Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

33 Ut completa causalitas, quam in genere causae materialis lumen gloriae habet, exacte intelligatur, solum restat explicandum, an etiam concurrat materialiter ad visionem Dei? et per consequens sit necessario requisitum ad illius receptionem, et ideo ad hoc explicandum praesens dubium excitamus.

§ I. Opinio negans.

Partem negantem tuetur Scotus in 4. dist. 49. quaest. 45. et in 3. dis. 14. Vazquez in praesenti disp. 43. et alii ex iunioribus. Probatur primo. Nam habitus non est dispositio ad recipiendum actum, sed potius e contra: ergo lumen gloriae non desideratur per modum dispositionis ad recipiendam visionem beatificam. Conseq. patet. Quoniam comparantur per modum habitus, et actus. Antecedens autem etiam constat. Tum quia habitus fit per actum, atque adeo praesupponitur receptus in potentia, prius quam sit habitus, et ita habitus non disponet ad eius receptionem: tum etiam, quia in habitibus supernaturalibus, quales sunt habitus gratiae, et charitatis, non disponit gratia ad receptionem dilectionis Dei, sed potius ipsa dilectio requiritur per modum dispositionis ad gratiam.

34 Secundo. Nam quotiescumque subiectum aliquod ordinatur ad plures formas recipiendas, tunc maxime ordinatur ad perfectissimam, et illam immediate, et prius recipit: sed visio Dei est perfectissima forma inter omnes illas, ad quas ordinatur creatura intellectualis: ergo intellectus potissime ad illam ordinabitur, et eam immediate, et prius recipiet: et per consequens non desiderabitur aliqua alia forma ad illam recipiendam. Utraque conseq. est satis perspicua. Min. vero videtur nota. Nam visio Dei est beatitudo creaturae intellectualis, ac proinde erit perfectissima inter omnes formas, quas praedicta creatura potest habere: siquidem summum bonum illius consistit in sua beatitudine. Maior autem patet exemplo materiae primae, quae licet respiciat formas substantiales, et accidentales, nihilominus potius ad illas, quam ad has ordinatur, et eas prius, quam formas accidentales recipit, ut constat ex iis, quae N. Complut. ex communi consensu Thomistarum 1. de Generat. disp. 2. docent.

35 Tertio. Intellectus secundum se est proportionatus, et idoneus per modum subiecti ad recipiendam visionem, et ipsa visio secundum se non praerequirit lumen superadditum entitati intellectus, tanquam rationem recipiendi: ergo ex nullo capite desiderabitur lumen in intellectu ad recipiendam visionem. Conseq. patet. Quoniam tantum ex duobus capitibus assignatis potest oriri necessitas luminis in intellectu ad hoc, ut recipiat visionem. Antecedens autem quoad 1. part. probatur. Quia entitas naturalis intellectus est de se proportionata ad recipiendum lumen gloriae, sicut etiam entitas naturalis animae ad recipiendam gratiam; et entitas eiusdem intellectus ad hoc, ut suscipiat in se lumen fidei: ergo erit eodem modo proportionata in ordine ad receptionem visionis Dei, quandoquidem improportio inter intellectionem, et visionem solum posset oriri (si quae esset) ex distantia, quae est inter entitatem naturalem intellectus, et supernaturalem visionis: et haec eadem reperitur inter illum, et lumen gloriae, aut fidei. Quoad 2. vero part. idem antecedens etiam constat. Quoniam visio neque est aliquid luminis, scilicet, aut modus, aut intensio eius, neque accipit ab eo tanquam a causa formali aliquid sibi necessarium ad inhaerendum intellectui, sicut accidentia materialia accipiunt a quantitate esse extensa, et ratione huius inhaerent substantiae: ergo visio secundum se nihil habet, ratione cuius praerequirat in intellectu lumen gloriae, medio quo ei inhaereat.

Quarto. Quia alias intellectus ageret in lumen gloriae, siquidem eliceret visionem, quae in eo recipienda est: hoc autem est falsum: quia agens inferius nequit agere in rem superioris ordinis: nam sicut haec est superior, ita nequit illi subdi.

§ II. Praefertur sententia Thomistarum.

36 Dicendum tamen est, lumen gloriae necessario requiri in intellectu ad hoc, ut recipiat visionem Dei per essentiam. Assertionem hanc satis indicat D. Thom. tum locis citatis dub. praeced. tum etiam in aliis statim adducendis. Quem sequuntur Palud. in 4. disp. 49. quaest. 1. Cajet. et Gonzal. in praesenti, Petrus de Ledes. de divina perfect. quaest. 8. art. 8. in dubio, quod movet post tertiam conclusionem: et communiter iuniores discipuli S. Thom. ut testatur Gonzalez loco citato. Idem tenet Maior in 3. dist. 14. quaest. 2. dub. 2. et in 4. disput. 49. quaest. 4. Marsilius in 3. quaest. 10. art. 3. Ricardus dist. 14. quaest. 1. art. 2. Valentia in praesenti disp. 1. punct. 3. et alii plures.

Ut autem rationem fundamentalem subiiciamus, notandum est primo ex D. Thom. in 4. dist. 4. quaest. 1. art. 1. in corpore: hoc esse discrimen inter habitum, seu dispositionem, et potentiam; quod habitus, vel dispositio dantur ad bene, vel male, sive ad prompte, et faciliter posse; potentia vero ad posse simpliciter: et ita sine habitu, vel dispositione possumus simpliciter aliquid; secus vero sine potentia. Unde concludit Sanctus Doctor: Haec apparet differentia inter habitum, et potentiam, quia potentia est, qua possumus aliquid simpliciter: habitus autem, quo possumus illud bene, vel male: sicut intellectus, quo consideramus, scientia, qua bene consideramus, concupiscibilis, qua concupiscimus, temperantia, qua bene concupiscimus, et intemperantia, qua male, et similiter est de dispositione.

37 Secundo notandum est, ex eodem S. Doct. loco citato ex 4. sentent. et quaest. 24. de verit. art. 4. ad 9. quod habitus, vel dispositiones supernaturales, partim conveniunt cum naturalibus, partim vero ab eis differunt. Conveniunt quidem, quia etiam inclinant, et facilitant ad hoc, ut potentia bene, et delectabiliter possit, ut in habitu charitatis cernere licet; et ideo praesupponunt potentiam radicalem, et remotam; non vero tribuunt illam, ut ita possint eidem facilitatem ad operandum communicare. Differunt vero, quia cum sint quid supremum, inter habitus, et dispositiones, ex eo quod pertinent ad ordinem supremum, scilicet ad divinum, habent admixtum aliquid de propria natura potentiae, quia re vera tribuunt posse simpliciter, ita ut sine illis non detur posse simpliciter in ordine ad operationes supernaturales, et divini ordinis; sed solum posse remotum, et radicale, seu commensuratio solum essentialis in ordine ad illas. Nam, ut docet Dionys. et passim repetit D. Thom. supremum infimi, attingit infimum supremi; et ita habitus supremus, scilicet supernaturalis attinget ad ordinem potentiarum, tribuens posse simpliciter.

Cuius rationem tetigit ibidem S. Doct. dicens, quod sicut intra ordinem naturalem dantur propriae operationes, et ideo debent assignari propriae potentiae per se requisitae ad posse illarum; ita in ordine supernaturali dantur etiam propriae operationes supernaturales; et sic debent dari propriae potentiae in ordine ad illas, quae tribuant posse simpliciter; constat autem habitus, vel dispositiones supernaturales habere suo modo rationem potentiarum intra ordinem supernaturalem, seu tribuere una cum potentiis naturalibus radicaliter, et remote concurrentibus posse simpliciter. Nam, ut ex dictis art. 2. et 4. constat, implicat dari potentiam supernaturalem, v. g. intellectivam, quae per modum potentiae simplicis, et totalis tendat in Deum, ut est in se, ac proinde eliciat actum supernaturalem visionis: alioqui, ut ibidem probavimus, conveniret cum Deo in gradu immaterialitatis, et actualitatis, quod implicat. Et ideo potentia simpliciter intellectiva in ordine supernaturali necessario coalescit ex entitate naturali intellectus, sive ex potentia obedientialis supernaturali eiusdem (ut alii dicunt) et ex elevatione, quae fit per habitum, vel auxilium supernaturale iam dictum; atque adeo elevatio illa habet, tum rationem habitus, vel dispositionis, quippe praesupponens posse saltim radicale, tum etiam modo insinuato rationem potentiae, quatenus dat posse simpliciter. Utrum autem praedictae dispositiones tribuentes posse simpliciter differant ex parte formae ab habitibus, an vero ex parte modi habendi illam, quia nimirum habent eandem essentiam ex parte formae, quamvis habitus habeat illam per modum permanentis, dispositio vero tribuens posse simpliciter per modum transeuntis? alia quaestio est alibi discutienda.

38 Hinc ergo et ex iis, quae S. Doct. 1. part. quaest. 18. art. 3. ad 1. et quaest. 23. art. 2. ad 1. et quaest. 54. art. 1. ad 3. docet, ratio fundamentalis pro assertione desumitur, quae potest hanc ad formam reduci. Nam de ratione actionis vitalis, et immanentis perfectae est, ut recipiatur in eadem potentia proxima, a qua elicitur; unde visio corporea recipitur in visu, a quo fit: et auditio in auditu, et sic de aliis; sed intellectus creatus, non nisi ut lumine gloriae perfusus, est potentia proxima elicitiva visionis Dei per essentiam, ut ostensum est: ergo non recipiet illam, nisi ut eodem lumine elevatus.

Confirmatur. Nam intellectio Angelica ut talis, sicut nequit elici nisi ab intellectu Angelico, ex eo, quod est actio vitalis petens oriri ab hoc determinato principio vitae, scilicet intellectu Angeli, ita nequit recipi nisi in intellectu Angelico, et idem est de intellectione humana ut tali, et sic de aliis; ergo visio creata Dei, quae est supernaturalis, et divini ordinis, sicut solum potest elici, ut a potentia intellectiva proxime, ab intellectu creato Deifico, seu divini ordinis per participationem, ita tantum poterit recipi in eodem intellectu sic elevato.

Confirmatur secundo. Nam licet intellectio, ut est actus immanens vitalis, non petat recipi in principio adaequato eliciente illam, et ita non debeat recipi in specie intelligibili, attamen requiritur, ut subiectetur in eo, quod se tenet ex parte potentiae, et per modum potentiae concurrit: ergo cum intellectus solus non se habeat per modum potentiae, sed intellectus, ut elevatus, fiet inde, ut solus intellectus sic elevatus, sit capax recipiendi illam. Consequentia ex se constat. Antecedens autem etiam patet tum generali inductione omnium actuum vitalium, et immanentium; tum etiam: quia licet obiectum, et potentia intellectiva concurrant ad intellectionem, attamen potentia influit per modum foeminae parientis; obiectum vero per modum masculi foecundantis illam. Unde quia foetus non recipitur, aut manet in masculo, licet ab eo debeat active procedere; bene tamen in foemina; ideo intellectio, quae vel se sola, vel una cum verbo, quando per illam producitur, est foetus quidam intellectualis (modo tamen supra explicato) et non qualiscumque, sed immanens, ita ut in hac materia, et receptione talis partus consummetur, non debet recipi, aut manere in obiecto, seu specie intelligibili, bene tamen in potentia. Quare cum intellectus non sit potentia intellectiva, seu foemina intellectualis, respectu visionis Dei, prout est in se, nisi elevatus lumine gloriae, ut probatum est, bene tamen una cum eodem lumine, consequens est, ut in illo sic elevato, et non aliter, possit recipi.

39 Secundo principaliter probatur assertio ratione supra num. 32. tacta a D. Thom. insinuata. Quoniam intelligere est effectus formalis secundarius formae intelligibilis, ex eo, quod habet se per modum existentiae in ordine intelligibili: ergo id ipsum, quod requiritur ad receptionem, seu quasi receptionem speciei, desiderabitur ad receptionem intellectionis: ergo cum lumen gloriae requiratur ad hoc, ut intellectus recipiat, seu uniatur cum essentia divina, ut habet rationem formae intelligibilis respectu visionis Dei, ut ex dictis patet, etiam desiderabitur ad receptionem eiusdem visionis. Antecedens constat ex iis, quae in tract. 4. disp. 1. num. 21. et sequentibus dicemus: ubi ostendemus, quod sicut existentia ordinis naturalis, seu entitativi est effectus formalis secundarius formae eodem modo sumptae, ita intelligere, quia est existentia ordinis intelligibilis, ex eo, quod est ultima actualitas huius ordinis, erit effectus formalis secundarius formae eiusdem ordinis, scilicet speciei impressae, ac proinde licet species, ut habet esse entitativum, et naturale, existitque per existentiam huius ordinis, causet in genere causae efficientis intellectionem: attamen ut pertinet ad ordinem intelligibilem, estque primus actus illius, causat etiam praedictum intelligere in genere causae formalis, et tanquam effectum formalem secundarium ipsius.

Prima vero conseq. patet . Quoniam eadem dispositio, quae requiritur ad receptionem alicuius formae, desideratur ad esse existentiae dimanantis ab illa, ut inductive constat in omnibus formis: ex quo etiam fiet lumen gloriae ex duplici capite desiderari ad receptionem visionis. Primo quidem, quia constituit potentiam intellectivam in esse potentiae simpliciter potentis videre Deum. Secundo vero, quoniam desideratur per modum dispositionis ad unionem, seu receptionem divinae essentiae, ut habet rationem formae intelligibilis, ac proinde suo modo, et saltim mediate ad unionem cum ipsa visione, quae est ultima forma, seu actualitas potentiae creatae visivae Dei.

§ III. Fit obviam argumentis opinionis negantis.

40 Ad primum respondetur, antecedens verum esse ad summum de habitibus acquisitis, non vero de infusis, et constituentibus potentiam in esse potentiae. Nam sicut ad receptionem praedictorum actuum requiritur potentia proxima elicitiva eorundem, ita et id, per quod talis potentia constituitur in esse potentiae proximae. Quare cum habitus luminis gloriae sit per se infusus, et constituens potentiam in esse potentiae proximae visivae Dei secundum id, quod requiritur ex parte potentiae, fit inde, ut praedictum lumen desideretur ad receptionem proprii actus, scilicet visionis Dei.

Ad primam probationem patet ex modo dictis. Ad secundam vero dicendum est, dilectionem Dei, et gratiam iustificantem habere mutuam causalitatem in ordine ad receptionem cuiuslibet ex illis in proprio subiecto, quamvis diverso modo hoc eis competat. Nam actus dilectionis requiritur ad receptionem gratiae per modum causae propriae et in rigore dispositivae: gratia vero desideratur ad dilectionem Dei recipiendam; non quidem per modum causae propriae et in rigore dispositivae, sed per modum constituentis primum omnino subiectum illius in ratione subiecti saltim connaturalis eiusdem. Nam sicut ad receptionem dilectionis naturalis concurrit anima, verbi gratia, per modum subiecti radicalis omnino primi, et voluntas per modum subiecti quo, neutra tamen influit per modum dispositionis propriae, et in rigore sumptae; sic ad receptionem actuum supernaturalium dilectionis influit voluntas ut elevata per habitum supernaturalem, et anima ut elevata per gratiam: illa quidem per modum subiecti quo; haec vero tanquam subiectum quod: neutra tamen per modum dispositionis propriae et in rigore acceptae, licet sumpto late nomine dispositionis, possit dici, quod gratia, et charitas disponunt pro receptione praedicta dilectionis Dei.

41 Ad secundum respondetur maiorem esse veram, quando formae illae ita inter se comparantur, ut una sit substantialis, caeterae vero accidentales: secus vero quando omnes sunt accidentales, et superioris ordinis. Nam tunc illa, quae constituit potentiam in ratione potentiae in ordine ad alias, non poterit non recipi prius: alioqui caeterae non recipientur in subiecto eis correspondente. Quare cum lumen gloriae, et visio sint formae accidentales, et lumen constituat intellectum in ratione potentiae respectu visionis Dei, non poterit non prius recipi in illo, quam visio, et ipsa visio recipi ratione luminis, quamvis daremus (de quo alias) visionem esse perfectiorem, quam lumen. Ratio autem, ob quam facta collatione inter formam substantialem, et accidentales, debet necessario recipi in instanti generationis substantialis prius illa, quam istae, est, quia ut nostri Complut. 1. de Generat. disp. 3. ex D. Thom. ostendunt, non potest materia habere esse secundum quid, quin prius habeat esse simpliciter. Unde cum istud proveniat ei a forma substantiali, illud vero ab accidentalibus, consequens est, ut sit incapax recipiendi formas accidentales, nisi prius natura habeat formam substantialem.

42 Ad tertium negandum est antecedens, quoad utramque illius partem (modo tamen statim explicando.) Et ad probationem prioris concesso antecedenti, neganda est conseq. Quoniam lumen infunditur a solo Deo, ut a causa principali; visio vero fit ab intellectu creato per modum operationis vitalis petentis pro subiecto eandemmet potentiam vitalem proximam, a qua elicitur, ut ostensum est: et ita cum lumen constituat intellectum in ratione potentiae proximae elicitivae visionis, modo iam insinuato, tribuit etiam illi, quod sit receptivus eiusdem visionis. Unde falsum est id, quod ibidem dicitur, scilicet improportionem inter intellectum unde sumptum, et visionem, propter quam intellectus sic acceptus nequit illam recipere, solum oriri ex distantia in ratione entis naturalis, et supernaturalis, quae inter utrumque intercedit: quia revera non oritur ex hoc praecise capite, sed ex eo, quod iam explicuimus.

Ad probationem vero posterioris partis eiusdem antecedentis dicendum est, visionem petere, tanquam subiectum quo, seu tanquam rationem recipiendi lumen gloriae, non quidem ob ea, quae ibidem enumerantur, sed quia, cum sit actus vitalis immanens, petit recipi in eadem potentia proxima, a qua elicitur, seu petit recipi in potentia visiva Dei: intellectus autem secundum se sine lumine gloriae non est visivus Dei, licet habeat commensurationem essentialem cum visione.

43 Ad quartum neganda est sequela. Quia intellectus, et lumen non computantur, ut duae causae partiales, quarum quaelibet habet vim agendi proximam, sicut duo portantes lapidem; sed, ut una, et eadem indivisibilis causa in esse causae. Quia unica causa in esse causae, etiam partialis, petit commensurationem essentialem in ordine ad suam actionem, et insuper quantitatem virtutis, et efficaciam: intellectus autem ex se habet commensurationem essentialem in ordine ad visionem, et quantitatem virtutis a lumine gloriae: et ita ex eo, quod visio recipiatur in intellectu elevato lumine gloriae, non sequitur intellectum agere in lumen; sed intellectum, ut elevatum lumine gloriae agere in se ipsum, quod non est inconveniens, imo necessarium ad rationem agentis per actionem vitalem, et immanentem. Nam sicut una cum lumine est principium activum, et constituit unum, et idem indivisibile principium elicitivum visionis, ita etiam unum, et idem indivisibile principium receptivum illius.