Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

34 Consulto in titulo addita est particula illa: Scientia Dei formaliter sumpta, ut innuatur fieri in eo sermonem de scientia divina prout virtualiter distincta ab intellectu, et quavis alia cognitione, aut attributo Dei; non vero de illa, ut identificatur cum eodem intellectu, arte, aut alio ex divinis attributis. Nam licet plures ex interpretibus D. Thom. dubium hoc excitare soleant circa scientiam, confundendo eam cum intellectu, vel quavis alia cognitione divina; et ita inquirant, an praeter scientiam, seu intellectum, et cognitionem Dei, necnon et voluntatem ipsius, detur in illo potentia immediate executiva virtualiter distincta, tam a scientia, seu intellectu, et cognitione Dei, quam a voluntate illius, sive haec duo, scilicet scientia, modo praedicto sumpta, et voluntas sumantur sigillatim, sive simul, ita tamen ut praedicta potentia exe-

cutiva ex aequo, et per modum excludentis, et exclusi ab illis distinguatur: nihilominus quia ratio divinae scientiae, necnon et efficacitatis ipsius magis elucescet, si dubium praesens in sensu formali, et loquendo de scientia Dei, ut virtualiter distincta ab aliis attributis, decidatur; propterea in eodem sensu illud proponere, et decidere placuit.

Supponitur autem in eodem titulo aliquid ut certum, et aliquid in dubium vocatur. Supponitur enim scientiam Dei influire in productionem creaturarum per modum dirigentis, ut communiter docent omnes Theologi: ex eo, quod proprium est cuiuslibet scientiae practicae dirigere in ordine ad opus. Vocatur autem in dubium, an praeter hunc concursum habeat alium, quo per modum principii effectivi, seu per modum potentiae immediate exequens exequatur productionem earundem creaturarum, ita ut nulla alia potentia executrix inter illam, et praedictam productionem mediet? Unde alii aliis verbis dubium hoc excitant: an nimirum praeter scientiam Dei formaliter sumptam, connotantem tamen voluntatem, detur in Deo alia potentia, aut virtus immediate exe-

§ I. Opinio prior refertur.

35 Durandus in 1. dist. 38. Vazquez in praesenti disp. 81. cap. 2. Zumel infra quaest. 25. cap. 1. conclus. 3. Suar. in sua Metaphys. disp. 30. sect. 17. a num. 49. usque ad 55. Herice in praesenti tract. 1. disp. 10. cap. 1. in fine, et alii sentiunt, scientiam Dei formaliter sumptam, non esse principium immediate effectivum, et exequens productionem creaturarum; sed tantum in genere causae directivae concurrere: ac proinde ultra praedictam scientiam dari in Deo potentiam immediate executivam, virtualiter ab ea distinctam, et licet omnes Doctores citati quoad hoc non discriminentur; non tamen illud eadem via defendunt.

Sententia haec quoad id, in quo eius sectatores conveniunt, probatur primo, testimonio D. Thom. 1. part. quaest. 19. art. 4. ad 4. ubi ait: Eiusdem effectus scientia est causa, ut dirigens, et voluntas, ut imperans: sed potentia est causa exequens,

quia nominat immediatum principium operationis. In quibus verbis aperte distinguunt potentiam exequente a scientia, ut dirigente, et voluntate, ut imperante: ac proinde etiam a scientia, ut connotante voluntatem. Quod adhuc expressius docuit infra quaest. 25. art. 1. ad 4. ubi sic inquit: Potentia non ponitur in Deo ut aliquid distinctum a scientia, et voluntate secundum rem, sed secundum rationem, in quantum scilicet potentia importat rationem principii exequentes id, quod voluntas imperat, et ad quod scientia dirigit. Quae tria Deo secundum idem conveniunt.

36 Secundo probatur ratione. Nam scientia Dei, et potentia executiva diversimode respiciunt creaturas: ergo distinctuentur inter se virtualiter: et per consequens scientia formaliter sumpta non erit potentia immediate executiva respectu creaturarum. Haec ultima consequentia patet ex priori. Prior vero ex antecedenti. Quoniam attributa, quae sunt in Deo in ordine ad creaturas, distinguuntur virtualiter penes distinctum modum respiciendi illas. Antecedens autem probatur. Quoniam scientia respicit creaturas dirigendo voluntatem divinam in ordine ad produc-

tionem praesupponendo voluntatem iam directam, et immediate exequendo talem productionem: hi autem sunt diversi modi respiciendi creaturas, ut ex se patet: ergo, etc.

Confirmatur. Quoniam obiectum primarium divinae scientiae est Deitas, ut ex se constat; obiectum vero primarium potentiae executivae non est ipsa Deitas: ergo scientia, et potentia executiva ergo scientia, et potentia executiva distinguuntur virtualiter. Patet consequentia. Quoniam illa, quae habent distincta obiecta primaria, non possunt non distingui virtualiter.

Confirmatur secundo. Quoniam scientia Dei versatur tam circa creata, quam circa increata, et ita demonstrat tam de Deo, quam de creaturis suas proprietates, sive attributa: at potentia executiva solum versatur circa creaturas, quae solae factibiles sunt: ergo scientia, et potentia executiva erunt distinctae virtualiter; quandoquidem una, et eadem virtus absque distinctione virtuali sui nequit coarctari ad solas creaturas, et simul extendi ultra illas, ut ex terminis ipsis patet.

37 Tertio. Quoniam actus potentiae executivae, nimirum executio, et actualis productio creaturarum non est necessario coniunctus cum suo principio, quantumvis illud sit perfectissimum: et ideo talis executio est realiter, quantumvis potentia executiva Dei sit aeterna; ergo tunc adducta potentia distinguetur virtualiter a scientia Dei, et per consequens haec non erit immediatum principium effectivum creaturarum absque aliqua alia potentiae executiva. Patet consequentia. Quoniam actus divinae scientiae, nimirum scire, necessario debet esse coniunctus cum Deo: ac proinde ab aeterno ei convenire; alioqui cum talis actus ex genere suo sit immanens, mutaretur Deus, si denuo, et in tempore illum haberet.

Confirmatur. Quoniam hoc ipso, quod executio, quae est actus potentiae executivae, sit in tempore, necessario debet esse actio transiens, ne si sit immanens, et denuo adveniens, mutetur per illam Deus, ut modo dicebamus; actus vero scientiae, quippe qui est actus intellectus, non potest non esse immanens: ergo scientia, et potentia executiva Dei distinguuntur inter se virtualiter; quandoquidem virtutes, quibus correspondent actus ex genere suo diversi, quales sunt actus transiens, et immanens, non possunt, non saltim virtualiter, distingui in Deo, et realiter in creaturis. Et propterea virtus calefactiva, et visiva distinguuntur realiter, quia illi correspondet actus ex genere suo transiens, scilicet calefactio; huic vero actus ex se immanens, nimirum visio.

38 Quarto. Nam in nobis potentia executiva distinguitur realiter ab intellectu, et scientia eius, necnon et a voluntate: ergo in Deo haec tria distinguentur saltem virtualiter.

Antecedens probatur. Quoniam potentia executiva, verbi gratia, motus progressivi residit in membris; et ita hac deficiente, vel impedita, non possumus localiter moveri, quantumvis voluntas velit, et intellectus per suam scientiam, vel cognitionem dictet, vel imperet praedictum motum: constat autem potentiam subiectatam in membris, esse realiter distinctam a voluntate, et intellectu, necnon et a quavis virtute intellectuali illius. Consequentia vero probatur. Quoniam ea, quae in creaturis distinguuntur realiter, debent translata ad Deum virtualiter distingui: quia eo ipso divina essentia ratione illorum aequivalest pluribus alias realiter distinctis, non minus ac si esset plures, in quo quidem distinctio virtualis eorum, quae sunt in Deo, consistit: ergo, etc.

39 Quinto. Quoniam essentia divina connotando voluntatem potest se ipsa immediate absque additione alicuius alterius potentiae executivae, virtualiter ab ea distinctae, exequi immediate productionem creaturarum: ergo scientia, quae est virtualiter distincta a divina essentia, ut disputat. 1. num. 68. et deinceps ostensum est, non erit potentia immediate exsequens, et producens creaturas. Consequentia patet. Antecedens autem probatur. Tum quia videtur esse D. Thomae infra quaest. 25. art. 5. ad 1. ubi inquit: Ideo Deus aliquid sit, quia vult; non tamen ideo potest, quia vult; sed quia talis est in sua natura. Tum etiam: quia quod in creaturis detur potentia executiva distincta ab essentia illarum, provenit ex finitate, et limitatione earundem: ergo cum essentia divina sit infinita in genere entis, ac proinde praehabens perfectissimo modo omnem rationem entis creati, et creabilis, non erit cur assignetur ei potentia executiva, scilicet scientia virtualiter ab ea distincta. Maxime quia

30 cuius virtutis superadditae, est perfectior operandi modus, quippe denotans maiorem perfectionem, et foecunditatem in ipsa divina essentia; Deo autem tribuendus est modus operandi omnium perfectissimus.

Tum denique: quia ideo in creaturis potentia proxima ad operandum, et essentia, a qua dimanat, sunt realiter diversae, quia esse correspondens essentiae, et operari correspondens potentiae proxime operativae distinguuntur realiter, ut optime docent, et probant nostri Complutenses in lib. Physic. disputatione 10. num. 22. sed in Deo esse, et operari, necnon virtualiter distinguuntur; siquidem eius esse, est suum operari, scilicet suum intelligere: ergo in eo essentia, et facultas proxima ad operandum, et producendum creaturas non distinguentur etiam virtualiter.

40 Confirmatur primo. Quoniam Deus non agit ad extra quatenus solum in ratione scientis, et volentis, sed quatenus est infinitus simpliciter in ratione entis; nam tota haec infinitas est necessaria ad creandum, et ad agendum sine de-

pendentia a superiori, quo pacto semper Deus operatur: ergo potentia executiva non convenit illi ratione scientiae, vel voluntatis; sed ratione ipsius esse per essentiam, quatenus infinitum est, et eminenter includit omnem perfectionem participabilem: ergo cum haec ratio entis per essentiam pertineat ad intrinsecum conceptum Dei, ut praeintelligitur ad sua attributa, iuxta ea, quae disputat. 4. num. 54. et deinceps diximus; consequens est, ut ratio potentiae executivae solum conveniat illi, ratione suae essentiae, seu (quod in idem redit) solum sit ipsa divina natura, quatenus est infinita per essentiam.

41 Confirmatur secundo. Quia Deus non est omnipotens eo quod sciat omnia, sed potius scit omnia, quia est omnipotens, et eminenter illa continet; et propterea communiter docent Theologi cum Dionysio, et D. Thom. Deum sciendo se, et potentiam suam scire omnes creaturas possibiles: ergo scientia creaturarum ratione distinguitur ab omnipotentia, et supponit illam: ergo praedicta omnipotentia in recto, et formaliter sumpta, tantum erit divina natura. Patet haec ultima consequentia. Quoniam Deus in sola essentia sua, ut in obiecto prius cogniti cog-

quod sicut sola divina essentia habet rationem speciei intelligibilis in ordine ad illas cognoscendas, ita sola eadem essentia est sufficiens in ratione obiecti prius cogniti, ad hoc, ut a Deo attingantur.

42 Confirmatur tandem. Quia intellectus Angelicus, connotando tamen voluntatem, est potentia immediate executiva respectu eorum, quae operatur ad extra, ut patet ex iis, quae docet D. Thom. 1. part. quaest. 54. art. 5. et cum eo communiter Thomistae: ergo Deus praecise ratione suae essentiae, connotando tamen voluntatem, exequetur ad extra quidquid sibi placuerit. Patet consequentia. Quia in eo intellectus non distinguitur adhuc virtualiter ab essentia ipsius: et ita si intellectus Angelicus se ipso formaliter habet, modo dicto, rationem potentiae executivae Angelicae, etiam intellectus divinus, qui est omnino idem cum natura Dei: ac proinde ipsa divina natura, ut praeintelligitur ad scientiam, habebit rationem potentiae executivae; alioqui intellectus Angeli esset perfectior in suo ordine, quam intellectus divinus in suo: siqui-

dem ille habet tantam virtutem, et perfectionem in suo ordine, ut possit per se ipsum immediate esse potentia executiva; secus vero intellectus divinus in suo ordine, et cum praecisione consideratus.

\newpage

---

§ II. Verior D. Thomae sententia; et prima eius ratio.

43 Dicendum tamen est, scientiam practicam Dei formaliter sumptam, connotando voluntatem, esse principium, seu potentiam immediate executivam, per quam immediate ad extra operatur; atque adeo non indigere aliqua alia potentia executiva virtualiter distincta, per quam producat creaturas. Ita D. Thom. in hoc art. ubi loquens de divina scientia, inquit: Oportet, quod forma intellectus sit principium operationis, sicut calor est principium calefactionis. Et statim addit, hoc non convenire scientiae, nisi adiuncta voluntate. Quare cum calor sit principium immediate exequens calefactionem, consequens erit, ut scientia Dei, adiuncta, seu connotata voluntate habeat etiam rationem

potentiae executivae respectu eorum, quae a Deo causantur.

Idem etiam docet S. Doct. infra quaest. 25. art. 1. ad 4. in secunda solutione, ubi loquens de potentia executiva Dei, inquit: Vel dicendum, quod ipsa scientia, secundum quod est principium effectivum, habet rationem potentiae. Quod etiam docuit in 1. dist. 38. quaest. 1. art. 1. et 1. cont. Gent. cap. 61. et 62. et de Verit. quaest. 2. art. 14. ut statim magis expendemus. Unde S. Doct. sequuntur Alvar. lib. 3. de Auxiliis disp. 17. Nazar. in hoc art. controv. 2. Gonzal. in praesenti disp. 38. sect. 4. Cajet. infra quaest. 25. art. 1. et quaest. 54. art. 5. inquiens, sententiam hanc esse probabiliorem. Quam etiam tuentur plures ex discipulis D. Thomae.

44 Ratio prior, et fundamentalis desumitur ex D. Thom. loco cit. ex quaest. 2. de Veritate. Quae potest ad hanc formam reduci. Quoniam ea, quae habent inter se convenientiam secundum aliquam formam, oportet, ut ita se habeant, ut unum sit causa immediate effectiva, sive executiva alterius; vel ambo ab una, et eadem causa immediate producantur: sed scientia, quam habet Deus de rebus creatis, et res ipsae habent inter se convenientiam secundum aliquam formam: ergo vel scientia Dei est causa immediate effectiva, et executiva rerum, vel e contra: vel tandem utrumque causatur ab aliquo alio tertio: ergo cum scientia Dei, quippe aeterna, et increata, nequeat habere aliquam causam efficientem sui, consequens est, ut ipsa sit causa immediate executiva rerum scitarum.

Utraque conseq. videtur perspicua. Minor autem etiam liquet. Tum quia res scitae a Deo, sunt tales, quales scientia practica ipsius dictat ut sint. Tum etiam: quia ideo res creatae habent aliquam convenientiam, et similitudinem cum intelligere Dei, ut constitutivo illius, quia continet illas perfectissime, scilicet intelligibili, sive intellectuali modo. Quare cum scientia divina contineat easdem res creatas intelligibiliter, non possunt non habere convenientiam, et similitudinem cum illa.

Maior autem probatur. Tum quia ex eo, quod Petrus, v. g. et Paulus habent convenientiam in forma, sive natura, propterea vel unus fit immediate ab alio tanquam a causa effectiva, vel uterque ab alio tertio. Et similiter, quia duo artefacta habent convenientiam aliquam inter se, propterea quoties unum non fit ab alio, toties utrumque fit ab aliquo alio tertio, scilicet ab arte, cum quo habent etiam suam convenientiam, et similitudinem. Tum etiam: quia cum effectus non possint esse simpliciores suis causis, necesse est, ut quivis effectus reducatur in aliquam unam causam, sicut omnia calida in unum calidum, scilicet ignem. Et ita cum unumquodque causetur ab eo, cum quo habet aliquam convenientiam, oportebit, ut ea, quae inter se conveniunt, ita se habeant, ut vel unum immediate causetur ab alio, vel quodlibet eorum ab aliquo alio tertio, cum quo habeant etiam suam similitudinem, et convenientiam.

§ III. Obiectiones contra hanc priorem rationem D. Thomae, et solutio earum.

45 Nec refert, si contra rationem hanc obiicias primo, quod etsi ea, quae conveniunt in aliqua forma, debeant esse talis conditionis, ut vel utrumque fiat ab uno tertio, vel unum ab altero, non inde sequitur, scientiam Dei, convenientem cum creaturis ex parte formae, fore causam immediate effectivam, et potentiam executricem rerum scitarum. Quia cum divina scientia non sit capax fieri ab alio, ut a causa efficiente, bene tamen huius, quod est dimanare ab alio, ut a ratione a priori, scilicet a divina natura, et res scitae sint capaces habendi causam efficientem immediate factivam earum, poterunt hoc modo tam scientia, quam creaturae scitae procedere ab alio tertio, ita ut scientia procedat a natura divina, ut a ratione a priori. et res scitae procedant ab eadem natura divina, ut a causa effectiva, et virtute immediate executrice.

Non itaque hoc refert. Quoniam ad hanc obiectionem satis patebit ex iis, quae in solutione ad quintum dicemus.

46 Nec etiam refert, si secundo contra rationem factam obiicias, quod si ex similitudine creaturarum cum scientia Dei colligitur, ipsam esse causam immediate exequentem productionem earum, tunc potius debebat ex hac similitudine inferri, quod essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, vel ideae, sit potentia immediate exequens praedictam productionem, quam scientia. Tum, quia creaturae non sunt formaliter similes scientiae, quae per modum actus purissimi in Deo reperitur, si ipsa secundum suam praecisam rationem sumatur; sed solum si consideretur, ut identificata cum aliis, quae sunt intra Deum: siquidem, ut supra dicebamus, nullus actus intellectus formaliter sumptus, repraesentat rem intellectam, nec habet similitudinem cum illa, vel e contra. Tum etiam: quia adhuc hoc dato, nihilominus creaturae magis assimilantur ideis, aut essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis; quam scientiae: ut in scientia creata collata cum idea rei, aut specie intelligibili rei scitae, cernere licet.

Confirmabis ex eo, quod si ratio facta aliquid probaret, convinceret etiam, aeternitatem, et bonitatem divinam esse potentias immediate executivas bonitatis, et durationis creatae; siquidem istae habent etiam convenientiam in forma cum bonitate, et aeternitate Dei: quae ob sui infinitam eminentiam neque possunt causari a bonitate, et duratione creata, nec ab aliqua alia causa: et non utcunque, sed ita ut hoc, quod est, non posse causari in ratione bonitatis, et aeternitatis, ab aliqua causa conveniat praedictis attributis speciali aliquo modo praeter illum, qui est communis omnibus attributis, ex eo, quod quodlibet eorum, ut, v. gr. aeternitas, est primum in suo genere, sive ordine: et ita est mensura, et exemplar similium perfectionum, quae in creatis reperiuntur.

47 Respondetur enim, ad rationem potentiae executivae naturae intellectualis, ut talis, et intellectuali modo operantis, non esse necessarium, quod inter effectum, et illam sit similitudo formalis, aut convenientia in aliqua ratione formaliter tali; sed sufficit convenientia analoga, et in aliqua ratione formaliter reperta in creaturis, et saltim eminentis, ac virtuali modo inventa in praedicta potentia executiva. Et ita in Angelis intellectus, connotando voluntatem, est potentia immediate executiva illorum, et nihilominus convenientia, quae est inter intellectum, et effectus ab eo productos non est formalis; sed sufficit, quod sit virtualis, et analoga. Et similiter ars in nobis est habitus intellectualis immediate operativus rei artefactae, et tamen convenientia, quae est inter illam, et rem artificialem non est in forma, quae secundum esse formale sit in utroque: sed in forma, seu ratione formali, quae formaliter reperiatur in artefacto, et virtualiter in ipsa arte. Caeterum cum hoc stare debet, ut potentia executiva intellectualis, et intellectuali modo operans, debeat assimilare formaliter effectum, non quidem sibi, sed ideis divinis: quia idea est, ad quam praedicta potentia executiva, et ars ei correspondens intendunt, et ad eam intendendo operantur, ut ipsam in effectu exprimant.

48 Quae solutio innuitur a D. Thom. quaest. 5. de Verit. art. 1. ad 7. his verbis: Dicendum, quod in divinis attributis invenimus duplicem rationem causalitatis: unam per viam exemplaritatis, sicut dicimus, quod a primo uno procedunt omnia una, et a primo ente omnia entia, et a primo bono omnia bona, et haec ratio causandi est communis omnibus attributis. Alia ratio est secundum ordinem ad obiectum attributi, prout dicimus, quod potentia est causa possibilium, et scientia scitorum, et voluntas volitorum: et secundum hunc modum non oportet, quod causatum habeat similitudinem causae. Non enim, quae per scientiam facta sunt, oportet esse scientiam, sed scita: et per hunc modum providentia Dei causa omnium ponitur.

49 Ad confirmationem respondetur, quod ut optime docet D. Thom. in 1. dist. 38. quaest. 1. art. 1. attributa Dei sunt in duplici differentia: alia, quae dicunt respectum ad aliquid extrinsecum, scilicet ad creaturas, sive (ut melius loquamur) habent illas pro obiecto. Alia vero, quae in suo conceptu formali non dicunt praedictum respectum, sive non habent hoc speciali modo creaturas pro obiecto. Inter quae hoc versatur discrimen, quod attributa non dicentia ordinem praedictum ad creaturas, seu non habentia illas pro obiecto, modo illo speciali, nequeunt secundum hanc rationem esse potentiae immediate executivae similium proprietatum, quae in illis reperiuntur: quia de ratione potentiae immediate executivae creaturarum, est, quod dicat praedictum ordinem ad illas, seu, quod habeat illas, modo explicato, pro obiecto, ut in sequenti ratione magis explicabimus. Quare cum bonitas, et aeternitas Dei sub formalissimis rationibus consideratae, non sint de genere eorum attributorum, quae formaliter sumpta, dicunt respectum illum ad creaturas, seu (ut melius loquamur) habent illas pro obiecto, modo illo insinuato; et ideo sic consideratae possint optime quasi diffiniri, nulla habita mentione praedicti respectus ad creaturas, aut earum tanquam obiecti, modo explicato, attacti: inde est, ut nequeant habere rationem potentiae immediate executivae respectu similium attributorum, seu proprietatum, quae in creaturis reperiuntur.

50 Quare maior propositio rationis D. Thom. debet intelligi de convenientia secundum aliquam formam, quae ex se habeat, modo dicto, respicere aliquid extrinsecum; sive (ut melius loquamur) quae ex se habeat modo illo speciali pro obiecto quidpiam extrinsecum. Nam quae in praedicta forma sic conveniunt, debent ita inter se comparari, ut quantum est ex vi huius capitis, sint apta ad hoc, ut vel unum sit causa alterius, vel utrumque causetur ab aliquo alio tertio. Et ita cum scientia practica Dei sit de numero illorum attributorum, quae speciali illa ratione iam explicata respiciunt aliquid extrinsecum, scilicet creaturas, sive habent illas, modo dicto, pro obiecto, ut intuenti patebit, inde est, ut ratio D. Thom. optime ex hac parte probet intentum circa eam. Diximus: Quantum est ex vi huius capitis, sint apta, etc. propter ea, quae statim dicemus.

51 Sed urgebis. Quod licet detur, quod ea, quae conveniunt in aliqua forma respiciente, modo dicto, aliquid extrinsecum, debeant ita inter se conferri, ut vel unum causetur utcunque ab alio, vel utrumque ab aliquo tertio; non tamen, quod haec causalitas debeat esse immediata, et per modum potentiae immediate exequentis: quandoquidem duo ignes considerati in esse radicaliter calefactivorum, conveniunt in forma respiciente aliquid extrinsecum, scilicet calefactibilia: et nihilominus non est necesse, ut uterque causetur ab aliquo alio tertio immediate, nec quod unus immediate causet alterum; sed sufficit, unum esse radicaliter productivum alterius: ergo, etc.

52 Confirmatur. Quia plura sunt attributa dicentia specialem illum ordinem ad creaturas, seu habentia eas speciali modo pro obiecto, cum quibus ipsae creaturae habent convenientiam in forma: et nihilominus non sunt potentiae immediate exequentes productionem illarum: ergo, etc. Maior satis constat in voluntate, arte, et ideis divinis: quae omnia respiciunt speciali illo modo aliquid extrinsecum, ut intuenti constabit: et insuper res creatae habent convenientiam cum illis ex parte formae, sive rationis formalis per eas importatae. Nam voluntas creata convenit in forma cum divina voluntate: et propterea continet illas virtualiter, seu habet efficacitatem ad illas producendas. Habent etiam convenientiam ex parte formae cum arte; et propterea ars diffinitur per hoc, quod sit recta ratio factibilium: sicut etiam omnia illa sunt similia divinis ideis, et exemplaribus, ad quorum similitudinem fiunt.

Minor autem constat. Quia alioqui deberent dari in Deo plures potentiae executivae creaturarum distinctae inter se secundum speciem, scilicet scientia, ars, etc. quod tamen derogat infinitae perfectioni divinae potentiae. Sicut etiam huic derogaret, si darentur in Deo plures intellectus, aut voluntates: ex eo, quod est de ratione intellectus infinitae perfecti, quod extendatur ad omnia intelligibilia.

53 Ad hanc obiectionem respondetur, sensum maioris propositionis adductae in ratione D. Thom. esse, quod ea, quae habent convenientiam in forma, debent ita inter se conferri, ut vel utrumque causetur immediate ab aliquo tertio, quod sit unum, et idem secundum numerum, aut secundum speciem; vel quod si utrumque a praedicto tertio non causetur, tunc unum sit causa immediata alterius aut per seipsum, aut per suam virtutem, seu potentiam immediate operativam. Ita tamen, ut si haec convenientia fuerit in forma constituente naturam, tunc praedicta natura concurrat per modum principii primi, et radicalis: ex eo, quod non per se primo, aut quasi per se primo respicit aliquid extrinsecum: qui modus respiciendi requiritur ad rationem principii immediate operativi, et causativi effective respectu alicuius extrinseci, ut nostri Complut. in lib. Physic. disp. 10. num. 23. expendunt. Si vero praedicta convenientia fuerit in forma non constituente naturam, sed habente rationem primi attributi, sive proprietatis illius naturae, ut radicaliter operative, tunc praedictum attributum saltim in naturis intellectualibus sit ipsamet potentia immediate executiva eiusdem naturae, ut intellectualis. Quoniam eo ipso natura, ut est radicaliter operativa, explicat in eo tanquam in propria virtute, et principio proximo virtutem operativam, quae ei competit, ut in homine, v. g. cernitur, in quo intellectus est prima proprietas conveniens illi, ut radicaliter intellectivo. Et propterea natura hominis explicat in eo, ut in principio, et virtute sua proxima, vim ad intelligendum, quam habet.

54 Quare, quia adhuc dato, quod duo ignes, ut radicaliter calefactivi conveniant in forma respiciente aliquid extrinsecum (de quo infra dicemus) nihilominus haec convenientia est in forma constituente naturam, propterea satis est, quod unus ignis per suam virtutem immediate operativam sit causa immediata alterius, vel quod uterque causetur ab aliquo tertio igne: qui sit unus, et idem vel secundum numerum, vel secundum speciem.

Quia vero res creatae conveniunt cum scientia practica Dei, tanquam cum primo attributo, et proprietate illius, ut radicaliter operativi ad extra, ac proinde, ut radicaliter intellectivi, propterea ipsa habet rationem potentiae immediate executivae earundem creaturarum.

Ratio autem, propter quam scientia est primum attributum ex iis, quae conveniunt Deo considerato, ut radicaliter operativo ad extra, et per consequens, ut radicaliter intellectivo, est, quia inter attributa, quae continent intellectuali modo creaturas, ac proinde correspondent divinae naturae, ut radicaliter eas continenti, obtinet praestantissimum locum, ut constat ex obiecto universaliori, et perfectiori, quod habet. Et ita debet intimius coniungi cum eadem divina essentia, ut est radicaliter operativa ad extra.

Diximus: Formam constituentem naturam, non respicere per se primo, aut quasi per se primo aliquid extrinsecum, propter illa, quae in hoc dub. adiiciemus. Addidimus autem, quod respicere per se primo, aut quasi per se primo aliquid extrinsecum, aut habere illud pro obiecto per se primo, aut quasi per se primo tali, requiritur ad rationem principii immediate effectivi, seu ad rationem potentiae immediate executivae, ut haec cohaereant cum iis, quae in tract. de Visione Dei disput. 6. num. 22. et 23. diximus: per quae, ut ex ibidem dictis constat, non parum natura divinae omnipotentiae, seu potentiae immediate executivae explicatur. Caeterum cum praedictum respectum ad creaturas petimus, non loquimur de respectu reali actuali, adhuc transcendentali, sed reali fundamentali.

55 Ad confirmationem patet ex dictis, quomodo convenientia in forma cum primo attributo correspondenti Deo, ut radicaliter operativo ad extra, ac proinde intellectuali modo continenti proxime effectus creatos, sicut divina essentia illos radicaliter, et eodem intellectuali modo illos praehabet, inferat tale attributum (connotando tamen voluntatem) esse ipsam potentiam immediate executivam, non tamen convenientia in forma cum aliquo alio attributo.

Caeterum cum hoc stat, ut ex convenientia creaturarum in forma cum quovis alio attributo colligatur, illud, iuxta suam naturam, et lineam, esse aliquo modo immediate effectivum illarum. Et ita, quia proprium est voluntatis, tam creatae, quam increatae applicare alias virtutes ad operandum, et si talis voluntas fuerit divina increata, et per consequens prima inter omnes voluntates, est proprium illius, quod ut habet rationem obiecti cogniti, sit causa exemplaris aliarum voluntatum (quod idem cum proportione de misericordia increata respectu misericordiae creatae dicimus) propterea voluntas divina concurrit immediate per modum potentiae, sive facultatis applicantis caeteras alias virtutes operativas Dei ad extra in ordine ad quoscunque effectus, et habet peculiariter rationem exemplaris respectu voluntatis creatae: sicut et misericordia divina (et sic de aliis) habet rationem exemplaris respectu misericordiae creatae.

Et similiter, quia proprium est artis influere per modum habitus, aut quasi habitus, seu (ut melius loquamur) per modum virtutis intellectualis; et sub alia ratione formali una cum potentia immediate exequente rem artificiatam, ideo ars divina immediate exequitur productionem creaturarum: non quidem ut habitus, sed tanquam virtus intellectualis immediate afficiens scientiam, quae se habet per modum potentiae executivae.

56 Et tandem, quia proprium est idearum influere immediate, et executive, non quidem, ut quid se tenens ex parte principii radicalis, ac proinde nec per modum potentiae executivae proprie, et in rigore talis, sed ut quid tenens se ex parte obiecti, et ut obiectum cognitum, inde est, ut divinae ideae hoc modo immediate influant in executionem creaturarum; non vero per modum potentiae immediate exequentis, quae proprie, et in rigore sit talis.

Unde maior propositio rationis D. Thom. intelligitur de convenientia duorum secundum aliquam formam, quae vel constituat naturam, ac proinde non per se solummodo, sed per suam virtutem immediate operativam, tanquam per potentiam executivam, exequatur rem illam, quae cum ipsa convenientiam habet: vel si non constituerit naturam, sit tamen primum attributum, primaque proprietas, aut quasi proprietas tenens se ex parte formae, constituentis naturam, seu ex parte eius, ut est principium radicale. Ex eo, quod proprium est potentiae immediate executivae, ut talis, quod teneat se ex parte principii radicalis, a quo oritur; non vero ex parte obiecti tanquam quid influens per modum obiecti cogniti, ad quod intendens, artifex operatur: siquidem ultra id, quod hoc modo ex parte obiecti influit, debet necessario admitti potentia exsequens, media qua fiat id, quod in exemplari elucet.

57 Nec tandem refert, si iterum urgeas, quod licet admittatur, scientiam Dei esse primum attributum, quod ei, ut continet creaturas, competit, non tamen inde fiet esse potentiam executivam illarum; sed ad summum influere immediate effective eo modo, quo ars influit: quia utraque est virtus intellectualis habens se quasi per modum habitus: et ita neutra habet rationem potentiae. Et propterea nulla ex illis correspondet potentiae executivae Angelicae, ad instar cuius debemus concipere potentiam executivam Dei, quae est pure intellectualis; sed habitibus, et virtutibus intellectualibus in Angelis repertis.

Respondetur enim, quod sicut habitus supernaturales ob sui eminentiam et habent aliquid de potentiis, et aliquid de habitibus, et ideo tribuunt posse simpliciter in ordine supernaturali, et posse faciliter, ita scientia Dei propter summam eminentiam habet aliquid de virtute intellectuali, prout virtus intellectualis distinguitur a potentia, et non tribuit (ut sic dicamus) posse proximum, et simpliciter tale, et habet aliquid de potentia tribuente praedictum posse simpliciter. Ex quibus primum illud convenit ei prout versatur circa Deum, et ut est speculativa: quia praesupponit ipsum intelligere divinum prout habet vim proximam ad versandum circa Deum, et circa creaturas speculando illas. Et ideo solum habet determinare divinum intelligere per modum purae virtutis intellectualis, seu (ut sic loquamur) per modum quasi habitus ad hoc, ut hoc determinato modo; scilicet per causam, sive rationem a priori versetur circa Deum, tanquam circa subiectum, de quo demonstrat passiones, aut quasi passiones, necnon et circa creaturas, tanquam circa quid scibile per suas causas. At vero hoc posterius competit eidem scientiae, ut est practica, secundum quam rationem non supponit posse simpliciter in ordine ad productionem creaturarum, id est posse etiam proximum; sed solum posse primum, et radicale, ut in sequenti ratione explicabimus: et propterea non habet determinare posse primum per modum quasi habitus, sed tribuere illud: ac proinde secundum istam considerationem habet rationem potentiae.

§ IV. Duo fundamenta valde notanda ad deducendam secundam rationem pro D. Thomae sententia.

58 Secunda, et principalis ratio pro assertione desumitur ex D. Thom. in hoc art. Ut autem haec melius capiatur, notandum est ex eodem S. Doctore, quod licet nihil ex iis, quae in Deo reperiuntur, ratione suae eminentiae possit respicere aliquid extrinsecum, tanquam specificativum formale sui, potest tamen terminari ad illud, tanquam ad specificativum virtualiter (ut sic dicamus) tale, id est, quod sit talis conditionis, ut si per impossibile Deus posset habere aliquod specificativum extra se, tunc specificaretur ab hoc potius extrinseco, quam ab alio. Unde licet misericordia divina nequeat habere pro specificativo formaliter tali aliquid extra Deum, bene tamen pro specificativo (ut sic loquamur) quod sit virtualiter tale. Et ita, si per impossibile posset specificari ab aliquo extra Deum, tunc haberet pro specificativo miseriam creatam, ut sublevandam. Et propterea praedicta miseria, et misericordia Dei sunt ita inter se connexae, ut nequeat misericordia sub conceptu proprio expresso, et formali cognosci, quin aliquo modo concipiatur ibidem miseria creata, ut sublevabilis, tanquam materia, circa quam potest divina misericordia exerceri.

Quod idem de aliis attributis necessario connexis cum creaturis, tanquam cum propria materia circa quam, dicendum est. Et ideo omnipotentia, seu potentia executiva Dei ad extra, potest, et debet habere pro specificativo extrinseco, non quidem formaliter, sed virtualiter tali, aliquid extrinsecum, scilicet creaturas, ut factibiles ab illa, quia istae sunt propria materia, circa quam divina potentia debet versari: ac proinde nequit sub proprio, et expresso conceptu intelligi, eis non intellectis. Etsi per impossibile praedicta omnipotentia posset specificari ab aliquo extrinseco, tunc non haberet aliud extrinsecum specificativum, nisi omne creabile, ut executioni mandabile. Et propterea, tam in tract. de Visione Dei, quam in hoc dub. saepius dicemus, ad rationem omnipotentiae requiri, quod quasi per se primo respiciat, respectu non reali actuali adhuc transcendentali, sed respectu reali fundamentali, creaturas factibiles: quia ad hunc respectum eo modo, quo illas omnia respicit, tantum requiritur, quod habeat ipsas pro specificativo virtualiter tali.

59 Secundo notandum est, quod licet plura ex divinis attributis possint, et debeant habere specificativum extrinsecum virtualiter in sensu explicato tale; attamen divina essentia, ut praeintellecta ad sua attributa, et proprietates, dicit ratione suae eminentiae tantam perfectionem supra omnia alia divina, ut nequeant habere pro specificativo adhuc virtualiter tali, aliquid extrinsecum.

Et ratio est. Quoniam in iis, quae solum virtualiter sunt specificabilia ab aliquo extrinseco, debet philosophari ad instar eorum, quae possunt habere pro specificativo formaliter tali aliquid extrinsecum. Quare cum in creaturis, quibus non repugnat habere specificativum formaliter tale, ita res se habeant, ut licet proprietates, et attributa substantiae creatae, et completae possint specificari ab aliquo extrinseco, seu ab aliquo existente extra praedictam substantiam, tanquam ab specificativo formaliter tali: non tamen ipsa quidditas, et essentia substantiae completae potest hoc modo specificari, vel ab aliquo extra illam existenti, vel ad aliud genus spectante, ut optime expendunt N. Complut. in lib. Physic. disput. 10. num. 23. fit inde, ut in iis, quae solum virtualiter sunt specificabilia ab aliquo extrinseco, ut in divinis contingit, debeant etiam ita rationes formales divinae esse dispositae, ut licet attributa Dei possint specificari ab aliquo extrinseco, tanquam a specificativo virtuali; non tamen ipsa essentia, et natura Dei sub conceptu praeciso, et formali naturae considerata: ex eo, quod est substantia summe completa, summeque perfecta, et ratione suae summae perfectionis excedens omnes rationes attributales in Deo repertas.

60 Confirmatur, et explicatur haec ratio, simulgue tacita quaedam solutio evertitur. Quoniam licet habere aliquid extrinsecum pro specificativo virtuali, non dicat imperfectionem, dicit tamen non habere omnem excogitabilem perfectionem in ratione formalitatis absolutissimae: ergo quamvis habere praedictum specificativum possit convenire attributis divinis, non tamen primae, ac perfectissimae formalitati Dei, scilicet suae naturae, sub conceptu talis consideratae. Antecedens quoad priorem part. non indiget probatione: et propterea attributa divina, ut modo dicebamus, quae sunt expertia totius imperfectionis, possunt habere aliquid extrinsecum pro specificativo virtuali. Quoad secundam vero part. etiam constat. Quoniam hoc, quod est formalitatem aliquam connexam cum aliquo extrinseco habere illud pro specificativo virtuali, non est habere omnem excogitabilem perfectionem in ratione formalitatis absolutissimae: siquidem magis absoluta esset, maioremque perfectionem sub hoc conceptu diceret, si esset absoluta, et libera ab omni specificativo extrinseco, sive formali, sive virtuali.

Consequentia vero probatur. Nam cum linea naturae divinae, et aliae lineae attributorum habentium connexionem cum creaturis, sint lineae formalitatum absolutarum ab specificativo extrinseco formaliter tali, et linea naturae propter suam maiorem perfectionem debeat esse adhuc magis absoluta, quam linea horum attributorum, oportet, ut licet conveniat cum illis in hoc, quod sit absoluta ab specificativo extrinseco eo formaliter tali, nihilominus superet illas in ratione formalitatis absolutissimae in hoc, quod sit etiam absoluta ab specificativo non solum formali, sed etiam virtuali: siquidem habere esse ita absolutum addit summam perfectionem excogitabilem intra rationem, quasi genericam formalitatis absolutae: et ita debet formalitati atomae absolutae, et omnium perfectissimae, qualis est formalitas naturae divinae, convenire. Sicut licet tam essentia divina, quam attributa sint actus puri, prout actus purus excludit omnem admixtionem potentialitatis, ex eo, quod non esse hoc modo actum purum dicit imperfectionem; nihilominus quia non esse ita actum purum, ut pertingat ad hoc, ut sit suum esse existentiae absque distinctione virtuali, non dicit imperfectionem, licet esse hoc modo actum purum dicat omnem excogitabilem perfectionem, et puritatem intra lineam quasi genericam actus puri, propterea hic modus puritatis, et perfectionis intra hanc lineam non potest convenire attributis, ut ex dictis disput. 4. num. 29. et 30. et rursus a num. 36. usque ad num. 44. constat; potest tamen, et debet competere divinae naturae propter maiorem perfectionem quasi genericam, quam intra hanc lineam actus puri debet habere.

61 Nec refert, si obiicias. Tum, quod eadem ratione probaretur, essentiam divinam non esse necessario connexam cum creaturis possibilibus: siquidem debet esse formalitas absolutissima, et esset absolutior, si ita esset absoluta, ut nec connexionem necessariam cum aliquo extrinseco, scilicet cum creaturis possibilibus, haberet. Tum etiam divinam naturam, ut talem, habere infallibilem et necessariam connexionem cum creaturis; siquidem est principium radicaliter saltim factivum earum, et si per impossibile non essent creaturae possibiles, optime sequeretur a priori, Deum non habere naturam eo modo, quo illam habet: ergo divina natura habebit pro specificativo extrinseco, saltim virtuali, creaturas: quia ad hoc genus specificativi, liberi ab imperfectionibus, et non petentis realem habitudinem specificati ad specificativum, nihil aliud praeter hanc connexionem videtur exigi.

Respondetur enim ad primam ex his impugnationibus negando antecedens. Et ad probationem dicendum est, quod sicut ad summam simplicitatem, et unitatem Dei, eminentissimam tamen, et liberam ab imperfectionibus limitationis, non pertinet, quod ita sit unus, et simplicissimus, ut excludat distinctionem, et multiplicationem virtualem, alioqui non aequivaleret pluribus spectantibus ad distinctas lineas, et per consequens non esset Deus: ita ad hoc, ut natura divina sit absolutissima, non utcunque, sed cum summa eminentia, ac proinde cum summa foecunditate, non requiritur, ut non habeat connexionem necessariam cum creaturis possibilibus, alioqui non esset summe foecunda; sed quod habendo praedictam connexionem sortiatur eam cum modo adeo eminenti, ut cum illis nec tanquam cum specificativo formaliter, nec virtualiter tali comparetur.

62 Ad secundam impugnationem patet ex dictis, quod hoc, quod est formalitatem aliquam divinam habere pro specificativo virtualiter tali aliquid extrinsecum, non importat praecise, quod habeat connexionem cum illo; sed quod connexio illius extrinseci cum divina formalitate non sit cum ea tanquam cum remoto, fontalique principio, quod proinde eminentissimo modo inter omnes excogitabiles sit connexum cum praedicto extrinseco: siquidem modus iste connexionis exigit connexionem per modum formalitatis absolutionis, quam reliquae aliquae formalitates divinae, quae non sunt ita absolutae, ut ab specificativo virtualiter tali absolvantur: et per consequens postulat connexionem cum illo extrinseco absolutam ab hoc, quod illud habeat pro specificativo virtualiter tali.

Ex quo etiam fit, quod praedicta connexio inducens, quod formalitas divina habent specificativum extrinsecum virtualiter tale, exigat, quod connexio illius extrinseci sit connexio cum divina formalitate, quae sit talis conditionis, ut possit correspondere in creaturis, his formalitatibus, quae habent pro specificativo formaliter tali aliquid creatum: et ita etiam exiget, ut illa formalitas divina nequeat sub expresso conceptu concipi quoad aliquid proprium ipsius quatenus talis, non concepto expresse illo extrinseco. Constat autem divinam essentiam non correspondere in creaturis formalitatibus habentibus pro specificativo formaliter tali aliquid extrinsecum, et posse a nobis concipi sub conceptu divinae naturae secundum aliquid proprium ipsius, ut talis, quin concipiamus expresse eam esse connexam cum creaturis. Et propterea posset optime quasi describi divina natura per hoc, quod sit suum esse, vel per hoc, quod sit sua intellectio, non habita expressa mentione creaturarum: cum tamen omnipotentia, v. g. aut misericordia non possit adhuc inadaequate concipi quoad ea, quae sunt propria illius, ut est misericordia, quin ibi expresse involvantur creaturae.

§ V. Ex duabus fundamentis nuper iactis ratio secunda pro D. Thomae sententia deducitur.

63 His ergo suppositis, ratio ex D. Thoma desumpta, potest ad hanc formam reduci. Nam intelligere Dei est ipsum esse, et quidditas illius: ergo Deus causat omnia per suum intelligere, tanquam per principium pure radicale, non tanquam per principium proximum, seu potentiam immediate executivam: ergo potentia immediate executiva, per quam immediate concurrit, erit sua scientia, connotando voluntatem. Antecedens constat ex iis, quae disput. 4. num. 43. diximus. Prima vero consequentia ex primo, et secundo notabili constat: quandoquidem potentia immediate executiva est de genere eorum, quae habent aliquid extrinsecum pro obiecto virtualiter specificativo illorum, et essentia divina, quippe perfectissima in ratione substantiae, et naturae completae, nequit habere praedictum specificativum: et ita nequibit esse potentia immediate executiva: ac proinde solum influet per modum primordialis, et radicalis principii: de cuius ratione non est habere pro obiecto specificativo aliquid extra se existens. Sicut neque in substantiis creatis, et completis est de ratione illarum respicere, tanquam specificativum formaliter tale, aliquid extrinsecum sive extra illam existens.

Secunda vero consequentia ex hac priori videtur sequi. Quoniam hoc ipso, quod intelligere Dei praecise habeat esse primum, et radicale principium respectu productionis creaturarum, atque adeo nequeat actu influere, quin superaddatur illi aliqua virtus proxima, et immediate executiva, oportet, ut munus hoc tribuatur scientiae divinae connotando voluntatem, seu scientiae approbationis. Quoniam attributum hoc est valde proportionatum ad hoc munus exequendum: ex eo, quod sicut intelligere essentiale, continet intellectualiter, et intelligibiliter per modum primi, et fontalis principii omnes effectus creatos, ita scientia connotando voluntatem, continet intellectuali, et intelligibili modo eosdem effectus per modum proprietatis, et virtutis eiusdem intellectionis essentialis. Unde sicut calor, qui per modum proprietatis ignis continet¹ non intellectuali modo calefactionem, quae in igne eodem modo (quamvis tanquam in principio radicali, et primo) continetur, est valde proportionatus ad hoc, ut sit potentia immediate executiva illius; ita etiam in praesenti, proportione servata, philosophari debet.

64 Confirmatur, et explicatur ex eodem Sancto Doctore. Quoniam hoc ipso, quod intelligere constitutivum Dei, intellectuali, sive intelligibili modo, et praecise per modum principii radicalis contineat effectus creatos, oportet, ut potentia immediate executiva illorum sit aliquid habens se per modum proprietatis, et attributi Dei, et intellectuali, ac intelligibili modo eosdem immediate, et proxime continens: sed inter proprietates Dei, quae intellectuali modo continent creaturas, sola scientia approbationis est magis proportionata ad hoc munus praestandum: ergo ipsa, et non alia ex divinis proprietatibus, seu attributis erit potentia Dei immediate executiva ad extra. Consequentia videtur perspicua. Maior vero, quoad primam part. ex se constat: quandoquidem quidquid absolutum est in Deo, qualis est potentia immediate executiva, vel debet se habere per modum constitutivi divinae essentiae, vel per modum proprietatis, seu attributi: et ideo hoc ipso, quod essentia Dei tantum sit radicaliter, non vero immediate executiva creaturarum, oportet, ut potentia immediate executiva sit aliquod ex attributis. Quoad secundam vero part., nempe, quod intellectuali modo debeat creaturas continere, etiam liquet. Quoniam hoc petit proportio, quae debet esse inter principium radicale operativum ad extra, et eius virtutem proximam, et immediate executivam.

65 Minor vero inductione facta in virtutibus intellectualibus ad essentiam Dei subsecutis, quae solae possunt continere intellectuali modo creaturas, satis constabit. Etenim intelligentia, quae est quasi habitus primorum principiorum, solum terminatur ad essentiam divinam secundum se, ut est quid per se notum; non vero, ut ex ea possunt deduci creaturae, quae se habent (ut sic dicamus) ad instar conclusionum, ex essentia divina, tanquam ex principio deducibilium. Et ideo sicut ex vi illius non cognoscuntur creaturae, ita neque ex vi ipsius possunt intellectuali modo contineri, aut produci: ac proinde, nec attributum hoc habet dimanare ab essentia divina, ut radicaliter continenti creaturas.

Sapientia vero non distinguitur adhuc virtualiter a scientia Dei, ut ex dictis disp. 1. num. 86. constat: et propterea in idem redit, quod scientia, vel quod sapientia sint proprietates continentes intelligibiliter proxime effectus creatos. Prudentia vero non versatur immediate circa factibilia, sed solum circa agibilia: ac proinde non erit proprietas Dei continens intelligibiliter immediate creaturas, quae ad factibilia, non vero ad agibilia spectant, ut ex dictis disput. 1. num. 87. constat. Et tandem scientia, et ars ita inter se comparantur, ut licet utraque sit proprietas Dei continens intelligibiliter immediate factibilia, scilicet creaturas, nihilominus scientia convenit prius Deo, quam ars, etiamsi Deus consideretur, non solum, ut est radicaliter operativus ad extra, sed etiam secundum se: ex eo, quod in iis, quae simul habent scientiam, et artem rei faciendae, oportet, ut cognitio, quae fit per artem, subsequatur ad cognitionem scientificam, per quam cognoscitur per suam causam tam res facienda, quam modus, quo facienda est: et propterea ars subordinatur scientiae: non tamen e contra. Unde licet utraque debeat influere, et exequi effectum, ex eo, quod intelligibiliter continet illum; attamen scientia divina, quippe prior, influet, et exequetur illum per modum potentiae immediate executivae; ars vero per modum virtutis, seu quasi habitus intellectualis, non tollentis a scientia rationem potentiae immediate executricis: sicut nec influxus immediatus habituum intellectualium in creaturis, v. gr. in Angelis, non tollit a potentia executiva ad extra eis conveniente, scilicet a suo intellectu, quod in ratione potentiae executivae, et proximae influat omnino immediate.

66 Confirmatur, et explicatur rursus ratione, quam insinuat Angelicus Doctor locis citatis, et infra quaest. 54. art. 5. quae potest sub hac forma proponi. Quoniam hoc ipso, quod intelligere primordiale Dei, ac proinde etiam intellectus, sit constitutivum naturae divinae, et secundum quod est intelligere exequatur per modum principii praecise radicalis productionem creaturarum, oportet, ut potentia immediate executiva illarum sit aliqua ex virtutibus intellectualibus afficientibus intellectum, vel voluntas ipsa, vel tandem aliqua ex virtutibus affectivis ad voluntatem spectantibus: at neque voluntas, neque aliqua ex virtutibus ad illam pertinentibus potest habere rationem potentiae immediate executivae: ergo ratio praedicta potentiae conveniet alicui ex virtutibus intellectualibus, scilicet scientiae, seu sapientiae, quae est ipsamet scientia Dei absque aliqua distinctione virtuali. Maior videtur certa. Quoniam natura pure intellectualis, qualis est natura divina, constituta per intelligere primordiale Dei, tantum potest habere duplex genus potentiarum, sive virtutum operativarum, scilicet eas, quae pertinent ad intellectum, et illas, quae ad voluntatem spectant: et propterea omnis eius operatio clauditur sub intellectione et volitione. Minor autem etiam constat. Quoniam hoc, quod est continere per modum virtutis proximae totam latitudinem entis creati, quandam indicat maximam in virtute et supremam perfectionem eam continente; et propterea debet convenire alicui ex virtutibus, et attributis, ex genere suo perfectioribus: ergo cum voluntas, et eius virtutes sint ex genere suo ignobiliores attributis, pertinentibus ad partem intellectivam, prout distinctam a parte affectiva naturae intellectualis, fiet inde, ut neque voluntas, neque aliqua ex virtutibus affectivis possit habere rationem potentiae immediate executivae productionis creaturarum.

Ex quo etiam consequentia satis patet. Quoniam scientia, seu sapientia inter attributa spectantia ad partem intellectualem, ut distinctam ab affectiva, est attributum omnium nobilissimum, ut num. 54. dicebamus: et propterea habet obiectum universalius, sive amplius, quam illa. Unde si cui ex virtutibus intellectualibus debet ratio potentiae immediate executivae, supremam illam perfectionem iam dictam importans, convenire, oportet, ut haec sit scientia, seu (quod idem est) sapientia, quae est altissima rerum cognitio attributalis, et per altissimas earum causas procedit.

§ VI. Enodatio primi argumenti pro prima sententia adducti.

67 Ad primum ex duplici illo testimonio D. Thom. desumptum respondetur, S. Doctorem in priori ex illis solum voluisse, quod eiusdem effectus scientia sit causa, ut dirigens, et voluntas, ut imperans, ac tandem potentia, ut exequens, et quod haec in creaturis distinguantur secundum rem: in Deo vero omnia ista sint unum, id est, omnia ista simul sumpta constituant unum, et idem attributum, scilicet omnipotentiam, quae importat scientiam in recto, et voluntatem in obliquo, seu (quod in idem redit) scientiam practicam Dei, ut habet efficacitatem respectu rerum scitarum.

Et propterea S. Doctor post verba relata in hoc testimonio, statim addit: Sed haec omnia in Deo unum sunt, id est, constituunt unum, et idem attributum. Unde multoties apud Doctores principium integrum alicuius operationis solet connumerari cum iis, ex quibus coalescit: et diversus modus influendi, tam ipsi, quam iis, ex quibus consurgit tribui, non obstante, quod ea, ex quibus coalescit, si simul, et sub una, ac eadem collectione sumantur, sint unum, et idem, seu sint praedictum principium: et propterea de principio integro intellectionis, coalescente ex intellectu, et ex specie intelligibili, solet dici, quod intellectus influit in intellectionem per modum potentiae, et foeminae parientis, et species per modum seminis virilis fecundantis: et coniunctum illud coalescens ex intellectu, ac specie, per modum principii integri, et omnino completi: quod quidem peculiari iure potest dici, quod nominat rationem principii absolute, et simpliciter talis respectu intellectionis.

68 Diximus omnia haec simul sumpta constituere unum et idem attributum, ut per hoc denotaremus, quod sicut materia distinguitur a forma substantiali, et rursus forma a materia, et nihilominus materia, et forma inter se unitae, et simul sumptae, constituunt unum, et idem ens naturale, quod non distinguitur ab eadem materia, forma, et unione in recto, et sub eadem collectione, ac simul acceptis, quamvis distinguatur a quolibet ex istis sigillatim sumpto, ut ex mente D. Thom. ostendunt N. Complut. in lib. Physic. disp. 6. num. 58. et 61. ita scientia in recto, et voluntas in obliquo, si simul, et sub eadem collectione sumantur, constituunt unum, et idem attributum omnipotentiae, quod cum scientia practica absque virtuali distinctione identificatur; cum tamen scientia ipsa sigillatim sumpta, distinguatur virtualiter a voluntate, et voluntas a eadem scientia²

69 Et deinde ad secundum testimonium dicendum est Angelicum Doctorem in solutione illa ad quartum duplici via praedicto argumento occurrisse. Primo quidem (in qua continentur verba in hoc testimonio relata) quod scientia Dei, ut dirigens, et voluntas, ut imperans, ac tandem potentia, ut exequens id, ad quod illa dirigit, et haec imperat, non distinguuntur secundum rem, quamvis distinguantur secundum rationem, id est, secundum rationem ratiocinatam, sive virtualiter. Et iuxta hunc dicendi modum, scientia, formaliter loquendo, praecise sistit in cognitione, et directione in ordine ad productionem effectus: non tamen ratione sui, adhuc connotando voluntatem, illum exequitur.

Secunda vero, quod scientia, vel voluntas divina, ut habet efficacitatem ad productionem creaturae volitae, est formalissime loquendo, ipsa Dei potentia. Et ideo Sanctus Doctor post verba in hoc testimonio adducta, statim addit: Vel dicendum, quod ipsa scientia, vel voluntas divina, secundum quod est principium effectivum, habet rationem potentiae.

Ex his autem duabus viis hanc posteriorem, relicta priori, nos eligimus: quia, ut bene notavit Alvarez loco citato, per hanc ultimam, ultimo loco traditam, correxit Sanctus Doctor quodammodo priorem; quippe quae non ita cum principiis suae doctrinae cohaerebat: quandoquidem, ut constat ex iis, quae infra quaest. 54. art. 5. docet, in natura pure intellectuali, qualis est divina, non potest dari potentia, quae non pertineat ad partem intellectivam: atque adeo, quae non sit intellectus, vel virtus aliqua illius, vel tandem voluntas. Et licet D. Thom. in hac secunda solutione non determinaverit, an scientia connotando voluntatem, an vero voluntas ipsa connotando scientiam (unam enim sine alia certum est nihil posse exequi) habeant rationem potentiae; nihilominus nos determinate asserimus, scientiam, connotando voluntatem, esse formaliter ipsam Dei potentiam, ita ut inter utramque nulla sit distinctio virtualis: quia hanc esse Sancti Doctoris mentem, satis ex aliis locis a nobis relatis constat. Nec vitio (ut id obiter dicamus) imputari debet D. Thomae, quod solutionem quandam, suae doctrinae non ita consonam, tradiderit: quia id apud omnes Doctores est satis usitatum, quoties duplici via, eaque inter se opposita, argumento occurritur, ut in praesenti contingit.

70 Addendum tamen pro maiori huius secundi testimonii explicatione, probabilius esse D. Thomam in illo non velle, quod scientia, et voluntas simul sumptae, illa quidem in recto, et haec in obliquo, distinguantur secundum rationem, id est secundum rationem ratiocinatam, sive virtualiter, a potentia executiva; sed secundum rationem, hoc est, secundum rationem ratiocinantem, sive ex parte nostri modi concipiendi, et significandi; ex eo, quod scientia, et voluntas modo dicto sumptae, seu scientia practica Dei ratione suae eminentiae exequitur intra suam lineam omnia illa munera. Nam secundum quod involvit voluntatem, imperat, seu applicat et secundum quod modo sibi proprio attingit rem faciendam, et modum faciendi, dirigit; ac tandem secundum quod imperat per imperium proprie dictum, quod est actus intellectus, et scientiae, habet exequi id, ad quod ipsamet dirigit, et voluntas (latius de imperio loquendo) imperat; seu (quod in idem quoad praesens redit) applicat. Et ita potentia exequitur id, ad quod ipsa ratione voluntatis in suo conspectu importatae applicuit, et in ordine ad quod ipsamet ratione muneris dirigendi, dirigit.

71 Unde secunda solutio, quam S. Doct. statim tradit (ut sic obiectio quaedam tacita, quae hic fieri poterat, maneat soluta) non differt a prima in hoc, quod iuxta priorem, potentia distinguitur virtualiter a scientia, et voluntate, secus vero iuxta posteriorem; sed in hoc, quod iuxta priorem tribuitur scientiae, et voluntati: illi quidem in recto, utpote primo loco positae; huic vero in obliquo, et minus principaliter, utpote secundo loco adductae, ratio potentiae executivae: quia utraque in recto, et ex aequo non poterat unum, et idem attributum constituere, ut ex se constat. In secunda vero non conceditur determinate scientiae, id est, scientiae connotanti voluntatem, vel e contra voluntati connotanti scientiam, ratio potentiae executivae; sed uni, vel alteri, non dicidendo cuinam prae alia hoc competat. Non quidem quia D. Thom. non sentiat, scientiam in recto, et voluntatem in obliquo habere rationem potentiae executivae; sed quia ad solutionem illius quarti argumenti, quod solvere volebat, id non desiderabatur. Nam in argumento praedicto tantum sibi obiecit S. Doctor: Quod scientia Dei, et voluntas sunt causa rerum, causa autem, et principium idem sunt: ergo non oportet in Deo assignare potentiam, sed solum scientiam, et voluntatem. Constat autem, quod ad solutionem huius argumenti satis erat respondere: quod potentia, seu omnipotentia in Deo, idem est ac scientia, vel voluntas modo dicto, id est, vel scientia connotando voluntatem, vel voluntas connotando scientiam. Et ideo ex hoc, quod scientia, et voluntas sint causa totam non tollitur, sed potius ponitur, quod debeat dari in Deo potentia.

§ VII. Solutio aliorum argumentorum primae sententiae.

72 Ad secundum negandum est antecedens intellectum de scientia practica, de qua in praesenti loquimur. Et ad probationem dicendum est, scientiam practicam Dei ratione suae eminentiae praestare duplex illud munus, ex parte solius modi significandi distinctum, scilicet dirigendi, et exequendi opus, in ordine ad quod dirigit: et ita solum ex parte modi significandi, et concipiendi; non vero ex parte rei conceptae, sive virtualiter distinguitur a potentia executiva, quae sub hoc praeciso conceptu, et ut modo dicto distinguitur a scientia practica secundum prius illud munus, tantum dicit eandem scientiam, ut executivam per suum imperium, illius effectus, in ordine ad quem dirigit.

Ex quo ad primam confirmationem satis patet. Quoniam obiectum primarium scientiae practicae Dei, et omnipotentiae, seu potentiae executivae, est unum, et idem, scilicet ipsa Deitas, ut est ratio faciendi creaturas quamvis praedictum obiectum non denominetur factum, nec sit factibile; sed solum obiectum secundarium, scilicet creaturae. Nam sicut ad hoc, ut divina bonitas sit obiectum primarium voluntatis Dei, et amoris charitatis, quo diligit creaturas rationales, et producit illas in ordine ad finem supernaturalem, non est necesse, ut divina bonitas sit facta, aut factibilis, sed satis est, eam diligi, ut obiectum primarium quod, et ut rationem diligendi praedictas creaturas, et hae solummodo denominantur, et sunt factibiles, ita ad hoc, ut essentia Dei, quatenus est ratio faciendi creaturas, sit obiectum primarium divinae omnipotentiae, non requiritur, ut ipsa sit factibilis, sed quod per scientiam practicam, ut habet rationem potentiae executivae, intelligatur, tanquam obiectum primarium illius, et ut ratio faciendi creaturas: ac proinde, quod creaturae solummodo denominentur, et sint factae, vel factibiles.

Per quod etiam ad secundam confirmationem constat. Quoniam, tam scientia practica, quam potentia executiva versantur modo dicto circa Deum, et creaturas. Et ideo sicut voluntas amando divinam bonitatem transit, modo sibi proprio, et iam insinuato, ad productionem creaturarum: ita etiam scientia attingendo divinam essentiam, ut est ratio producendi creaturas, transit, seu extenditur ad exequendas, et producendas creaturas in eadem essentia scitas.

73 Ad tertium respondetur, actualem executionem, prout dicit temporalem productionem creaturarum, non esse actum correspondentem potentiae executivae Dei, ita ut sit ipsum actuale producere ex parte Dei se tenens, ut optime notavit Angelicus Doctor, 1. part. quaest. 25. art. 1. ad 2. et 3. sed tantum esse passivam productionem earundem creaturarum: ac proinde computari inter effectus divinae omnipotentiae consistentis in ipso purissimo actu sciendi, prout solum virtualiter est transiens, et formaliter, atque ab aeterno est immanens in Deo, et iuxta praescriptum divinae voluntatis habet ratione suae eminentiae inferre productionem passivam, et temporalem creaturarum, quamvis ipse sit ab aeterno. Caeterum cum hoc stat, ut actualis, et activa productio creaturarum (non quidem adaequate sumpta, sed secundum actualitatem, quam dicit ex parte Dei, scilicet actualitatem divinae scientiae requisitam ad hoc, ut quantum est ex parte actualitatis, nihil desit, quominus sit in actu secundo causans) semper, et necessario conveniat Deo, licet non semper ob sui eminentiam, sed iuxta praescriptum divinae voluntatis, connotet productionem passivam, et temporalem earundem creaturarum: et propterea non denominetur absolute, et simpliciter actualis productio ipsarum. Hinc autem non sequitur, praedictam actualitatem productionis activae, secundum id, quod in Deo ponit, et scire divinum distingui virtualiter; sed quod idemmet scire habet diversa connotata inadaequata, et quod ut praecise est scire creaturarum secundum suam quidditatem, connotat solum easdem creaturas, ut possibiles, ut vero est scire praecise illarum, ut existentium in aliqua differentia temporis, connotat eas, ut futuras in tempore, et existentes in aeternitate: ut autem est actualis productio activa ipsarum, habet connotare passivam earum productionem in tempore, ita ut licet tota actualitas illius productionis activae, prout se tenet ex parte Dei, sit ab aeterno, non tamen denominetur actualis productio earum, nisi in tempore: quia haec denominatio requirit praedictam connotationem temporalem earum: ac tandem ut dicit actualitatem requisitam ex parte sua ad hoc, ut ab aeterno eas causaret, si ita divina voluntas id disponeret, dicit eandem divinam scientiam connotando actualitatem divinae voluntatis. Per quod etiam ad confirmationem satis patet.

74 Ad quartum respondetur, antecedens posse satis probabiliter concedi in via D. Thom. ut optime notarunt N. Complut. in lib. de Anima disp. 7. num. 28. sed neganda est consequentia. Et ad probationem concedendum est antecedens, si intelligatur de iis, quae in creaturis realiter distinguuntur, ita ut ex se habeant pertinere ad distinctam lineam; secus vero si ad eandem lineam spectaverint, et ratione imperfectionis creaturarum, et modi pertinendi limitate ad illam lineam distinguantur realiter: et propterea licet volitio, et voluntas in creaturis realiter distinguantur; non tamen in Deo sunt virtualiter diversae: quia utraque pertinent ad eandem lineam. Unde quia ratio scientiae, et potentiae executricis pertinet ad eandem lineam scientiae practicae, ut ostensum est, nequit ex eo, quod haec duo in creaturis distinguantur realiter, colligi, quod translata ad Deum debeant virtualiter differre, sed solum, quod in eadem simplicissima formalitate scientiae practicae sit utrumque munus dirigendi, et exequendi.

Secundo respondetur, probabilius esse in via S. Doctoris, quod potentia executiva correspondens nobis, quatenus rationalibus, quod potentia executiva correspondens nobis, quatenus rationalibus, non distinguatur realiter ab intellectu, et voluntate, ut fuse explicant N. Complut. disp. citata num. 29. et sequentibus. Et ad probationem respondetur cum eisdem Complut. potentiam illam residentem in membris externis, defectu cuius multoties non possunt moveri per imperium intellectus, non esse potentiam executivam activam, sed passivam reddentem membra facile mobilia ab intellectu, et voluntate: sicut etiam in brutis praedicta potentia non est immediatum principium executivum, et activum motus, sed passivum: quia principium immediate activum eorum est sensus aliquis cognoscitivus internus, ut phantasia, vel imaginatio, connotando tamen appetitum sensitivum.

75 Ad quintum negandum est antecedens. Et ad primam probationem respondetur, S. Doctorem solum loqui de ratione primordiali, et radicali agendi ad extra. Nam haec tantum est divina natura; non vero aliquod eius attributum. Ad secundam vero probationem concedendum est antecedens, intellectum de distinctione reali inter essentiam creatam, et eius potentiam executivam. Nam haec provenit ex imperfectione, et limitatione creaturarum. Unde haec distinctio non est ponenda in Deo; bene tamen distinctio virtualis inter suam essentiam, et omnipotentiam. Quoniam haec potius provenit ex summa perfectione divinae essentiae supra omnes alias formalitates divinas, ut explicatum est. Et hoc modo (ut id obiter dicamus) intelligendum est id, quod N. Complut. docent in lib. Physic. disp. 10. num. 28. ut ipsimet, nobis consulentibus responderunt. Et ita sumunt realem identificationem omnimodam, prout opponitur identificationi admittenti aliquid distinctionis ex natura rei, sive formalis secluso intellectu; non vero ut opponitur identificationi admittenti distinctionem virtualem; quia ad rem, de qua ibi agebatur, id satis erat. Quare negandum est id, quod ibidem additur, scilicet, posse operari ad extra absque additione alicuius formalitatis virtualiter distinctae, esse perfectiorem operandi modum. Nam eo ipso eius essentia non esset ita perfecta, ut secundum se esset incapax, ad hoc, ut haberet pro specificativo virtualiter tali aliquid extrinsecum, ut ex dictis, a num. 58. usque ad 64. constat.

Ad ultimam probationem concedenda est maior, et neganda minor, si intelligatur de operari, quod est idem formalissime, ac scire practice. Nam scire istud distinguitur virtualiter ab esse, seu existentia, per quam divina essentia existit; secus vero si intelligatur de operari, secundum quod dicit intelligere essentiale, et constitutivum Dei. Nam praedictum esse, et operari identificantur absque distinctione virtuali inter se: et propterea licet in Deo vis ad intelligendum, et existendum nequeant virtualiter distingui, bene tamen vis radicalis ad producendum creaturas, et vis proxima illas exequens.

76 Ad primam confirmationem respondetur, quod si loquamur de ratione agendi ad extra, et radicali, Deus agit, quia est infinitus in ratione entis: quandoquidem agit per suum intelligere essentiale, et constitutivum, quod non distinguitur virtualiter a ratione entis per essentiam, ut disp. 4. num. 54. et deinceps explicuimus. Si vero loquamur de ratione agendi proxima, tunc agit ad extra, quatenus est infinitus in ratione scientis practicae, ita tamen, ut per modum transcendentis imbibatur in hoc attributo, et iuxta modum illius tota ratio entis per essentiam. Nam scientia ista sciuntur practice omnia factibilia, et ratione suae eminentiae habet imperium efficax, ratione cuius ad extra executioni mandantur.

Ratio autem, ob quam hic diversus infinitatis modus desideratur ad agendum ad extra per modum principii radicalis, vel proximi, est: quia agere per modum principii radicalis, est agere independenter ab alio, non solum tanquam a causa, sed etiam tanquam a ratione a priori, et fontali: hic autem est nobilior operandi modus, qui solum potest convenire divinae naturae, et ita exprimit maiorem infinitatem, et meliorem modum eam habendi, quam agere per modum principii proximi: atque adeo dependenter ab alio, ut a prima, et fontali ratione a priori, ut in omnipotentia, seu scientia practica contingit. Quae etsi non pendeat ab alio, ut a causa, et ideo possit esse infinita in ratione scientiae, et imbibere iuxta modum suum totam rationem entis, non tanquam eius rationem differentialem, sed per modum transcendentis; attamen pendet, aut quasi pendet ab alio, ut a prima, et fontali ratione a priori, et radice ipsius, scilicet ab essentia divina; et ita quantum est ex vi suae lineae, et secundum id, quod a se habet, non dicit infinitatem ita perfectam, sicut principium radicale, et fontale agendi ad extra.

77 Ad secundam confirmationem dicendum est, Deum non esse omnipotentem, eo quod sciat omnia: nec scire illa, quia est omnipotens, si ly quia utrobique reddat rationem a priori formaliter talem, et virtualiter distinctam: secus tamen si tantum indicet rationem a priori aequivalenter talem, iuxta ea, quae in praecedentibus diximus, seu si tantum dicat distincta munera eiusdem attributi, habentia ex parte nostri modi concipiendi, et significandi aliquem quasi ordinem. Unde ex parte nostri modi concipiendi prius concipitur a nobis Deus, ut sciens speculativae, quam practice, et rursus prius, ut sciens practice secundum munus dirigendi, quam secundum munus exequendi: ita tamen, ut facta collatione inter Deum ut scientem, et ut habentem vim ad exequendum, tunc haec prioritas non sit adhuc ex parte nostri modi concipiendi, prioritas in quo, sed solum a quo, quoties intellectus noster, non solum cognoscit, Deum scire creaturas, sed etiam modum, quo illas scit. Quia Deus in se ipso, ut omnipotente, seu in sua scientia, ut habente vim ad exequendum creaturas, habet scientiam illarum: et ita si cognoscitur a nobis modus, quo cognoscit creaturas, debet concipi sua omnipotentia, et vis exequendi. Sicut ipsemet, ut per intellectionem essentialem, seu constitutivam sui in esse Dei, intelligit creaturas, potest considerari, ut percipiens illas in sua essentia, ut in principio primordiali, et radicali earum; atque adeo ut intelligens eas in suo intelligere constitutivo ipsius: tuncque solum ex parte nostri modi concipiendi, est prioritas inter haec munera, et haec prioritas adhuc ex parte eiusdem modi concipiendi, non est in quo, sed a quo, si modus, quo Deus habet, secundum hanc considerationem, notitiam creaturarum, concipiatur.

Ex quo ad probationem antecedentis satis constat, quomodo ad hoc, ut Deus sciendo se, et suam potentiam, sciat creaturas possibiles, non est necesse, ut scientia sui, et sua omnipotentia distinguantur virtualiter. Sicut ad hoc, ut intelligendo suam essentiam per intelligere constitutivum illius, intelligat creaturas, non requiritur, ut praedictum intelligere, et sua essentia, ut est id, in quo illas percipit, distinguantur virtualiter; sed sufficit distinctio ex parte nostri modi concipiendi, et significandi, seu tanta eminentia, ut aequivaleret pluribus ad eandem lineam pertinentibus, ut ex dictis disp. 4. num. 75. constat.

Ad illud autem, quod ibidem additur, scilicet, quod sicut sola divina essentia unitur cum intellectu Dei in ratione speciei intelligibilis, ita in sola ipsa possunt creaturae cognosci, dicendum est, quod licet sola essentia habeat rationem speciei intelligibilis; attamen repraesentat omnia divina, non minus, quam si se ipsis unirentur in ratione speciei intelligibilis: et ideo semel repraesentata per illam divina scientia practica, seu omnipotentia, poterunt, modo alibi tacto, et tangendo, in ipsa cognita, sive scita, cognosci, et sciri creaturae.

78 Ad ultimam confirmationem, concedendum est antecedens cum D. Thom. et nostris Complutensibus loco citato, sed neganda est consequentia. Et ratio disparitatis constat ex dictis. Quia intellectus Angelicus hoc ipso, quod non sit de essentia Angeli, sed proprietas eius, potest habere id, quod ad rationem potentiae executivae creatae, inter alia desideratur, scilicet respicere aliquid extrinsecum, tanquam id, quod aliquo modo illam specificat: at intellectus Dei hoc ipso, quod sit de essentia illius, nequit respicere aliquid extrinsecum, ita ut habeat illud pro specificativo virtualiter tali: quod tamen ad rationem potentiae executricis divinae requiritur, ut explicatum est.

Quare hinc non sequitur, ut confirmatio haec intendit, quod intellectus Angelicus sit perfectior in suo ordine, quam divinus in suo, ut ex dictis disp. 3. num. 43. patet. Nam, quod intellectus Angelicus sit potentia immediate executrix, non vero essentia Angeli, aut aliquid ad illam intrinsece, et essentialiter pertinens, non oritur ex perfectione, quatenus tali, sed ex imperfectione eius collati cum essentia, scilicet ex eo, quod est quid specificabile ab aliquo extrinseco, quod tamen non convenit essentiae: et propterea hinc non sequitur, intellectum Angelicum esse perfectiorem in suo ordine, quam divinum in suo.

Potestque hoc explicari exemplo loco citato adducto misericordiae, v. g. divinae: quae licet non afferat ex se propriam existentiam, ut tomo 2. in tractatu de Trinitate dicemus; sed existat per existentiam divinae essentiae: et misericordia creata propriam existentiam ex se habeat: nihilominus non ideo misericordia creata est perfectior in suo ordine, quam divina in suo: quamvis habere propriam existentiam dicat aliquid perfectionis. Nam hoc non convenit misericordiae creatae ex perfectione quatenus tali, sed ut involuta cum imperfectione, ut disp. 4. huius tract. num. 7. et deinceps explicuimus.

79 Nec refert, si contra ea, quae in solutione omnium fere argumentorum contrariae sententiae diximus, obiicias, quod scientia practica non distinguitur virtualiter a scientia speculativa: ergo si illa est potentia immediate executiva creaturarum, etiam ista: quod tamen dici nequit: quandoquidem scientia speculativa non transit ad exequendum opus. Respondetur enim concedendo antecedens, et similiter consequentiam, si loquamur de scientia speculativa Dei ex parte rei conceptae, et secundum id, quod adaequate intra propriam lineam, quae est eadem cum linea scientiae practicae, importat: non tamen si fiat sermo de ea ex parte nostri modi concipiendi, et significandi, et quatenus praecise concipitur a nobis, ut exercet munus inadaequatum speculandi, et aequivalet tantum scientiae pure speculativae. Et ad probationem dicendum est, quod licet scientia, quae tantum est speculativa, non transeat ad opus; attamen illa, quae formaliter eminenter simul est speculativa, et practica, habet transire ad opus, ad minus dirigendo, et saltim si fuerit summe eminens, transit ad opus, immediate illud exequendo.

80 Explicantur magis haec exemplo intellectus Angelici, qui, ut optime docent N. Complut. in lib. de Anima disp. 19. num. 21. non distinguitur virtualiter, seu ex parte rei conceptae in ratione practici, et speculativi, sed idemmet intellectus habet utrumque munus speculandi, et practicandi; imo et munus potentiae immediate executivae, ut colligitur ex iis, quae iidem Patres in praedictis libris disp. 7. num. 29. docent: et propterea ex parte rei conceptae, non habet distincta connotata adaequata, sed inadaequata, et insufficientia ad refundendam in eo aliquo modo distinctionem virtualem, qualia sunt, quod respectu aliquorum actuum connotet voluntatem, et respectu aliorum illam non connotet. Caeterum cum hoc stat, quod secundum praedicta munera distinguatur ex parte nostri modi concipiendi, et significandi, quatenus unico conceptu concipimus ipsum, ut speculativum, nihil ex parte nostra concipiendo de eodem, ut practico, vel immediate executivo effectuum externorum: et quod prout praecise concipitur, ut habens munus speculandi, et aequivalens facultatibus praecise speculativis non concipiatur quantum est ex parte nostri conceptus, ut practicus, vel immediate executivus, nisi secundum quod intelligitur, ut habens alia munera, et ut aequivalens viribus practicis, et immediate executricibus. Et ita si praecise haberet ex parte rei conceptae id, quod tunc secundum hoc munus expresse concipitur, seu id, quod quantum est ex parte nostri modi concipiendi, tunc de eo concipitur, non esset practicus, nec immediate executivus effectuum externorum qui ab Angelo fiunt: ac proinde haec est, falsa: Intellectus secundum illud, quod praecise exprimit ex vi conceptus, quo concipitur, ut speculativus, seu secundum id, quod habet quantum est ex parte illius conceptus nostri, quo eum concipimus, ut speculativum, habet esse practicum: quia licet re ipsa ex parte rei conceptae, ac sine virtuali distinctione, sit practicus, non tamen ex vi illius muneris expressi, alterius impliciti, quod ex parte rei conceptae habet: ita ergo in praesenti, proportione servata, philosophandum est.

Conclusio est affirmativa.

Circa hunc articulum solet inquiri, an entia rationis ab intellectu divino cognoscantur, et fiant? sed quia quaestionem hanc optime discutit, et explicat noster Didacus a Jesu in sua Logica disputat. 3. quaest. 3. nec aliquid aliud praeter ea, quae ibidem dicuntur, occurrit dicendum; ideo a discussione huius quaestionis in praesenti abstinemus, commendantes, ut quae ibidem dicuntur, accurate videantur.

Prima conclusio est affirmativa.

Secunda conclusio: Deus cognoscit mala per bona.