Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem
Collegii Salmanticensis Cursus Theologicus, tomus I
First published 1870
The Cursus Theologicus of the Discalced Carmelites of Salamanca (the 'Salmanticenses'), tomus I, in the 1870 Paris reprint. Contains the Prooemium and the three great treatises of this volume: De principio individuationis (a digression on the principle of individuation), De Visione Dei (in quaest. 12), and De Scientia Dei (in quaest. 14, including the extended rejection of middle knowledge). The edition prints St Thomas's Prima Pars text alongside; that text is not republished here.
Prooemium, et partitio totius Operis
Quaestio I: De simplicitate Dei
Tractatus I: De principio individuationis substantiae materialis, et accidentium eius
Disputatio I: De principio individuationis substantiae materialis
Dubium I: Utrum forma substantialis se ipsa sit individua, et primum principium individuationis, et distinctionis pure individualis totius compositi?
Dubium II: Utrum materia secundum se, et praecise sumpta, an vero materia signata quantitate sit primum, et radicale principium individuationis totius compositi substantialis?
Dubium III: Utrum materia signata quantitate, prout dicit compositum quoddam ex materia, et quantitate, tanquam ex forma inhaerente, et constituente, sit prima radix individuationis compositi?
Dubium IV: Utrum materia signata quantitate, prout dicit modum quendam substantialem, ex natura rei diversum a materia, et eam determinantem ad hanc potius quantitatem, quam ad illam habendam, sit prima radix individuationis substantiae materialis, et formae substantialis illius?
Dubium V: Utrum materia signata quantitate, prout dicit materiam, ut praehabentem per modum radicis hanc potius quantitatem, quam illam, sit prima radix individuationis substantiae materialis completae, atque adeo formae substantialis illius?
Disputatio II: De principio individuationis accidentium
Dubium I: Utrum subiectum sit prima radix, et principium individuationis accidentium, et distinctionis pure individualis eorum?
Dubium II: Utrum quantitas hoc sibi peculiare vendicet, ut quodammodo ex se, tanquam a prima radice individuetur?
Dubium III: Utrum essentialiter repugnet distinctioni pure numericae accidentium, ut tali, quod duo ex illis numero solum diversa sint simul in eodem subiecto?
Tractatus II: In quaest. 12 primae partis Divi Thomae: De Visione Dei
Quaestio I: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Disputatio I: De possibilitate, et appetibilitate visionis Dei per essentiam
Dubium I: Utrum visio clara Dei per essentiam sit possibilis intellectui creato?
Dubium II: Utrum SS. Patres cognoverint, possibilem esse intellectui creato visionem Dei per essentiam?
Dubium III: Utrum possibilitas visionis Dei per essentiam ab intellectu creato possit evidenter cognosci per lumen naturae?
Dubium IV: Utrum in natura intellectuali secundum se sumpta sit appetitus innatus ad visionem Dei per essentiam?
Dubium V: Utrum detur in creatura intellectuali secundum se sumpta appetitus elicitus, et naturalis respectu visionis clarae Dei?
Disputatio II: De similitudine, seu specie requisita ad visionem claram Dei
Dubium I: Utrum iuxta mentem D. Thomae sit admittenda aliqua similitudo creata in ordine ad visionem claram Dei eliciendam?
Dubium II: Utrum essentia divina uniatur de facto cum intellectu beati per modum speciei intelligibilis in ordine ad claram Dei visionem?
Dubium III: Utrum essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, concurrat active ad visionem claram Dei?
Dubium IV: Utrum sit possibilis per divinam potentiam species impressa creata, per quam Deus quidditative, et prout est in seipso, possit videri?
Dubium V: Utrum prima ratio, quam D. Thom. in hoc articulo adducit, sufficienter convincat impossibilitatem speciei impressae quidditative, et clare Deum repraesentantis?
Dubium VI: Utrum ex secunda ratione D. Thom. sufficienter colligatur impossibilitas speciei impressae repraesentantis quidditative, et clare Deum, prout est in se ipso?
Dubium VII: Quae specialiter obstent contra secundam rationem D. Thomae, et quomodo solvenda
Dubium VIII: Utrum ultima ratio articuli probet impossibilitatem speciei intelligibilis creatae, repraesentantis quidditative Deum: ubi etiam argumenta, quae dub. 4 huius disp. ex adversariis adduximus, dissolvuntur?
Dubium IX: Utrum necessario, et indispensabiliter detur in beatis verbum, seu species expressa repraesentans quidditative Deum, prout est in se?
Dubium X: Utrum recte probetur impossibilitas verbi creati clare et quidditative repraesentantis Deum, ex eo, quod Deus essentialiter est ipsum esse quidditative intellectum, et ita nequit mediante verbo creato quidditative intelligi?
Disputatio III: De impossibilitate visionis Dei, prout est in se, per vires creatas ordinis naturalis, vel alicui intellectui creato connaturales
Dubium I: Utrum per potentiam Dei absolutam sit possibilis aliquis intellectus, qui per vires proprias ordinis naturalis possit videre Deum prout est in se?
Dubium II: Utrum sint possibiles per divinam potentiam aliquae substantiae, aliquisque intellectus, quibus sit connaturale lumen gloriae, et possint ex propriis viribus videre Deum per essentiam?
Disputatio IV: De necessitate luminis gloriae ad videndum divinam essentiam, prout est in se
Dubium I: Utrum lumen gloriae concurrat ad visionem Dei, prout est in se, per modum speciei impressae?
Dubium II: Utrum lumen gloriae sit dispositio necessaria, ad hoc, ut essentia divina in ratione formae seu speciei intelligibilis uniatur intellectibus beatorum?
Dubium III: Utrum lumen gloriae ad visionem Dei recipiendam necessario desideretur?
Dubium IV: Utrum per potentiam Dei absolutam possit intellectus creatus sine lumine gloriae per solam suam potentiam obedientialem, addito tamen influxu concomitante in visionem, non vero aliquo alio praevio, in eundem intellectum, illam elicere?
Dubium V: Utrum per divinam potentiam possit in ratione luminis divina essentia uniri intellectui creato, et ita constituere illum absque creato lumine in actu primo ad videndum Deum, ut est in se?
Disputatio V: De qualitate, et inaequalitate visionum in beatis
Dubium I: Utrum inter visiones beatificas reperiatur inaequalitas?
Dubium II: Utrum inaequalitas reperta in visionibus beatificis non solum sit intensiva, et extensiva, sed etiam essentialis, et specifica?
Dubium III: Utrum melior potentia intellectiva cum aequali lumine gloriae clarius essentiam divinam intueatur?
Disputatio VI: De incomprehensibilitate Dei ab intellectu creato
Dubium I: Utrum per divinam potentiam possit intellectus creatus comprehendere Deum?
Disputatio VII: De iis, quae viso Deo in eo videntur, aut videri possunt
Dubium I: Utrum videntes Deum videant omnia absoluta, quae formaliter, et omnino necessario sunt in illo?
Dubium II: Utrum divina essentia possit videri sine personis, vel una persona sine alia?
Dubium III: Utrum beati ex vi visionis divinae essentiae possint videre, et de facto videant decreta libera Dei?
Dubium IV: Utrum ex vi visionis divinae essentiae possint, aut debeant videri effectus existentes in aliqua differentia temporis?
Dubium V: Utrum ex vi visionis divinae essentiae possint videri creaturae possibiles?
Tractatus III: In quaest. 14 primae partis Angelici Doctoris: De Scientia Dei
Quaestio I: De Scientia Dei
Dubium I: Utrum ea, quae D. Thom. in Prooemio huius quaestionis docet, sint vera?
1 Antequam D. Thom. articulum primum huius quaestionis proponat, reddit rationem ordinis huius quaestionis ad praecedentes, ut ex verbis eius nuper relatis constat. Quare ut omnia, quae S. Doct. in hac quaest. tradit, explicata maneant, placuit breve hoc, profundissimum tamen, eiusdem S. Thom. Prooemium, in quo ratio ordinis huius quaestionis ad praecedentes continetur examinare.
§ I. Rationes dubitandi.
Prior dubitandi ratio est, videri falsum id, quod primo loco praemittit, scilicet se hic agere de iis, quae pertinent ad operationem Dei, post considerationem eorum, quae spectant ad divinam substantiam. Quoniam divinum intelligere spectat ad substantiam, et essentiam Dei: non qualitercunque, sed tanquam proprium, et maximum eius constitutivum, ut in art. 4. huius quaestionis latius dicemus: ac proinde disputatio de illo, quae in hac quaest. habetur, spectabit ad tractatum, et disputationem de iis, quae ad substantiam Dei pertinent. Accedit, Sanctum Doctorem post quaestionem istam de scientia Dei disputare de veritate, et vita Dei: constat autem veritatem non importare operationem, sed conformitatem, et consonantiam ad rem, et similiter vitam pertinere ad ipsam substantiam rei vivae: et per consequens D. Thom. in his quaestionibus agit de multis spectantibus ad substantiam Dei, prout nostro modo intelligendi distinguitur ab operatione: et ita non recte videtur dixisse, se a quaestione ista 14. incipere disputationem de iis, quae pertinent ad operationem Dei, finitis iam illis, quae ad eius substantiam spectant.
2 Secunda. Secunda dubitandi ratio deducitur ex eo, quod S. Doctor loco citato dixit, scilicet, quod cum sit duplex operatio, quarum una sit immanens, alia vero transiens, prius oportet agere de scientia, et voluntate: quia intelligere est in intelligente, et velle in volente, postmodum autem de potentia, quae consideratur, ut principium exteriorum effectuum. Nam in primis non videtur Sanctum Doctorem recte haec duo extrema inter se comparasse: quia licet facta comparatione inter operationem immanentem, et transeuntem, tunc illa sit prior, haec vero posterior: et propterea idem D. Thom. post tractatum de processionibus divinis, et aliis ad eas necessario requisitis, egerit de operatione ad extra; nihilominus si fiat comparatio inter operationem immanentem, et potentiam Dei, tunc operatio immanens non est prior, quam divina potentia, sed e contra: sicut in universum quaevis potentiae cuiuscumque naturae sunt priores operationibus immanentibus illius: ergo etc.
3 Tertia. Deinde, quia Deus non agit ad extra per operationem formaliter transeuntem, sed per actum divini imperii, iuxta illud: Ipse dixit, et facta sunt: ipse mandavit, et creata sunt: ergo male distinxit D. Thom. ordinem harum quaestionum: ex eo, quod in quibusdam ex illis agitur de actionibus immanentibus Dei: in aliis vero de potentia, quae consideratur, ut principium operationis divinae in effectum exteriorem procedentis, ac proinde, ut principium actionis transeuntis.
Nec satis erit, si dicatur, quod licet actus imperii sit formaliter immanens; quippe, qui est actus intellectus, ut docet D. Thom. 1. 2. quaest. 17. art. 4. nihilominus est virtualiter transiens: et ita potuit de illo in diversis quaest. secundum has diversas rationes considerato, disputare.
Nam contra hoc est, quod ad agendum de actibus immanentibus divinis, ut sunt virtualiter transeuntes, necesse non erat diversas quaestiones instituere. Et propterea in hac eadem quaest., et in quaest. 19. de voluntate Dei agitur de scientia, et voluntate illius, prout sunt causae rerum, ac proinde prout sunt virtualiter transeuntes.
§ II. Decisio dubii. § II. Decisio dubii.
4 Dicendum tamen est, vera esse quae D. Thom. in hoc prooemio docuit, ac proinde optimam methodum, et pulcherrimum ordinem in his quaestionibus tradendis servasse. Ita communiter eius discipuli, et quam plures alii. Prior assertionis pars ex infra dicendis, et ex solutionibus rationum dubitandi satis patebit. Posterior vero ex priori sequitur. Quia, quod praecipue in prooemio D. Thom. continetur est praedictus ordo, et methodus. Et deinde haec eadem pars non aliunde melius probatur, quam ex ratione ordinis ab eodem in exordio eius quaest. adducta: quae sic potest amplius declarari.
Etenim primo loco egit de divino esse et aliis attributis (ut sic dicamus) entitativis, quae ad Dei substantiam per modum quasi proprietatis pertinent, qualia sunt infinitas, immutabilitas, aeternitas, invisibilitas ab intellectu creato per proprias vires, et tandem in quaest. immediate praecedenti explicuit, quomodo haec omnia vocibus, et nominibus exprimi, et significari deberent. Quare cum attributa (ut sic dicamus) entitativa, priora sint attributis operativis, seu operationibus divinis, ut ex se constat; inde est, ut merito primo loco de illis actum fuerit: cumque inter operationes sint priores immanentes, quam transeuntes, quippe cum istae dirigantur ab illis in suum finem, et inter immanentes prior sit cognitio, sive scientia, quam volitio; propterea iure optimo de scientia Dei primo loco, post attributa (ut sic dicamus) entitativa, discussit.
§ III. Solutio rationum dubitandi initio adductarum.
5 Unde ad id, quod primo loco contra prooemium huius quaest. obiiciebamus, dicendum est, quod licet intelligere (modo infra art. 4. explicando sumptum) pertineat ad intrinsecum conceptum Dei; tanquam ratio differentialis, et ultimum constitutivum eius; nihilominus titulus huius quaest. non est de illo, secundum hanc rationem accepto, sed sub formalitate scientiae, secundum quam rationem non pertinet, nostro modo intelligendi, ad intrinsecum constitutivum Dei, ut in hoc eodem tract. disp. 1. num. 68. dicemus. Ad id autem, quod de quaestionibus de veritate, et vita Dei ibidem adducitur, dicendum est, in his quaestionibus de attributis operativis ideo egisse D. Thom. veritatem, quia, ut ipse in prooemio huius quaestionis notat, scientia verorum est; et propterea debuit de veritate, et falsitate agere, sicut quia intelligere, et scire quoddam vivere est; propterea, ut inquit ibidem Angelicus Doctor, post considerationem divinae scientiae, considerandum est de vita divina. Nec refert id, quod ibidem dicitur, scilicet vitam pertinere ad conceptum substantiae, et essentiae Dei: sicut etiam in nobis vita spectat ad conceptum quidditativum nostrae substantiae, et essentiae: ergo potius debuit S. Doct. agere de vita Dei in quaest. anteced. ad hanc de scientia Dei, quam in subsequentibus ad eam. Respondetur enim, quod vita potest pertinere, tam ad conceptum essentiae, quam ad conceptum potentiarum, et actionum vitalium, ut constat ex iis, quae D. Thom. quaest. 18. huius 1. part. docet, et ex illis, quae N. Complut. 1. de Anima asserunt. Et propterea potuit S. Doctor de vita Dei, post hanc quaestionem de scientia Dei, peculiariter agere. Ratio autem, propter quam peculiaris, et expressius egit de vita operationum vitalium Dei, et ab eius essentia quasi dimanantium, est: quia apud nos ratio vitae potissime habet inter omnes alias res, ut dignoscatur per operationem vitae, seu per hoc, quod aliquid a se ipso moveatur. Quod adeo verum est, ut etiam illa, quae videntur moveri ex se, quamvis re vera non sic moveantur, soleant a nobis nomine vitae insigniri, ut argentum vivum, aqua viva, etc.
Nec etiam refert, si urgeas, quod adhuc loquendo de vita operationum vitalium non pertinentium ad essentiam, videtur debuisse S. Doctorem prius agere de vita Dei, quam de illius scientia: quandoquidem illa ratio vitae est communior, et universalior, ac proinde prior, quam ratio scientiae.
Respondetur enim, scientiam, quae agit de aliqua specie, tanquam de obiecto adaequato, non debere prius agere de remotioribus, et universalioribus, ut in Theologia contingit, cuius obiectum adaequatum est ipse Deus.
6 Ad secundum respondetur, quod licet in creaturis operationes immanentes intellectus, et voluntatis non sint priores potentiis operativis earum, sed potius posteriores; attamen in Deo sunt quodammodo ex parte nostri modi concipiendi priores: quia actus immanentes sui intellectus, et voluntatis, ut sunt virtualiter transeuntes, et habent efficaciam ad producendum quidquid ei placuerit, sortiuntur rationem omnipotentiae; et quia in his actibus prius est nostro modo intelligendi, quod sint actus immanentes intelligendi, et volendi, quam, quod habeant praedictam efficaciam, et vim virtualem agendi transeunter, ut iam explicamus; propterea in hac quaest. et in quaest. 19. huius 1. part. agitur prius de illis secundum illam, quam secundum hanc ultimam considerationem.
Ex quo ad tertiam rationem dubitandi constat. Dicimus enim solutionem ibi traditam, esse legitimam. Et ad probationem, quod licet agere de actibus immanentibus intellectus, et voluntatis divinae, prout sunt virtualiter transeuntes per modum dirigentis, et intendendis effectus futuros, pertineat ad hanc quaestionem, quia hoc est proprium intellectus, et voluntatis, ut distinguuntur a potentia exequente; nihilominus agere de eisdem, prout sunt idem cum omnipotentia, modo infra dicendo; ac proinde, prout sunt virtualiter transeuntes per modum exequentis in tempore id, quod ab aeterno per divinam scientiam dirigitur, et per voluntatem Dei intentum, et praefinitum est, non immerito ad distinctam quaestionem etiam spectat: quandoquidem, ut infra videbimus, aliter Deus influit per hos actus secundum illam priorem considerationem, et aliter per eosdem secundum hanc posteriorem.
Prima conclusio. In Deo invenitur scientia.
Secunda conclusio, quam Sanctus Doctor in solutione ad secundum innuit. Scientia Dei est eius attributum.
Tertia conclusio. In hoc distinguntur cognoscentia a non cognoscentibus, quod cognoscentia habent formam suam, et aliarum rerum, fiuntque res cognitae: at vero non cognoscentia solum habent suam formam.