Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Dubium hoc recto ordine ad praecedens subsequitur: quandoquidem semel explicata quaestione an est? divinae scientiae respectu malorum, statim pulsat animum inquirere de modo, quo ad illa terminatur.

§ I. Explicatio tituli.

8 Pro tituli intelligentia notandum est, aliud esse, malum non posse cognosci non cognito bono, cui opponitur; aliud vero non posse cognosci, nisi per tale bonum. Sicut aliud est relationem non posse cognosci non cognito suo termino; aliud vero necessario cognosci per illum. Nam in relatione primum est verum, secundum vero falsum: quia ad illud prius satis est indissolubilis, et inpraescindibilis nexus unius cum alio saltim respectu intellectus, qui ad illa terminandus est: ad secundum vero desideratur non qualiscunque nexus, sed talis, ut unum sit ratio, propter quam aliud cognoscitur, ita ut unum ab alio reddatur cognoscibile.

9 Unde titulus huius dubii non inquirir, an malum cognoscatur, aut possit cognosci a Deo, non cognito bono, cui opponitur? sed, an per illud attingatur a divina scientia, ita ut hoc modo, et non alio possit ad illud terminari? Nam certum est, Deum non posse cognoscere mala, quin cognoscat bona opposita. Cuius optimam rationem tradidit D. Thom. quodlib. 2. art. 11. Quia Deus unamquamque rem cognoscit secundum id, quod habet, et non utcunque, sed perfecte illam attingendo: sed malum dicit ordinem ad bonum, ex eo, quod est privatio boni, vel ei contrariae oppositum: ergo nequibit perfecte cognosci, quin cognoscatur bonum, cui est contrarium. Sicut etiam multa bona creata nequeunt cognosci a Deo, non cognitis malis; ex eo, quod fuerunt producta in remedium malorum, ut medicinae, et adventus Christi Domini; vel ex eo, quod in illis involvuntur aliqua mala, ut ordo universi, in quo includitur mors, et corruptio multorum: imo nullum bonum creatum potest a Deo perfecte cognosci, non cognito malo opposito: quandoquidem tale bonum est destructivum mali, cui opponitur, et ita nequit perfecte attingi, ignorato tali malo.

10 Secundo notandum est, non esse sensum tituli huius dubii, an Deus cognoscat mala per bona creata, quibus opponuntur, tanquam per speciem intelligibilem, vel tanquam per obiectum per se primo cognitum ab illo: quia certum est ex supradictis, solam essentiam divinam habere rationem speciei intelligibilis respectu cuiuscunque cognitionis intellectus Dei. Sicut etiam est omnino certum, solam praedictam essentiam esse obiectum per se primo cognitum a Deo, in quo tanquam in obiecto prius viso caetera intelligit. Quare sensus tituli tantum erit, an Deus cognoscat necessario mala per bona creata, tanquam per aliquid contentum in sua essentia, tanquam obiectum secundarium in primario: ita quidem, ut licet talia bona creata cognoscantur ex vi essentiae divinae prius cognitae; sint tamen rationes cognoscendi: non quidem ex parte Dei, sed ex parte obiecti cogniti respectu malorum: ac proinde ita cum illis conferantur, ut si per impossibile Deus non cognosceret praedicta bona creata, sed solum se ipsum, tunc ignoraret talia mala, nec posset eius scientia ad illa terminari.

11 Diximus, Non quidem ex parte Dei, sed ex parte obiecti cogniti respectu malorum: quia certum est, praedicta bona non esse rationem, quare Deus active terminetur ad mala cognoscendo illa, ut ex dictis art. 8. constat. Et ita solum inquirimus, an debeant esse passivae terminationes eorundem malorum, ita ut nec passive materialiter possint terminare divinam scientiam, nisi ratione bonorum, quibus opponuntur; quamvis formalissima ratio terminandi, et ipsa activa Dei terminatio semper sit divina essentia; ut ex dictis disput. 3. dub. 4. constat.

§ II. Opinio negans.

12 Partem negantem tuentur Zumel in hoc art. conclusione 3. referens pro ea Bonaventuram, et Marsilium. Quam etiam tuentur alii, quos suppresso nomine refert Durandus in 1. dist. 36. quaest. 1. num. 13. Probatur primo ex divo Dionysio 7. de divinis nominibus, ubi ait: quod Deus cognoscit mala, sicut lumen, si esset cognoscitivum, cognosceret tenebras: ergo Deus cognoscit illa: non quidem per bonitates creatas, quibus opponuntur, sed per suam essentiam, sive bonitatem. Patet consequentia. Quia lumen, si esset cognoscitivum, non cognosceret tenebras per aliud, quam per se ipsum.

13 Secundo. Quoniam in Deo reperiuntur omnes peculiares rationes boni, cum quibus mala habent oppositionem: ergo per illas prout in ipso Deo sunt, habentque in eo esse divinum, poterunt omnia mala etiam in particulari sciri, licet ipsa bona creata, ut sunt in se ipsis non attingantur. Patet consequentia. Nam cum in Deo reperiantur perfectiori modo, poterunt melius ducere in cognitionem malorum, quam ipsa bona creata, prout sunt in se ipsis.

Confirmatur primo. Quia alias Deus acciperet cognitionem, et scientiam, quam habet, ab aliquo extrinseco, et non haberet illam ex se: quandoquidem acciperet cognitionem mali a bono creato.

Confirmatur secundo. Quia nullum est peculiare malum, quod secundum propriam, et atomam rationem non habeat oppositionem cum bono divino: ergo per illud poterunt cognosci. Antecedens liquet. Quoniam quodlibet peculiare malum discordat ab arte, et regula divina, quae est bonum divini intellectus. Conseq. autem probatur. Quia commune est cuilibet artifici, ut per suam scientiam, et artem attingat omnes defectus, qui sunt contra propriam artem: et ita Rhetoricus per suam artem percipit defectus exornatae locutionis.

14 Tertio. Quoniam malum culpae, poenae, et naturae multoties consistunt formaliter in aliquo positivo; ergo possunt saltim tunc sciri a Deo per se ipsa, etiam si per impossibile daremus non sciri ab illo bona creata, quibus opponuntur. Antecedens probatur. Nam malum peccati commissionis consistit formaliter in positiva tendentia ad obiectum dissonum legi, vel rationi, ut quamplurimi ex Thomistis in materia de peccatis docent; et malum poenae solet etiam, quatenus tale, esse quid positivum, ut in igne inferni constat; et tandem malum naturae saepissime dicit aliquid positivum, ut patet in errore respectu intellectus, et in calore respectu aquae; quandoquidem calor ex se, et secundum suam intrinsecam entitatem est dissonus aquae, et cum illo sic sumpto, male se habet, etiam si ibidem esset absque expulsione frigiditatis; et similiter error est eodem modo dissonus intellectui. Consequentia autem probatur. Quoniam id, quod est ex se positivum habens veram entitatem, ac proinde actualitatem, potest ex se fundare veram intelligibilitatem passivam, saltim materialem, ratione cuius possit immediate, id est, non mediante aliquo alio creato, attingi, et sciri a Deo; quandoquidem non ob aliud bonum creatum illam fundat absque eo, quod debeat attingi per malum positivum ei oppositum, nisi quia habet ex se veram entitatem, et actualitatem.

15 Quarto. Quia saltim malum culpae lethalis opponitur Deo: ergo saltim praedictum malum poterit cognosci a Deo per suam bonitatem, tanquam per rationem cognoscendi, absque eo, quod cognoscatur per bonitatem creatam, cui opponitur. Consequentia videtur perspicua. Quia non alia ratione poterat bonitas creata esse (modo in explicatione tituli insinuato) ratio cognoscendi praedictum malum, nisi quia ei opponitur malum culpae; ergo si opponitur Deo, et suae bonitati, poterit haec esse ratio cognoscendi illud, absque eo, quod per locum intrinsecum desideretur cognitio bonitatis creatae per modum rationis obiectivae cognoscendi illud. Antecedens autem probatur. Tum, quia malum culpae lethalis est aversio a Deo, ut ultimo fine, et quantum est ex se destruit Deum. Tum etiam, quia habet oppositionem cum lege aeterna Dei; et ideo diffinitur per hoc, quod sit, dictum, factum, vel concupitum contra legem Dei. Tum denique, quia D. Thom. infra quaest. 48. art. 6. assignans discrimen inter malum culpae, et poenae, inquit, quod illud immediate opponitur bono divino, istud vero bono creato.

Confirmatur. Quoniam Deus per se, et ratione sui est iudex peccatorum: ergo per se, et ratione sui sciet illa. Patet consequentia. Quoniam scientia iudicis debet proportionari rationi iudicis: ergo si Deus per se, et ratione sui est iudex peccatorum, etiam per se, et ratione sui habebit scientiam illorum, et non ratione bonorum tantum creatorum, quibus opponuntur.

16 Ultimo. Quoniam malum in communi opponitur directe bono divino: ergo saltim praedictum malum poterit sciri a Deo praecise per suam increatam bonitatem. Consequentia patet ex dictis. Antecedens autem probatur. Tum ex D. Thoma de Verit. quaest. 2. art. 15. et in 1. dist. 36. quaest. 3. art. 2. ubi docet, quod malum, secundum communem rationem mali, opponitur Deo. Tum etiam: quoniam malum, secundum communem rationem mali, dicit omne malum: ergo opponetur ei, qui est omne bonum, scilicet Deo, prout est ipsa bonitas divina per essentiam.

§ III. Ex mente D. Thomae nodus dubii dissolvitur.

17 Dicendum tamen est, Deum non scire, nec scire posse mala, nisi per bona creata, quibus opponuntur. Assertio haec intelligenda est iuxta ea, quae in explicatione tituli diximus: estque valde consona Scripturae. Nam Psal. 13. dicitur: Dominus prosperit super filios hominum, ut videat si est intelligens, aut requirens Deum, omnes declinaverunt simul. Quae verba sic explicant August. et Glos. Interlin. Ut videret declinantes a bono, respicit requirentes Deum: quia non cognoscit mala nisi per bona. Et similiter Job 1. et 2. asseritur Satanam astitisse quondam die coram Deo inter filios Dei. Cuius rationem (ut refert Gonzal. in praesenti) reddit Gregor. 2. Moral. his verbis: Ideo Satan dicitur stetisse coram Deo, quia Deus in luce tenebras videt, et per bona opera aliorum, videt improbitatem Satanae. Unde asseritur, quod fuit visus inter filios Dei, quia per illorum probitatem eius malitiam calluit. Et ideo assertionem hanc tuetur D. Thom. in hoc art. et 1. cont. Gent. cap. 71. quodlib. 11. art. 2. et alibi saepe, et communiter Theologi, inter quos etiam referendi sunt Bonavent. in 1. dist. 36. quaest. 2. et Marsil. quaest. 38. art. 4. quos non ita bene Zumel pro sua sententia adduxit.

18 Ratio autem fundamentalis huius assertionis desumitur ex D. Thom. locis citatis, et infra quaest. 17. art. 4. ad 3. Quae potest ad hanc formam reduci. Quoniam nullum malum opponitur formaliter, et immediate Deo, et bono divino: ergo nullum potest cognosci ab illo, nisi modo in explicatione tituli insinuato, per bonum creatum, cui formaliter, et immediate opponitur. Antecedens probatur a D. Thom. tum quaest. 17. art. 4. in solutione ad 3. nuper citatis: ubi sic inquit: Quia contraria, et opposita privative nata sunt fieri circa idem, ideo Deo prout in se consideratur, non est aliquid contrarium, neque ratione suae bonitatis, neque ratione suae veritatis: quia in intellectu eius non potest esse falsitas aliqua. Sed in apprehensione nostra habet aliquid contrarium. Nam verae opinioni de ipso contrariatur falsa opinio. Et sic idola mendacia, dicuntur opposita veritati divinae, in quantum falsa opinio de idolis contrariatur verae opinioni de bonitate Dei. Tum etiam in 1. dist. 1. quaest. 1. art. 1. ad 1. ex eo, quod nihil opponitur illi bono, a quo nihil potest auferri, nihilque illius potest destrui. Quare cum nihil a Deo, et bonitate eius possit auferri, nihilque illius possit destrui, consequens est, ut nihil ei possit opponi. Consequentia vero probatur, et explicatur discursu aliquantulum fuso, quia res, de qua agitur, id exposcit. Nam si malum sumatur praecise privative, seu quatenus praecise importat solam privationem boni oppositi, tunc sicut haec ex se nihil est, ita ex se non potest fundare intelligibilitatem passivam, etiam materialem, sed necessario debet fundare illam ratione alterius; ac proinde ratione sui oppositi, cum quo per se, et ab intrinseco dicit tantam connexionem, ut ipsa nihil sit aliud, quam privatio illius, nec aliquid aliud immediate, et formaliter requiratur, nisi cognitio sui oppositi ad hoc, ut ipsa attingatur. Si autem malum in ratione mali sit aliquid positivum, ut de peccato commissionis docet opinio valde probabilis plurium Thomistarum, tunc licet praedicta mala quatenus entia, secundum quam rationem sunt bona, possint per se ipsa, id est, non mediante bono creato, sciri, non tamen quatenus talia entia, id est, quatenus deficientia, et mala sunt: quia nequit sciri malum, verbi gratia, culpae ut tale, nisi sciatur, ut discordans a regula divina: non potest autem sciri, ut discordans, nisi prius sciatur, in quo consistat concordia ad illam: seu (quod idem est) bonum concordans cum illa. Et hoc ipsum cum proportione de quovis alio malo dicimus: quia nihil est formaliter malum, nisi ut est discordans ab aliqua regula, arte, vel idea; vel ut est dissonum alicui naturae. Et ita nequit sciri secundum hanc rationem, nisi prius cognoscatur, quid sit concordans cum tali arte, aut illi naturae consonum. Et propterea Grammaticus, et quilibet alius artifex non cognoscit incongruitatem, et defectum, etiam positivum contra suam artem, nisi mediante notitia congruitatis, et concordiae ad illam.

§ IV. Fit obviam argumentis primae sententiae.

19 Ad primum respondetur primo, Divum Dionysium in verbis ibidem relatis non loqui de cognitione malorum, de quibus in praesenti fit sermo, sed de cognitione bonorum creatorum, quae in comparatione ad divinam bonitatem dicuntur non entia, et mala: ut patet ex illo Isaiae cap. 40. Omnes gentes, quasi non sint: sic sunt coram illo. Et ex Matth. 7. Si ergo vos, cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester, qui in coelis est, dabit bona petentibus se? In quibus verbis iusti collati cum divina bonitate, nuncupantur mali. Sicut etiam in eodem sensu verificatur dictum illud: Nemo bonus, nisi solus Deus, id est, nemo bonus, si conferatur cum divina bonitate.

Secundo respondetur, non esse mentem Dionysii constituere omnimodam similitudinem inter lumen in eo eventu, et Deum, sed aliquam, quatenus Deus etiam cognoscit aliquo modo per suam essentiam omnia mala: quia per illam cognoscit bona creata, et eis mediantibus, ut aliquo se tenente ex parte passivae terminationis malorum, et modo supra insinuato, cognoscit eadem mala. Et ita sua bonitas est ratio radicalis attingendi illa, necnon et ratio formalissima, a qua eius scientia specificatur.

20 Ad secundum concesso antecedenti, neganda est conseq. Quia bonitatibus creatis prout sunt in Deo, et sunt ipse Deus, nihil potest esse oppositum, ut dictum est. Unde ex hoc, quod perfectiones creatae sint nobiliori modo in Deo, quam in se ipsis, non infertur eas, ut sunt in Deo, posse esse proximas rationes, ex parte obiecti sciti se tenentes, ad hoc, ut mala sciantur: quandoquidem illa maior perfectio potius tollit ab eis, quod mala opponantur ipsis, secundum quod sunt in Deo, ac proinde per illas praecise sumptas sciantur.

Ad primam confirmationem patet ex dictis in explicatione tituli, quomodo bona creata non sint rationes activae terminationis divinae scientiae ad mala, sed solum passivae, et qua ratione fontalis, et radicalis ratio ipsa cognoscendi est divina essentia, ut explicatum est.

Ad secundam confirmationem patet ex dictis pro assertione.

Ad tertium patet etiam ex iis, quae asseruimus. Unde bonum creatum non ideo potest a Deo praecise ratione suae essentiae sciri, quia est quid positivum; sed quia est positivum tale, scilicet habens rationem boni, non vero habens rationem deficientis, et dissonantiae a regula, vel arte.

21 Ad quartum negandum est antecedens. Et ad primam probationem dicendum est, malum culpae avertere a Deo, et opponi ipsi ut fini, et personae offensae, vel ut obiecto, non autem ut formae: et ita solum est inter utrumque oppositio (ut sic dicamus) obiectiva, non vero formalis. Nam secundum hanc oppositionem non opponitur, nisi gratiae, vel habitibus, etc. quibus contrariatur, aut quibus privat. Unde sicut ad cognoscendum perfecte caecitatem, oportet cognoscere visum, ut formam, qua privat, et obiectum visibile, ut id, quo, tanquam obiecto percepto privat; ita ad attingendum perfecte malum culpae, quo pacto debet Deus illud attingere, oportet, ut sciat, tum formam, cui opponitur; tum etiam personam, cui irrogatur offensa, et finem, a quo per peccatum avertitur, qui quidem nullus est alius praeter ipsum Deum: quemque ut finem, et ut obiectum ac personam offensam, non vero ut formam, et habitum immediate oppositum habet ipsa culpa lethalis in affectu peccantis destruere.

Ad secundam vero probationem, dicendum est, culpam lethalem non habere cum lege existente in Deo oppositionem immediate, sed mediante bono creato, cui praedicta culpa opponitur, sive illud sit actus oppositus, et simul gratia, ac charitas, etc. ut in peccatis omissionis contingit; sive non sit praedictus actus oppositus, sed ipsa gratia, et charitas, cum quibus praedictum peccatum, vel secundum se consideratis, vel ut sunt fervidae, oppositionem habet, ita tamen ut peccata lethalia opponantur gratiae, et charitati secundum se sumptis, et venialia eisdem, quatenus fervidis, ut in peccatis omissionis, et oppositis legibus negativis contingere multi probabiliter docent. Nam lex illa prohibet indirecte, ne fiat praedictus actus, etiam quoad eam rationem, secundum quam gratiae, et charitati, modo dicto, opponitur.

Adde, quod neque etiam opponitur formaliter legi humanae, si proprie loquamur: siquidem opposita formaliter, debent versari circa idem subiectum, quod tamen in praesenti non contingit: quandoquidem lex est in intellectu, ex eo, quod est actus eius: malitia vero formalis, et intrinseca peccati, est in voluntate.

Ad tertiam vero probationem respondetur, sensum D. Thomae tantum esse, quod malum culpae opponitur Deo obiective, non vero formaliter.

22 Ad confirmationem, concesso antecedenti, neganda est conseq. et ad probationem dicendum est, scientiam iudicis debere proportionari rationi iudicis quoad alia, non vero quoad id, quod ibidem dicitur: quia malum non est aliter cognoscibile, nisi per bonum oppositum.

Adde, quod ut bene notavit Gonzalez in presenti, potius proportio, quae debet esse inter scientiam Dei, ut iudicis, et rationem iudicis, quam habet, videtur petere hunc modum cognoscendi mala. Nam Deus, ut iudex non intendit punitionem, ut malum puniti, sed propter aliud bonum: et similiter se primo intendit largiri praemium bonis, et propter maiorem praedestinatorum gloriam stabilivit supplicia ad punienda peccata. Unde non mirum, quod cognitio peccatorum praesupponat cognitionem bonorum, et modo supra explicato sit ratio, ob quam mala ipsa passive terminent divinam cognitionem, licet non sint ratio quare Deus active terminetur ad illa.

23 Ad ultimum, negandum est antecedens. Et ad primam probationem respondetur primo cum aliquibus ex gravioribus Thomistis, D. Thom. loqui de malo negative, quatenus non bonum negat omnem rationem boni, etiamsi non habeat subiectum, et huiusmodi mala (inter quae numeratur non Deus) non possunt cognosci, nisi per divinam bonitatem: non autem non loquimur de malo, sic praecise sumpto, ut intuenti patebit.

Secundo respondetur ad eandem probationem, D. Thom. solum velle, quod summum malum sic in communi sumptum, non determinando in quonam consistat, opponitur Deo, qui est summum bonum, non quidem oppositione secundum rem, sed, ut ipse se explicat in 2. dist. 1. quaest. 1. art. 1. ad 2. secundum vocem: Quare cum cognitio, et scientia, quam Deus de illo habet, debeat esse de illo secundum rem, propterea debet esse per bonum, cui secundum rem opponitur, non vero praecise per divinam bonitatem.

Ad secundam probationem, concesso antecedenti, neganda est consequentia, si fiat sermo de oppositione secundum rem. Quia praedictum malum etiam in communi non est natum versari circa Deum, tanquam circa subiectum: et ita tantum opponitur bono creato, ut sic: quia solum praedictum bonum potest esse aptum ad hoc, ut recipiatur in eodem subiecto, in quo potest recipi malum, ut sic.

Conclusio est affirmativa.

Circa hanc conclusionem solet inquiri, an intellectus noster cognoscat singularia directe, occasione desumpta ex quibusdam verbis D. Thom. in hoc art. quia ex eo, quod nos cognoscimus singularia, colligit Deum potiori titulo illa cognoscere. Caeterum, quia de hoc fuse N. Complut. 3. de Anima disput. 21. quaest. 6. agunt, propterea nihil circa difficultatem hanc in praesenti dicemus.

Conclusio. Deus tam scientia simplicis intelligentiae, quam visionis, cognoscit infinita.

Circa hanc conclusionem, et doctrinam huius articuli videantur ea, quae in tractatu de Visione Dei art. 7. et 8. diximus, ut explicaremus, quomodo beati in divina essentia videant infinita; et qua ratione nequeant videre omnes creaturas possibiles, ex eo, quod nequeant comprehendere Deum: secus tamen Deus ipse, qui se ipsum comprehendit, necnon et illa, quae nostri Complut. 3. Physic. disp. 18. quaest. 5. dicunt.

Prima conclusio est affirmativa.

Secunda conclusio. Futura contingentia, ut sunt actu in se ipsis, subduntur certae, et infallibili cognitioni Dei: ut autem sunt in suis causis, non subduntur certae cognitioni.

Tertia conclusio. Deus cognoscit futura contingentia, ut sunt actu in se ipsis: non solum quia habet rationes rerum apud se, sed etiam quia sunt praesentia illi in aeternitate.