Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

30 Consulto in titulo addita est illa particula ex vi visionis divinae essentiae, ut denotetur non fieri in eo sermonem de visione actuum liberorum Dei per aliam scientiam, sed tantum per visionem beatorum, ita, ut eademmet visio, quae terminatur ad essentiam divinam, habeat ratione suae perfectionis terminari etiam ad decreta libera divinae voluntatis.

§ I. Placitum Durandi, et aliorum.

Partem negantem tuentur Durand. in 3. dist. 14. quaest. 2. num. 4. et 5. et in 4. dist. 49. quaest. 3. num. 12. et sequentibus. Vazq. 1. p. disp. 50. cap. 3. num. 23. et Molina in hoc art. disp. 5. memb. 5. et 6. § ad primam, et § dicendum.

Probatur primo. Nam licet essentia hominis v. gr. et voluntas eius intuitive, et quidditative, imo etiam comprehensive cognoscantur, nihilominus, non ideo ex vi huius cognitionis cognoscuntur, aut cognosci possunt determinationes liberae praedictae voluntatis: ergo, etsi essentia divina, et voluntas eius quidditative videantur a beatis, non ideo ex vi talis visionis videbuntur decreta libera divinae voluntatis. Antecedens communiter recipitur a Theologis in materia de Angelis. Ubi multis Scripturae, et Sanctorum testimoniis ostenditur, quod licet Angelus comprehendat voluntatem humanam, non tamen propterea attingit, aut attingere potest ex vi talis cognitionis actus liberos eiusdem voluntatis.

Consequentia autem probatur. Quia, ita se habet determinatio voluntatis divinae ad essentiam divinam in ratione obiecti cogniti, sicut determinatio voluntatis humanae ad essentiam humanam: ergo, sicut haec non est cognoscibilis ex vi cognitionis essentiae, ita nec illa.

31 Secundo. Nam si decreta libera Dei ex vi visionis divinae essentiae viderentur, aut videri possent, tunc necessario deberent omnia a quovis beato videri: hoc autem est contra communem Theologorum sententiam, tam in praesenti, quam 3. part. quaest. 10. ergo, etc. Maior patet. Nam, quod decreta divina ex vi praedictae visionis viderentur, solum posset provenire ex eo quod identificantur cum divina essentia, ut constat ex iis, quae dubio praecedenti diximus: at decreta libera Dei, vel omnia, vel nullum eorum debet identificari cum divina essentia: ergo, vel nullum, vel omnia debent videri.

32 Tertio, determinatio libera divinae voluntatis nihil reale addit supra actum necessarium, sed solam relationem rationis: ergo non potest ex vi visionis videri. Antecedens patet. Nam si aliquid reale adderet, illud non esset quid necessarium, alioqui non esset aliquid additum supra eundem actum necessarium, neque etiam quid reale liberum, quod proinde potuit esse, et non esse in Deo, alias aliquid reale, quod est in Deo, et est Deus, potuit non esse in illo, et non esse Deus, quod quidem, ut constat, est absurdum: ac proinde illud, quod additur, tantum erit relatio quaedam rationis. Consequentia autem probatur. Quia relationes rationis non cognoscuntur, nisi ab intellectu fingente, quandoquidem earum esse, in fingi, et cognosci situm est: at per visionem beatam cognoscitur res sicuti est, quia cognoscitur quiditative, et intuitive: ergo nulla fictio ibidem intervenire potest, media qua praedictae relationes attingantur.

33 Quarto. Nam si ex vi visionis divinae essentiae viderentur, aut videri possent decreta libera Dei, fieret inde, ut cresceret visio in perfectione, ex eo quod ad illa extenderetur: at hoc repugnat: ergo, etc. Sequela videtur certa. Nam extensio ad aliquot obiectum, et non qualecumque, sed divinum, et infinitae puritatis, quale est liberum decretum Dei, non posset non refundere aliquam perfectionem in visionem. Minor autem etiam constat. Nam cum visio Dei sit actus necessarius, habet necessario, et independenter a libero decreto Dei omnem suam perfectionem.

34 Ultimo. Huiusmodi actus non possunt videri virtute luminis gloriae, nec essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis: ergo nullo modo videntur, aut videri possunt ex vi visionis essentiae. Consequentia non indiget probatione: quandoquidem nihil potest videri ex vi visionis essentiae divinae, nisi virtute luminis gloriae, et eiusdem essentiae, ut influit per modum speciei intelligibilis. Antecedens autem probatur. Tum, quia alioqui praedicti actus liberi non essent per se occulti respectu intellectus habentis lumen gloriae, et essentiam divinam, sibi unitam in ratione speciei intelligibilis; siquidem utrumque operatur per modum causae necessariae, ac proinde explicat in visione sibi correspondente totam vim, quam habet ad videndum ea, quae sunt in Deo: hoc autem est falsum, et contra naturam actus liberi: qui per se est occultus omni alio, praeter quam illi agenti, a quo elicit. Tum etiam: quia alias, a quocumque vidente aliquem ex his actibus deberent videri omnes, ut supra dicebamus. Quoniam nec ex parte luminis, nec ex parte essentiae potest reddi aliqua ratio, propter quam potius quidam ex his actibus, quam alii inspiciantur, cum omnia lumina sint eiusdem speciei, et essentia divina aequaliter repraesentet omnes.

35 Confirmatur. Nam si huiusmodi actus viderentur virtute luminis gloriae, et essentiae divinae unitae in ratione speciei intelligibilis, non posset non ille, qui est magis beatus, videre eosdem, imo plures actus liberos, quam minus beatus: hoc autem est contra communem Theologorum sententiam: ergo etc. Maior probatur. Quia magis beatus haberet maius lumen, et essentiam divinam perfectius sibi unitam: ergo si virtute luminis, et essentiae viderentur praedicti actus, non poterit non magis beatus videre omnes, imo et plures actus liberos, quam minus beatus. Minor autem probatur. Nam iuxta doctrinam communiter receptam, ab illis beatis cognoscuntur plures ex his actibus, ad quos spectant plures ex effectibus ad quos ipsimet actus terminantur. Quare cum possit accidere, quod facta collatione inter duos inaequaliter beatos, tunc pertineant plures ex praedictis effectibus ad minus beatum, ex eo quod habuit curam universaliorem in Ecclesia militante, ut si fuisset institutor alicuius Religionis, consequens erit, ut tunc minus beatus debeat cognoscere plures ex his actibus liberis, quam magis beatus.

§ II. Vera sententia.

36 Dicendum tamen est primo, actus liberos Dei posse videri immediate, et in se ipsis a beatis ex vi visionis divinae essentiae, seu formaliter per praedictam visionem. Ita D. Thom. 3. part. quaest. 10. art. 2. in corpore, et ad 2. et quaest. 8. de veritate art. 4. ad 1. quem communiter sequuntur Theologi, exceptis iis, quos § praecedenti retulimus.

Explicatur assertio. Etenim consulto in ea addita est illa particula immediate, et in se ipsis, ut denotetur praedictos actus in particulari sumptos, non posse videri a beatis in essentia divina immediate, id est, tanquam in causa, et in obiecto prius cognito, et penetrato, ad eum modum, quo creaturae possunt in essentia divina, ut in causa, et obiecto prius cognito, ac penetrato videri; sed immediate, et in se ipsis, tanquam aliquid praedictae essentiae, eo proportionali modo, quo attributa ex vi visionis beatae attinguntur. Nam licet in hoc distinguantur ab actibus liberis formaliter sumptis, quod attinguntur in essentia prius quodammodo visa per modum radicis virtualis illorum, secus tamen actus liberi, ut tales; nihilominus praedicta attributa videntur, etiam immediate in se ipsis, tanquam aliquid Dei: ita, ut si per impossibile non attingerentur in essentia, tanquam in radice prius quodammodo visa; nihilominus visio beatifica terminaretur ad ea, ex eo quod sunt aliquid Dei, et in eo formaliter existunt. Unde essentia divina solum concurret ad visionem actuum liberorum, ut talium, per modum speciei intelligibilis, non vero simul, tanquam causa, quae prius penetrata, et cognita ducat in cognitionem eorum per modum obiecti prius visi, ut quod. Nam certum est actus liberos Dei in particulari sumptos, et quatenus terminantur ad creaturas futuras, non posse videri in essentia divina, ut in causa, et modo explicato. Tum, quia hoc probant omnia fere argumenta § praecedenti adducta. Tum etiam: quia, ut aliquid ex vi visionis essentiae prius, modo dicto, visae videatur, oportet eandem essentiam, ut visam, habere necessariam connexionem cum eo, quod sic videndum est; quam tamen connexionem non esse inter essentiam, et inter actus liberos praedicto modo consideratos, est omnino certum.

37 His ergo suppositis probatur assertio ratione desumpta ex D. Thom. Nam Deus per visionem, qua se ipsum intuetur, attingit decreta libera suae voluntatis, tanquam aliquid sui: ergo etiam intellectus beatus poterit per visionem beatam videre eadem decreta immediate, et in se ipsis, tanquam aliquid Dei. Antecedens patet. Nam cum praedicta decreta sint realia realitate divina, quippe quae sunt aliquid Dei, erunt utique cognoscibilia immediate, et in se ipsis ab ipso Deo, tanquam aliquid sui, et per visionem, qua se ipsum intuetur: sicut ob hanc rationem attributa, et relationes videntur hoc modo a Deo ex vi visionis suae essentiae. Conseq. vero probatur. Nam cum visio beati sit participatio visionis, qua Deus se ipsum intuetur, poterit terminari ad id ipsum, ad quod visio increata terminatur, dummodo ad illud non desideretur infinitas: constat autem, quod ad visionem istam actuum liberorum Dei, non desideratur infinitas in eadem visione, sicut neque ad intuitionem essentiae attributorum, aut relationum, ut ex dictis patet.

38 Confirmatur. Quia lumen intellectuale unius Angeli potest attingere actus liberos alterius, v. gr. Gabrielis, tanquam aliquid illius, dummodo Gabriel eos ad illum ordinet, quia, eo ipso habent quidquid illis deerat ad hoc, ut sint obiectum proportionatum praedicti luminis: ergo etiam lumen intellectus creati per lumen gloriae, ac proinde per visionem creatam, et beatificam poterit attingere decreta libera Dei, dummodo illa Deus ad praedictum intellectum ordinet. Antecedens communiter admittitur a Theologis in materia de Angelis. Consequentia autem probatur. Quia sicut lumen intellectuale Angelicum est de se proportionatum ad videndos, modo dicto, actus liberos alterius Angeli, ex eo quod habet eandem proportionem ad intuendam essentiam illius, ita lumen gloriae habens de se proportionem ad videndam essentiam Dei, prout est in se, erit etiam proportionatum ad videndum, eodem modo, decreta divinae voluntatis, id est, si Deus illa ad intellectum perfusum tali lumine ordinaverit.

39 Dicendum est secundo nullum beatum videre de facto, aut videre posse omnia decreta libera Dei, ut ad effectus creatos in particulari terminantur: quamvis unusquisque ex vi visionis videat decreta illa, quae versantur circa effectus pertinentes ad suum statum. Assertio haec, quoad priorem partem constat ex iis, quae in tractatu de voluntate Dei disp. 5. dub. 3. dicemus: ubi ostendemus voluntatem divinam non potuisse manere suspensam circa futuritionem, aut non futuritionem cuiuscumque creaturae; et ita de qualibet decrevisse suum fore, vel non fore: atque adeo decreta divina extendi ad omnes creaturas possibiles, decernendo de futuris futuritionem ipsarum, de non futuris vero positivam (ut sic dicamus) non futuritionem. Quare cum lumen gloriae creatum non possit extendi ad omnes creaturas possibiles, nec etiam poterit extendi ad omnia decreta libera Dei quatenus ad illas in particulari terminantur.

Quoad secundam vero partem est D. Thom. 3. part. quaest. 10. art. 2. et 3. cont. Gent. cap. 59. quem sequuntur communiter eius discipuli, et fere omnes Theologi, et colligitur ex Concilio Senonensi, ubi habetur, quod beati vident quidquid eorum intersit.

40 Ratio autem fundamentalis pro hac 2. part. desumitur ex D. Thom. loco citato. Quoniam quilibet beatus naturaliter appetit scire ea, quae ad suum statum pertinent, ut ex se constare videtur: at beatitudo perfecta implet per se ipsam appetitum naturalem, et ordinatum sciendi, quem habet beatus, alioqui non esset beatitudo perfecta: ergo quilibet ex illis per visionem beatam videbit omnes effectus futuros, vel positive non futuros, qui ad suum statum pertinent, ac proinde decreta libera Dei, quae circa illos versantur. Patet haec ultima consequentia. Nam per visionem beatam nequeunt praedicti effectus sciri, nisi quatenus habent connexionem cum essentia divina: constat autem praedictos effectus, quoad suam futuritionem vel non futuritionem non habere connexionem cum divina essentia, nisi ratione decretorum suae voluntatis.

§ III. Fit obviam argumentis partis negantis.

41 Ad primum respondetur, solum convincere beatos non videre aliqua decreta libera Dei in particulari sumpta ex vi visionis essentiae eo modo, quo vident creaturas possibiles, id est, in essentia ipsa, ut in causa prius visa, et penetrata, secus tamen eo proportionali modo, quo intuentur attributa, et relationes, tanquam aliquid eiusdem essentiae. Nam ad visionem eorum in essentia, ut in causa requirebatur necessaria connexio ipsorum cum eadem essentia; quam tamen connexionem certum est non reperiri modo dicto acceptam, inter illa, et divinam essentiam. Caeterum ad visionem eorum immediate in se ipsis, et tanquam aliquid Dei, satis est, quod re vera inveniantur in Deo, et quod divina voluntas ea ad intellectum beati ordinet, ut in simili de actibus liberis voluntatis Angelicae comparatis cum lumine intellectuali alterius Angeli dicebamus.

42 Ad secundum (in cuius solutione aliquantulum immorabimur, quia ex eius intelligentia non parum tota haec difficultas pendet) dicendum est, quod ex identitate actuum liberorum cum divina essentia, solum colligitur omnes illos videndos esse a beatis, quoad suam realitatem, non vero, prout in particulari terminantur ad omnes creaturas, cognoscendo nimirum in particulari quaenam ex illis sint futurae vel quae sint non futurae, aut in communi attingendo quasdam esse futuras et quasdam non futuras; sed solum omnes creaturas (quaecumque illae sunt) esse futuras, vel non futuras: sicut ex eo quod omnipotentia identificetur cum divina essentia, tantum infertur videndam esse a quolibet beato secundum suam realitatem, seu secundum omne id positivum, quod ponit in Deo, non autem quod creaturas possibiles in particulari sumptas. Diximus: Cognoscendo nimirum in particulari quaenam ex illis sint futurae, vel quae sint non futurae, aut in communi attingendo quasdam esse futuras, et quasdam non futuras, quia ut in tract. de voluntate Dei disp. 5. dub. 3. notabimus, cum in Deo non detur voluntas per modum potentiae, sed per modum actus purissimi, et haec ratione suae purissimae actualitatis non possit manere suspensa, sed necessario debeat terminari ad creaturas uno ex his duobus modis, scilicet, vel volendo, vel nolendo earum futuritionem; ideo sicut beatus videns omnipotentiam cognoscit eam terminari ad factibile, ut sic, ita idem beatus videns realitatem divinae voluntatis debet videre eam terminari ad quamlibet creaturam, volendo eius futuritionem, aut nolendo illam, seu (quod idem quoad praesens est) volendo eius non futuritionem, non vero cognoscendo quaenam ex illis in particulari sint futurae, vel quae non sint futurae, ut ex se et ex dictis constat, aut attingendo quasdam esse futuras, et quasdam non futuras.

43 Et ratio est. Nam licet divina voluntas habeat necessariam connexionem cum aliqua ex his duabus terminationibus iam dictis, vage et confuse sumptis, non tamen cum aliqua ex illis in particulari: et ideo ad intuendam praedictam realitatem sufficit cognoscere, eam terminari ad creaturas, vel volendo, vel nolendo earum futuritionem.

Unde (ut id obiter dicamus) propter hanc rationem non est necesse cognoscere, etiam in communi creaturas futuras, ut terminant actus liberos divinae misericordiae, v. g. ad hoc, ut eadem misericordia per modum actus purissimi, secundum suam realitatem videatur: quia misericordia tantum terminatur necessario, ut ad obiectum primarium ad divinam bonitatem, quatenus est ratio sublevandi miseriam creatam, modo tamen in eodem tractatu de voluntate Dei disp. 7. num. 63. et deinceps explicando: et non habet necessariam connexionem cum aliqua terminatione secundaria ad creaturas, ut ostendemus ibidem, sed illemet actus, qui per se primo terminatur ad divinam bonitatem, potest terminari, et non terminari ad creaturas, ut a miseria sublevandas, et manere (si Deo placuerit) sine aliqua terminatione ad illas; vel si oppositum placuerit (ut de facto placuit) manere cum terminatione ad easdem. Quid autem addat praedicta terminatio supra realitatem actus divinae misericordiae, et quomodo eadem realitas connotando hanc potius creaturam, quam illam, ut connotatum inadequatum ipsius, dicatur terminari ad illam, et esse volitio ipsius, aliaque huc spectantia, in tract. de voluntate Dei late explicabimus.

44 Adde quod licet ad hoc ut actus liberi secundum quod in particulari connotant hanc vel illam creaturam, et ad illam terminantur, possint videri immediate et in se ipsis ex vi visionis divinae essentiae, requiratur quod identificentur cum illa; nihilominus in praedictis actibus, modo dicto consideratis, est adhuc peculiaris ratio, propter quam hoc non sufficiat: quia saltim secundum istam rationem et aliam iam explicatam, sunt obiectum per se occultum, ex eo quod omnis actus liber cuiuscunque voluntatis ex propria natura habet esse, saltim secundum terminationem, obiectum occultum et improportionatum respectu cuiuscunque intellectus, praeterquam respectu intellectus divini, et intellectus illius creaturae, quae illos elicit: et ideo nisi Deus ordinet per suam voluntatem suos actus liberos ad intellectum huius beati potius quam illius, non poterit beatus eos, modo dicto, intueri: non quidem ex defectu intensionis luminis praecise, quandoquidem potest dari eadem, vel maior intensio luminis in alio beato, et nihilominus non intueri illos, sed ex defectu praedictae ordinationis ad intellectum eius.

Diximus, actus liberos, saltim secundum terminationem, esse per se occultos, quia in creaturis, in quibus entitas actuum liberorum, et terminatio eorum est libera, debent praedicti actus, tam secundum suam entitatem, quam secundum terminationem esse liberi, ac proinde per se, et modo dicto occulti, secus vero in Deo: in quo tales actus, quoad realitatem sunt necessarii, non vero quoad terminationes iam explicatas, ut in tractatu de voluntate Dei late dicemus: et propterea, quoad realitatem sunt per se manifesti respectu intellectus videntis Deum, non vero quoad terminationem ad aliquam creaturam in particulari, etc.

45 Ad tertium respondetur, aliud esse, an actus liber sit aliquid reale; aliud vero, an addat aliquid reale, sive actualiter, sive virtualiter solummodo distinctum ab omni actu necessario Dei. Quare licet actus liber, quo Deus amore charitatis diligit creaturas, non addat aliquid virtualiter distinctum ab actu necessario, quo diligit suam bonitatem: et similiter licet actus misericordiae nihil addat, etiam virtualiter distinctum ab actu necessario, quo diligit suam bonitatem, ut est ratio sublevandi miseriam creaturarum, qui quidem est virtualiter distinctus ab actu charitatis iam dicto, et sic de aliis; nihilominus quivis actus liber, ut talis semper est aliquid reale et divinum, quamvis hoc reale et divinum non sit distinctum etiam virtualiter a realitate alicuius ex actibus necessariis: et ita non addit, tanquam constitutivum sui, aut quid ad ipsum pertinens, aliquam relationem rationis formaliter sumptam. Caeterum hinc non potest colligi, praedictos actus non posse videri ex vi visionis divinae essentiae. Nam sicut res se habent ad esse, ita et ad cognosci. Quare cum praedicti actus quantum ad omnia, quae pertinent ad genus rei, seu entis, semotis imperfectionibus, sint ita sufficientes, ac si importarent aliquam realitatem, realiter actualiter, aut virtualiter distinctam a quovis actu necessario (quia per eos Deus est aeque perfecte volens libere, ac si essent realiter actualiter, aut virtualiter distincti a quavis realitate divina) fit inde, ut absque praedicta distinctione sint etiam sufficientes quoad omnia, quae pertinent ad genus obiecti cognoscibilis: et ita immediate, et in se ipsis poterunt ad intellectu beato attingi.

46 Ad quartum neganda est sequela. Et ad probationem negandum est antecedens. Nam si actus liberi Dei considerentur secundum realitatem, quam ponunt in ipso Deo, debent attingi a quacumque visione quantumvis minima, quia quaecumque est intuitiva, et terminatur ad Deum sicuti est, ac tandem praedicti actus secundum istam rationem sunt omnino necessarii. Si vero sumantur, prout terminantur, v. g. ad aliquem effectum futurum in particulari sumptum, non possunt attingi nisi a visione ita perfecta, et intensa, ut possint extendi ad speciem, seu naturam illam specificam, sub qua talis effectus continetur, semel autem concessa in visione praedicta perfectione, non requiritur, aut additur in illa aliqua perfectio, ex eo quod terminetur ad aliquod, vel aliqua individua contenta sub tali specie, ac proinde nec ex eo quod terminetur ad decreta libera Dei circa illa. Quoniam, ut infra dicemus, visio, quae potest cognoscere in Deo aliquam speciem, potest attingere, quantum est ex parte luminis, omnia individua contenta sub illa, vel solum quoad possibilitatem, etiam quoad futuritionem illorum, et per consequens decreta Dei circa talem futuritionem; dummodo ponatur conditio iam explicata, scilicet, quod divina voluntas ordinet actum liberum suae voluntatis, quo decrevit futuritionem illorum, ad intellectum ipsius beati.

47 Ad ultimum negandum est antecedens, dummodo ex parte divinae voluntatis addatur praedicta ordinatio suorum actuum liberorum ad intellectum beatificum. Nam tunc ex vi luminis gloriae, et essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis, cognoscentur actus liberi. Et ad primam probationem neganda est sequela intellecta de his actibus, secundum quod terminantur ad creaturas, modo iam explicato: quandoquidem, ut nunc dicebamus, requiritur ad eorum cognitionem ordinatio toties a nobis petita, quae ad instar revelationis quodammodo se habet, et qua posita transeunt ab obiecto per se occulto, ad obiectum manifestum respectu intellectus beati. Unde licet tam lumen gloriae, quam visio explicent totam suam virtutem in visione aliorum, quae sunt in Deo, non tamen in visione actuum liberorum, ut modo explicato terminantur ad effectus futuros, nisi adsit praedicta ordinatio, quae per se petitur. Ex quo etiam ad secundam probationem constat quomodo ex vi luminis, et essentiae divinae solum possint videri illi actus liberi, respectu quorum adest praedicta ordinatio, non vero alii.

48 Ad confirmationem neganda est maior. Et ad probationem concesso antecedenti, neganda est consequentia. Quia hoc quod est videre plures actus liberos, atque adeo quantitas ordinationis, seu manifestationis respectu plurium, vel pauciorum ex illis, non attenditur penes maiorem intensionem luminis, et visionis, quo unus beatus est beatior altero. Nam quicumque ex illis videt omnes species, et genera, quae pertinent ad hoc universum, tam, quod esse naturale, quam quod esse supernaturale illius: atque adeo habet sufficiens lumen, et visionem ex se sufficientem, ad attingendos omnes actus liberos terminatos ad omnia individua futura huius universi. Sed praedicta quantitas huius ordinationis, seu hoc, quod est ordinari plures, vel pauciores actus liberos, ad intellectum alicuius beati, commensuratur cum lege praescripta a Deo, qua stabilitum est, ut cuilibet beato solum manifestentur ex vi visionis ea, quae ad illius statum pertinent. Unde quando dicitur, magis beatum, ac proinde habentem maius lumen, habere etiam perfectiorem visionem: et rursus, eam visionem esse perfectiorem, per quam videntur plura in ipso Deo, intelligitur de excellentiori visione quoad intensionem, et de illis, quae videntur in Deo ex vi luminis gloriae praecise sumpti: et non, ut habet manifestationem, et ordinationem iam explicatam, per quam ea, quae sunt in Deo, peculiariter debeant a divina voluntate ordinari ad intellectum beati, ut dictum est.