent.

97 Non itaque hoc refert. Nam ad primam impugnationem dicendum est, esse disparem rationem. Quoniam lumen gloriae oritur ab essentia divina, ut est intellectiva clare sui, non vero, ut est obiectum clare a se ipsa actu intelligibile: quia licet essentia divina ratione suae infinitae immaterialitatis habeat utrumque, attamen, ut lumen gloriae oriatur ab ipsa praecise¹, ut intellectiva est, et per modum elevationis intellectus creati, non est necesse, ut conveniat cum ea in eodem immaterialitatis gradu; secus tamen, ut ab eadem essentia divina, quatenus etiam habet rationem obiecti procedat. Quoniam, quod procedit ab illa secundum istam rationem, tenet se secundum eandem ex parte obiecti, et ita commensuratur cum ea in eodem immaterialitatis gradu, ut in sequentibus dubiis expendemus: sicut, quod oritur ab ea secundum priorem rationem, scilicet, ut est intellectiva clare sui, tenet se ex parte potentiae per modum elevationis illius, et ideo non oportet commensurari in immaterialitate cum obiecto. Quare cum lumini gloriae, et cuivis alteri creaturae repugnet habere eumdem immaterialitatis gradum cum essentia divina, consequens est, ut etiam repugnet oriri ab ea, quatenus habet praedictam rationem obiecti intelligibilis, atque adeo per modum virtutis illius secundum hanc rationem consideratae: et ita essentia divina, vel non influit active per modum speciei intelligibilis, cuius oppositum ostendimus, vel influit proxime: quandoquidem nihil influit radicaliter in aliquo ordine, quin ab illo oriatur virtus influendi proxima in eodem ordine.

Caeterum intellectus Angeli oritur ab essentia illius, tam, ut virtus ipsius, ut intellectiva, quam, ut actu intelligibilis est. Tum, quia convenit cum ea, in eodem immaterialitatis gradu; et ita ex hac parte nihil obest quominus ab illa, ut actu intelligibilis est, fluat per modum virtutis ipsius. Tum etiam: quia essentia Angeli debet, ut est obiectum actu intelligibile a se ipsa, influere active in intellectionem sui, ut ex rationibus pro assertione, factis proportionabiliter tamen applicatis, constat. Cumque non possit esse immediate operativa, ex eo, quod est substantia creata, oportet, ut radicaliter active influat, ac proinde ab illa secundum istam rationem oriatur aliqua virtus proxima, scilicet intellectus ratione, cuius immediate agat: et ideo essentia praedicta potest per se ipsam habere influxum radicalem, et per suum intellectum operari proxime, et per consequens concurrere per se ipsam concursu proprio speciei: quia, ad hunc satis est influxus activus, quicumque ille sit, sive proximus, sive radicalis.

98 Ad secundam vero impugnationem neganda est sequela, quoad utramque partem. Et ad probationem prioris, ex qua pendet probatio posterioris, concesso antecedenti quoad primam partem, distinguendum est quoad ultim. Tribuens eidem essentiae, quod sit proxime intelligibilis, quod hoc, quod est habere vim per modum obiecti, seu formae intelligibilis, ac in genere causae, aut quasi causae formalis in ordine intelligibili, ad determinandum proxime intellectum, negandum est: quod virtutem proximam concurrendi active per modum obiecti intelligibilis, concedi poterit. Et deinde neganda est conseq. Et ad probationem, quod munus proprium, et indispensabile speciei intelligibilis, tantum est illud, rius, ut saltim est radix huius posterioris. Nec instantia de speciebus sensibilibus aliquid convincit. Nam istae ideo formaliter habent rationem talium, quia munus illud prius speciei praestant, quamvis et hoc posterius debeant etiam praestare, propter rationem statim assignandam.

99 Explicatur hoc. Sicut intellectus fluens ab essentia Angeli, ut est intellectiva, tantum fluit, ut tribuat illi, quod ipsi deest, et ideo solum eidem tribuit, quod per illum immediate, et proxime influat, quia hoc tantummodo praedictae essentiae ex parte sui deerat, ita idem intellectus, ut fluit a praedicta essentia quatenus obiectum intelligibile, solum oritur ab illa per naturalem dimanationem ad hoc, ut praestet ei, quod secundum istam rationem praedicta essentia non habet; cumque ipsa secundum se formaliter, et proxime determinet in genere causae formalis iam dictae intellectum in ordine ad specificationem actus, quia se ipsa formaliter, et proxime ratione suae immaterialitatis est unita cum intellectu in ratione obiecti proxime intelligibilis, ex eo, quod ratione eiusdem immaterialitatis habet eandem naturam sub modo essendi immateriali, et intelligibili, quam ipsamet, ut est intellectiva retinet sub modo essendi naturali, et deinde eadem essentia habeat vim radicalem activam ad influendum per modum obiecti in intellectionem sui: ideo intellectus non oritur ab illa sic sumpta, ad hoc, ut tribuat ei hoc munus determinandi, et uniendi se modo dicto eidem intellectui: aut radicaliter concurrendi in intellectionem. Caeterum quoniam ipsamet essentia ob rationem generalem substantiae creatae, tantum est radicaliter in quovis ordine operativa, radixque virtutum operativarum, tam in ordine naturali, quam intelligibili, ut iam diximus, ut iam diximus, propterea intellectus solum oritur ab ea per modum virtutis proximae illius sic consideratae, et ut reddens illam in ratione obiecti proxime intelligibilem, quod hoc munus dumtaxat influendi proxime active, cumque prius illud munus determinandi, et radicaliter saltim influendi requiratur, et sufficiat ad rationem speciei, inde est, ut essentia Angeli, non vero eius intellectus rationem praedictae speciei intelligibilis sortiatur.

Ex quo etiam apparet, quare virtus procedens ab obiecto sensibili, ut tali habeat rationem speciei sensibilis. Nam talia obiecta non sunt ex se actu sensibilia ratione maximae materialitatis, quam admixtam habent, et quia non possunt se ipsis immediate uniri cum sensu propter rationes dubio praecedenti adductas (proportionaliter tamen, quoad praesens applicatas) et ideo talis virtus oriens ab illis ad hoc, ut tribuat, quod ipsis deest, debet eisdem tribuere quod sint proxime sensibilia, tam quod virtutem uniendi se sensui, et determinandi illum, quam quoad virtutem proximam concurrendi: atque adeo veram rationem speciei impressae habebit.

Ex quibus omnibus ad confirmationem principalis obiectionis satis constat.

§ IV. Posterior solutio eiusdem obiectionis.

100 Secundo, et melius ad principalem hanc, et difficilem obiectionem propositam, necnon et ad eius confirmationem respondetur, essentiam Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis, influere per se ipsam active, et proxime, et non solum formaliter, aut active radicaliter in intellectionem, ut ex D. Thom. loco citato communiter deducunt graviores eius discipuli. Et ad probationem dicendum est, quod licet substantia Angeli nequeat esse immediatum principium operandi per modum potentiae activae, ac proinde in esse entitativo, et naturali, bene tamen per modum speciei, et in esse intelligibili: quia species intelligibilis non est potentia activa, sed determinatio in esse intelligibili potentiae activae, et proximae, scilicet intellectus in ordine ad specificationem actus, ut iam ostendimus. Et licet repugnet substantiam esse immediate operativam per modum potentiae activae, non tamen per modum determinationis illius, non qualitercumque, sed in ordine intelligibili. Quare essentia Angeli distinguenda est in se ipsam, ut habet rationem naturae, scilicet intellectivae, et ut est obiectum actu intelligibile, seu ut habet rationem speciei: et secundum hanc posteriorem rationem est illi aliqua immediata activitas concedenda, secus vero secundum priorem.

101 Sed dices, quod ex eo D. Thom. infra quaest. 54. art. 2. ostendit substantiam Angeli non esse immediate operativam per modum potentiae activae, quia in creaturis esse (seu existentia substantialis) et operari distinguuntur realiter. ac proinde potentia ad esse (scilicet substantia) et potentia ad operari distinguuntur realiter: sed haec ratio etiam convincit, essentiam Angeli non posse per modum speciei, et determinationis potentiae intellectivae esse immediatum principium operandi: ergo praedicta activitas, vel utrobique concedi, vel utrobique negari debet. Maior est certa. Minor etiam liquet. Quoniam esse substantiae Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis, et operari illius (scilicet intellectio) etiam distinguuntur realiter, et ita posset saltim supernaturaliter manere cum suo esse, sive existentia substantia Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis, absque sua intellectione: ergo eius substantia, et virtus agendi per modum determinationis activae intellectus distinguentur realiter: quandoquidem respiciunt praedictos actus, ut propria earum specificativa, et consequenter non poterit Angelus per suam substantiam esse ullo modo immediata virtus activa in ordine ad intellectionem.

102 Confirmatur. Nam intellectio creata necessario debet esse accidens, ut ostendit D. Thom. quaest. 54. citata: ergo nequit essentia Angeli, quae est substantia, per se primo respicere illam: ergo neque esse ullo modo ratio agendi immediata respectu eius. Haec ultima consequentia ex prima satis constat. Quoniam quaevis ratio agendi influens proxime, et active in operationem, respicit illam per se primo: quoniam secundum hanc rationem considerata per se primo instituta est a natura, ut agat. Prima vero consequentia etiam liquet. Quoniam, ut ostendunt nostri Complut. 2. Phys. disp. 10. quaest. 4. substantia nequit per se primo respicere aliquid extra proprium praedicamentum, quia est in ordine ad se, et ideo ex D. Thom. probant implicare, quod substantia sit immediate operativa, quoniam alias non respiceret ob rationem dictam per se primo operationem, et simul respiceret illam, quia totum esse rationis agendi proximae, est propter operationem, et ideo per se primo dicit habitudinem transcendentalem ad illam.

103 Respondetur, quod adhuc admisso esse, seu existentia Angeli, ut habentis rationem speciei intelligibilis, et ad ordinem intelligibilem formalissime spectantis, distingui ab intellectione, cuius oppositum ex D. Thom. in tract. de scient. Dei. disp. 3. num. 7. et in tract. de volunt. Dei, disp. 2. num. 34. ostendemus, nihilominus obiectio nihil convincit. Nam substantia Angeli, ut habet rationem naturae, et eius potentia immediate operativa, non ideo distinguuntur realiter, quia substantia respiciat utcumque esse substantiale, et potentia operativa operationem, sed quia illa per se primo per modum potentiae susceptivae inspicit suum esse, haec vero per modum potentiae operativae in suum operari per se primo tendit, ut disp. et quaest. citata ostendunt N. Complut. Caeterum eadem substantia Angelica, ut est obiectum intelligibile, licet respiciat, tam suum esse substantiale, modo statim dicendo, quam intellectionem, nihilominus secundum hanc rationem considerata, non distinguitur a se ipsa, ut haec duo inspicit: quoniam solum respicit per se primo intellectionem, secundario suum esse; et ideo, ut habet rationem obiecti, et speciei intelligibilis, potest per se ipsam esse immediata ratio eliciendi active intellectionem. Non secus, proportione tamen servata, ac calor, qui licet respiciat esse, et operari, nihilominus, quia per se primo respicit operationem, et secundario esse, ut explicatur a. N. Complut. disp. citata quaest. 5. ideo per se ipsum potest esse potentia immediate operativa.

Cur autem essentia Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis, per se primo solum respiciat operationem, satis colligitur ex natura eiusdem speciei. Nam cum species per se primo instituta sit ad actuandam, complendam, et perficiendam potentiam intellectivam, et potentia intellectiva Angeli iam habeat, iuxta hunc dicendi modum, suum esse, et tantum desit illi activitas, et determinatio ex parte obiecti, consequens est, ut obiectum quatenus habet rationem speciei, sit per se primo institutum propter intellectionem. Sicut, quia eadem essentia, ut habet rationem essentiae, et naturae, iam habet suum esse, quod per se primo respiciebat, et solum indiget virtute immediate operativa, ideo intellectus per modum potentiae activae ipsius per se primo institutus est propter operationem, et secundario respicit esse. Sed de his videantur N. Complut. loco citato.

104 Nec obest tacita quaedam replica, quae in hac eadem obiectione latitat, quaeque sic formari potest. Nam licet hinc fiat, quod essentia Angeli, ut habet praecise rationem obiecti, et speciei, non distinguatur realiter a se ipsa secundum hanc rationem considerata, quatenus secundum eam respicit esse, et operari, quia respicit operari per se primo, et secundario esse, secus tamen si consideretur secundum utramque rationem, scilicet, ut est natura, et ut est obiectum intelligibile, quandoquidem, ut est obiectum intelligibile respicit per se primo operationem: at ut est natura per se primo tendit ad esse seu ad suum existere: et non ob aliud eadem essentia, et sua potentia immediate operativa distinguuntur realiter, nisi quia praedicta essentia per se primo inspicit esse, et potentia immediate operativa per se primo tendit ad operari.

Non itaque hoc obest. Quia ratio, propter quam substantia Angeli, ut habet rationem essentiae, et naturae, et sua potentia immediate operativa distinguuntur realiter, non est quia utcumque respicit secundum suam essentiam per se primo esse seu existentiam substantialem, et secundum suam potentiam operativam per se primo tendit in operationem; sed quia in eodem ordine entitativo hoc illis competit. Quare cum essentia Angeli, ut habet rationem naturae, respiciat perse primo in ordine entitativo suum esse existentiae, et ut habet rationem speciei intelligibilis, tendat per se primo in alio ordine, scilicet in esse intelligibili, et modo dicto, in operationem, non inde colligitur distinctio realis inter se ipsam, ut habet rationem naturae, et ut habet rationem speciei intelligibilis: sicut licet repugnet, quod idem intellectus sit simul in esse entitativo actus, et forma, nec non et pura potentia; non tamen, quod in esse entitativo sit actus, et in ordine intelligibili sit pura potentia.

105 Explicatur hoc. Etenim essentia Angeli, ut est obiectum intelligibile, est determinatio intellectus, non qualitercumque, sed in ordine intelligibili: et ita secundum, quod habet rationem obiecti, seu speciei intelligibilis, non respicit operationem, nisi ut fundatum, et identificatum cum esse entitativo, et naturali eiusdem essentiae. Quoniam proprium est esse intelligibilis, saltim creati, fundari, et identificari, modo supra insinuato, cum aliquo esse entitativo, et naturali, ut ex se constat, et D. Thom. docet 2. de Anima. Unde in hac determinatione intelligibili non sumitur ex eadem radice, distinctio entitativa, sive realis, et propria eius ratio formalis: quia distinctio entitativa, sive realis sumitur ex esse entitativo, et naturali, et ideo essentia unius Angeli, ut est obiectum intelligibile, nequit distingui realiter a se ipsa, ut habet esse entitativum, et naturale, bene tamen a quavis alia essentia alterius Angeli. At vero ratio formalissima eius desumitur ex operatione intelligibili, ad quam per modum determinationis activae, et in ordine intelligibili collocatae, per se primo respicit. Caeterum potentia immediate activa, v. g. intellectus, sicut et potentia susceptiva esse substantialis, scilicet eadem substantia Angelica, ex eodem capite vendicant sibi propriam rationem formalem, et propriam entitatem: quia utrumque habent per habitudinem ad proprium actum entitativum, seu naturalem per se primo inspectum, et ideo hoc multiplicato, multiplicantur et illa.

106 Ad confirmationem respondetur, essentiam Angeli, ut formaliter est substantia, nunquam respicere per se primo accidens, ut tale. Nam si loquamur de ea, ut in ordine intelligibili est substantia, id est, ut intelligibili modo, et per modum actus primi in hoc ordine unit obiectum, id est, substantiam Angeli, ut ad ordinem intelligibilem spectantem cum potentia intellectiva; tunc intellectio ipsa, ut terminat habitudinem praedictae speciei, non est formaliter accidens, sed solum materialiter, quamvis alias, et ex aliis capitibus habeat rationem accidentis indispensabiliter, et ita terminat formalissime sub ratione unionis per modum actus secundi eiusdem obiecti cum intellectu. Unde in Deo reperitur formalissima ratio intellectionis, et unionis actualissimae cum obiecto; non tamen ratio accidentis.

Si vero loquamur de ea, ut in ordine entitativo, et naturali, est substantia, tunc sicut in illa quatenus formalissime habet rationem speciei intelligibilis, est quid materiale, et per accidens, quod in ordine entitativo sit substantia, ita ex hoc, quod in ratione speciei intelligibilis formalissime sumptae, per se primo respiciat operationem, non sequitur, quod, ut habet rationem substantiae in esse entitativo, illam per se primo inspiciat: siquidem secundum illam rationem praecisam, et formalissimam speciei intelligibilis non est substantia in esse entitativo, et naturali.

107 Ratio autem, ob quam in specie, ut habet rationem speciei formalissime sumptae, est quid materiale, et per accidens, quod sit substantia, vel accidens in esse entitativo, et naturali, ex dictis satis colligitur, et insuper id explicari potest, ex eo, quod (ut optime notant communiter Thomistae) species creata, ut abstrahit ab specie creata, quae in esse entitativo est accidens, et ab specie creata, quae est in eodem esse entitativo substantia, ut essentia Angeli, potest dici univoce de utraque: et ita essentia Gabrielis, ut gerit vicem speciei intelligibilis respectu proprii intellectus, et species intelligibilis, quae in esse entitativo sit accidens, quaeque connaturaliter repraesentet eandem essentiam Gabrielis, sunt eiusdem essentiae atomae in ratione speciei intelligibilis. Quia quamvis in esse rei, seu in esse entitativo substantia, et accidens solum conveniant convenientia essentiali analogice, attamen in esse intelligibili (respectu cuius hae duae rationes in esse entitativo de materiali, et per accidens importantur) possunt univoce convenire.

108 Quod quidem potest adhuc magis declarari, et suaderi ex eo, quod, ut duae species intelligibiles sint eiusdem rationis atomae, attenditur per se ad hoc, ut in esse entitativo sint eiusdem immaterialitatis, et ad hoc, ut intelligibiliter, seu in esse intelligibili uniant idem obiectum cum potentia (sive utrumque requiratur per se formaliter, sive unum per se materialiter et aliud per se formaliter de quo nihil modo) at species intelligibilis repraesentans naturam Gabrielis, quae est in intellectu Michaelis, quaeque in esse entitativo est accidens: et essentia eiusdem Gabrielis, quae in esse entitativo est substantia, possunt ex una parte in esse entitativo convenire in eodem immaterialitatis gradu (ut constabit ex iis, quae in hac eadem disp. dub. 6. dicemus, quia accidentia bene possunt esse eiusdem immaterialitatis cum substantia, ut patet in intellectu Angelico, qui est eiusdem immaterialitatis cum substantia Angeli) et ex alia parte utraque species unit unum, et idem obiectum intelligibiliter cum potentia. Nam sicut essentia Gabrielis se ipsa ratione suae immaterialitatis est intelligibilis, et ideo se ipsam unit intelligibiliter cum proprio intellectu, ita species intelligibilis illius residens in intellectu Michaelis, quae in esse entitativo est accidens, est eiusdem naturae in esse intelligibili, et repraesentativo cum eadem essentia Angelica Gabrielis, ut in hac disp. dicemus, et in tract. de scientia Dei disp. 2. latius prosequemur: et propterea unum et eandemmet essentiam Gabrielis intelligibiliter cum intellectu Michaelis: ac proinde poterunt convenire in ratione speciei intelligibilis convenientia univoca, et atoma, sive (ut melius loquamur) convenientia numerica, ut ex dicendis in praedicto tract. de scientia Dei disput. citata num. 31. constabit, ubi, hoc ipsum amplius elucidabitur.

109 Ex quo etiam fit, nullius esse momenti obiectionem quandam, quae aliquos valde urget, nimirum ordinem intelligibilem creatum esse formaliter aliquid reale, ac proinde esse formaliter vel substantiam, vel accidens, quandoquidem ens reale creatum, formaliter, et intra propriam lineam dividitur penes esse per se, vel in alio.

Ex dictis igitur obiectio haec facile corruit. Nam ex ea ad summum sequitur, quod esse substantiam, vel accidens in esse intelligibili sit per se, et formale ad rationem speciei intelligibilis, id est, quod inter differentias per se, et intra propriam lineam contrahentes rationem speciei intelligibilis, sit vel esse substantiam in hoc ordine, vel esse accidens in hoc eodem ordine, ita ut species, quae repraesentaverit, sive unierit substantiam cum intellectu, sit substantia in ordine intelligibili, sive repraesentativo, quae vero unierit accidens, sit accidens: si autem unierit tantum rationem entis, ut sic, tunc tantum sit in ordine intelligibili ens non vero substantia, vel accidens.

Unde divisio entis creati in esse per se, vel in alio secundum esse entitativum, est ad summum formalis, et intra propriam lineam respectu entis, ut dicit esse entitativum, et naturale; secus vero, ut pertinet ad lineam, et ordinem intelligibilem, secundum quam de materiali tantum, et per accidens dicit hanc rationem, de formali vero praedictam unionem obiecti cum potentia, et saltim de materiali (per se tamen) realem in esse entitativo immaterialitatem, eamque talis conditionis, ut species quidditative repraesentans aliquod obiectum conveniat cum eo in esse entitativo in eodem immaterialitatis gradu, iuxta ea, quae in hac disp. dub. 7. dicemus, et propterea per se, et intra propriam lineam ad minus, modo insinuato, dividitur per distinctam immaterialitatem, ut pertinentem ad ordinem entitativum.

110 Diximus, ut pertinentem ad ordinem entitativum. Nam utrum species intelligibilis, ut pertinet ad ordinem intelligibilem, dividatur non solum per se materialiter, sed etiam per se formaliter per immaterialitatem, ut spectat ad ordinem intelligibilem (de qua aiquid in hac disp. tangemus) constabit ex iis, quae infra in hoc tract. et tract. de scientia Dei adducentur. Nunc autem solum asserimus, quod si semel talis immaterialitas, ut ad ordinem intelligibilem spectat, dividit per se formaliter speciem intelligibilem intra suam lineam, tunc hoc ipso, quod aliqua species uniat aliquod obiectum in esse intelligibili, et conveniat cum eo in immaterialitate in esse entitativo, debet etiam habere una cum illo obiecto eandem immaterialitatem, quatenus ad ordinem intelligibilem spectat.

Ex quibus omnibus manifestum apparet discrimen inter alias res, v. g. sapientiam creatam, et speciem intelligibilem etiam creatam. Nam licet sapientiae creatae secundum rationem sapientiae ut sic, suo modo accidat esse substantiam, vel qualitatem repositam in tali, vel tali qualitatis specie; attamen, ut est sapientia creata importat formaliter, et intra propriam lineam talis sapientiae, rationem praedictae qualitatis in esse entitativo. Caeterum species intelligibilis creata v. g. species supremi Angeli, solum materialiter, et per accidens dicit rationem accidentis, vel qualitatis in esse entitativo, non vero formaliter, et intra propriam lineam. Sed haec late in tract. de scientia Dei disp. 2. dub. 1. §. 5. et dub. 2. §. item 5. et alibi saepe in eisdem dubiis elucidabuntur.

§ V. Satisfit argumentis primae sententiae.

Ad primum patet ex dictis a num. 84. usque ad num. 92.

111 Ad confirmationem vero respondetur negando sequelam. Et ad probationem dicendum est, speciem consideratam in ratione speciei formaliter sumptae identificari in esse cognoscibili cum intellectu, ut ex dictis dubio praecedenti, et ex dicendis disput. nuper citata constat: et ita, licet secundum se sumpta non adaequet perfectionem cognitionis, attamen, ut identificata cum intellectu adaequat illam eo modo, quo ipse intellectus. Unde sicut si in ordine² entitativo, et naturali essent identificata, tunc entitas illa, ut esset quasi composita ex utraque ratione, posset in eodem ordine, et absque reali subordinatione elicere active intellectionem, ut vitalem, sic hoc ipso, quod in ordine intelligibili identificentur, potest eadem entitas, ut est quasi coalescens ex virtute cognoscitiva, et specie, influere active, et sine subordinatione praedicta in ipsam intellectionem, ut talem.

Caeterum quia licet praedicta species et intellectus identificentur realiter in praedicto ordine, nihilominus distinguuntur in eodem ordine, virtualiter, sive formaliter, et etiam realiter potentialiter, ut in tractatu de scientia Dei, disp. 3. num. 84. et 94. dicemus; ideo oportet explicare, quomodo quatenus sic distincta possit influere active in cognitionem, ut vitalem.

112 Dicemus ergo, speciem, adhuc, ut distinctam virtualiter, et realiter potentialiter a virtute cognoscitiva, cum qua in ordine cognoscibili identificatur, habere aliquod vitalitatis genus, quatenus ab intrinseco habet esse determinationem potentiae vitalis, ut talis, et non posse alio modo, nisi per modum determinationis eiusdem potentiae concurrere. Hoc autem satis est, ad hoc, ut in suo ordine, et per modum determinationis praedictae possit una cum potentia active influere in cognitionem, etiam quatenus vitalem. Tum, quia determinatio potentiae vitalis formaliter sumptae, ab intrinseco habet concurrere ad operationes illius potentiae, quatenus tales, atque adeo etiam ad vitalitatem earundem operationum. Tum etiam: quia ad hoc, ut aliqua causa coalescens ex diversis rationibus agendi, quarum una sit determinatio alterius, influat, non est necesse, ut quaevis ex illis omnino adaequate contineat effectum secundum illam rationem, ad quam concurrit; sed satis est, ut si praedictus effectus sit, verbi gratia, vitalis, quod utraque ratio agendi, nempe potentia vitalis, et determinatio eius ex parte obiecti se tenens habeat aliquid vitalitatis, et in ambabus aequate tota perfectio effectus claudatur. Quia etsi tunc neutra per se sola sit sufficiens, quaelibet tamen est sufficiens (ut sic dicamus) in suo ordine, quatenus licet una cum potentia vitali desideretur determinatio eius vitalis, quae sit per speciem, attamen, nec determinatio ista concurrit per modum potentiae, nec potentia, ut talis per modum determinationis obiecti.

Potestque haec solutio cum proportione applicari ad hanc confirmationem, etiam si dicatur, speciem, et intellectum non identificari realiter, adhuc in esse intelligibili: quia ad hoc, ut species realiter distincta in quocumque ordine ab intellectu, concurrat active in intellectionem, ut vitalem, satis est, quod ab intrinseco sit determinatio potentiae vitalis, et quod ut talis concurrat.

113 Nec obest hoc, quod in eadem confirmatione adducitur, scilicet species sensibiles non posse habere aliquod vitalitatis genus, eo quod non procedunt a principio vitae. Quoniam ad hoc, ut habeant vitalitatem modo explicato, satis est, quod sint determinationes potentiarum vitalium formaliter sumptarum, et quod sicut procedunt a rebus materialibus, quatenus habent aliquid participium substantiarum immaterialium, et separatorum, ut in libris de Generatione asserunt nostri Complutens. ita procedant ab eisdem, quatenus habent aliquid participium earum, ut in ratione obiecti cognoscibilis sint etiam determinationes vitales suarum potentiarum.

Potestque tota haec solutio elucidari ex eo, quod vis radicalis, et proxima ad intelligendum, necnon species intelligibilis, et intellectio pertinent ad unam, et eandem lineam vitae intellectualis: et propterea ubi haec linea invenitur in omni sua puritate, et per modum actus purissimi, ut in Deo contingit, ibi omnia haec sunt una, et eadem ipsissima formalitas absque distinctione etiam virtuali, ut constabit ex iis, quae in tractatu de scientia Dei disp. 3. num. 17. et num. 46. et 47. et in tractatu de voluntate Dei disp. 2. num. 34. dicemus.

114 Quare sicut propter hanc rationem, tam vis radicalis, quam vis proxima ad intelligendum, necnon et intellectio ipsa exprimunt in Deum suum peculiarem (ut sic dicamus) modum vitae, ita etiam speciei intelligibilis debet in eodem exprimere suam peculiarem vitalitatem, alioqui non pertineret ad unam, et eandem lineam vitae intellectualis; cumque haec peculiaris vitalitas non possit in alio consistere, quam in hoc, quod species intelligibilis sit determinatio vitalis ex parte obiecti se tenens respectu intellectus, per quam ipse foecundatur in ordine ad intellectionem, ita quidem, ut licet haec omnia non distinguantur in Deo virtualiter, attamen revera in eo inveniantur, et illa eadem ipsissima formalitas omnia haec munera praestet: consequens est, ut essentia divina, quatenus habet rationem speciei intelligibilis, et secundum hanc rationem unitur cum intellectu creato, habeat propriam et peculiarem vitalitatem, et secundum hanc possit in visionem beatificam, ut vitalem influere. Quod idem (cum proportione tamen) de aliis speciebus intelligibilibus, aut sensibilibus dicimus. Quia omnes istae habent suam proportionatam vitalitatem iam insinuatam, et specie distinctam a vitalitate, quae est in potentia vitali.

115 Ad secundum patet ex dictis, essentiam divinam, ut habet rationem speciei intelligibilis, concurrere formaliter per se ipsam, non tamen utcumque, sed ut applicatam per intellectum, et liberam voluntatem Dei, non secus, proportione servata, ac subsistentia Verbi terminat humanitatem Christi Domini ratione propriae realitatis. Desideratur tamen ob eminentiam eius, quod applicetur per intellectum, et voluntatem divinam, ut dubio praecedenti explicuimus. Caeterum eademmet essentia, ut formaliter concurrit concursu generali, influit per potentiam executivam, scilicet per suam scientiam practicam, ut per virtutem agendi suo modo proximam: hoc autem, qua ratione sit intelligendum, in tractatu de voluntate Dei tangemus, et infra quaest. 14. disp. 5. num. 43. amplius explicabimus.

116 Ad tertium respondetur negando sequelam. Et ad probationem dicendum est, ideo essentiam divinam per se, et ratione sui uniri in ratione speciei intelligibilis, atque adeo per se, et ratione sui influere active in visionem, quia absque distinctione virtuali est suum esse existentiae in ordine intelligibili, atque adeo in ordine naturali, et entitativo: siquidem in divina essentia hi duo ordines ita identificentur, ut adhuc virtualiter non sint distincti, ut num. 70. tetigimus, et in tractatu de scientia Dei disput. 3. num. 23. et disput. 4. a num. 15. usque ad 19. dicemus. At relationes divinae non sunt suum esse in esse intelligibili absque distinctione virtuali, et per consequens neque in esse entitativo: quandoquidem intellectio divina, quae est existentia ordinis intelligibilis, ut in tractatibus de scientia Dei disput. 4. num. 7. et de voluntate Dei disputat. 1. num. 21. et deinceps dicemus, quaeque eademmet absque distinctione virtuali est ratione suae eminentiae ipsa existentia Dei in esse entitativo, necnon et aliorum, quae in Deo reperiuntur, habet omnino identificari cum divina essentia absque distinctione virtuali, non vero cum relationibus divinis.

117 Ratio autem, ob quam ad hoc, ut aliquid per se, et ratione sui uniatur in ratione speciei intelligibilis in ordine ad videndum Deum requiratur, quod sit suum esse existentiae in ordine intelligibili, atque adeo in ordine entitativo, satis colligitur ex iis, quae in tractatu de scientia Dei disput. 3. num. 36. et sequentibus dicemus, ubi ostendemus, relationes divinas per se, et ratione sui non uniri cum intellectu divino in ratione speciei intelligibilis in ordine ad visionem sui ipsarum, quia non sunt suum esse existentiae in ordine entitativo, et intelligibili. Unde cum visio beatorum sit participatio visionis increatae Dei, et fiat per eandem speciem, per quam illa, ut communiter docent Theologi, et ex loco citato dicendis amplius constabit, consequens est, ut relationes divinae ratione sui non uniantur cum intellectibus beatorum in ordine ad visionem sui ipsarum, sed solum ratione essentiae, atque adeo, quod ratione sui non habeant influxum activum in praedictam visionem.