Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

1 Cuncta, quae in sequentibus de similitudine requisita ad visionem claram Dei dicenda sunt, pendent ex intelligentia mentis D. Thom. circa eam: et ideo primo loco de Sancti Doctoris mente dubitamus, ut ita radicitus, et melius tota haec difficultas expediatur.

Ut autem titulus dubii plenius capiatur, notandum est, nos hic non loqui de similitudine, quae generali quadam ratione dicitur talis, scilicet per modum effectus, quatenus generale est cuivis effectui repraesentare suam causam. Quia certum est apud Theologos requiri ad visionem Dei, tam lumen intellectuale nostri intellectus (modo tamen supra insinuato) quam lumen gloriae, et utrumque produci a Deo, esseque similitudinem ipsius eo modo, quo quivis effectus repraesentat causam secundum rationem causae formaliter sumptam, ut hic etiam D. Thom. in 1 conclusione docet. Quare tantum loquimur de similitudine repraesentante obiectum, ut obiectum est.

Quia vero similitudo haec poterat esse triplex, nimirum impressa, seu species intelligibilis, et expressa, seu verbum mentis, ac tandem obiectiva per modum obiecti, quod distingui a verbo, scilicet aliquod aliud obiectum cognitum, per quod intellectus manuducitur in ordine ad cognitionem Dei per essentiam: ideo titulus dubii de omnibus his similitudinibus inquirit, an aliqua ex illis, creata tamen, sit iuxta doctrinam Angelici Doctoris concedenda?

§ I. Proponitur duplex sententia.

2 Prima sententia asserit, Doctorem Angelicum admittere speciem impressam, et creatam ad claram Dei visionem, et hanc esse lumen gloriae; negare vero similitudinem expressam, et etiam obiectivam. Ita Vazquez in praesenti disp. 39, cap. 1.

Probatur primo, quoad priorem eius partem. Nam S. Doctor in praesenti art. expresse inquit, quod ad videndum Dei essentiam requiritur aliqua similitudo ex parte visivae potentiae, scilicet lumen divinae gloriae, confortans intellectum ad videndum Deum; ergo tale lumen erit species intelligibilis. Patet consequentia. Nam hoc ipso, quod sit similitudo Dei, reddens intellectum efficacem in ordine ad claram visionem, habet faecundare, et determinare eum in ordine ad illam: haec autem requiruntur, et sufficiunt ad rationem speciei intelligibilis: ergo, etc.

3 Confirmari potest 1, ex eodem S. Doctore quodlib. 7, art. 1, ubi sic asserit: Ipsa essentia divina totaliter lux intelligibilis est. Unde lumen gloriae ab ea in intellectum descendens facit hoc respectu divinae essentiae in intellectu, quod facit respectu aliorum intelligibilium, quae non sunt lux tantum species rei intellectae simul, et lumen. Sicut si lux sensibilis per se existeret, ad eius visionem sufficeret lumen oculum perficiens sine aliqua similitudine.

Confirmatur ex eodem articulo in solutione ad secundum. Nam cum Sanctus Doctor sibi obiecisset, non posse intellectum creatum videre immediate Deum, sed per aliquam similitudinem, ex eo, quod essentia divina non potest per se ipsam informare intellectum, ut faciat ipsum in actu, respondet: Dicendum, quod intellectus creatus fit actu ad videndum divinam essentiam per lumen gloriae, et hoc sufficit.

4 Deinde, quoad ultimam partem, scilicet quoad utramque similitudinem expressam, et obiectivam, sic ostenditur. Nam D. Thom. in hoc art. expresse negat similitudinem, quae se teneat ex parte rei visae, ut ex contextu constat: at utraque ex his similitudinibus est similitudo tenens se ex parte rei visae: ergo utraque ab eo negatur. Min. patet. Nam sicut similitudo ex parte potentiae, tantum videtur, ut quo, non secus, ac ipsa potentia, ita similitudo ex parte rei visae debet videri, ut quod, sicut ipsa res visa, et simul esse ratio videndi obiectum: at hoc habet tam similitudo obiectiva, ut ex se constat, quam similitudo expressa in via D. Thom. appellantis illam 4 cont. Gent., cap. 11, intentionem intellectam, et simul rationem videndi ergo, etc.

Confirmatur. Quia rationes a D. Thom. in praesenti articulo factae hoc aperte probant. Quoniam certum est non posse unum quidditative, et prout est in se videri in alio prius viso, tamquam in medio, si in illo non sit tota entitas, et ratio alterius. Quare per speciem expressam, et creatam, aut per aliud quodcumque obiectum prius visum nequit Deus, prout est in se videri: quia utrumque est inferioris ordinis, et rationis, quam Deus ipse.

5 Tandem. Quia D. Thom. in argumento, sed contra eam reiicit similitudinem ad visionem Dei, quae reddit cognitionem aenigmaticam: at videre Deum per similitudinem prius cognitam reddit cognitionem aenigmaticam, non vero videre illum per similitudinem, quae tantum concurrat, ut quo, et per modum speciei intelligibilis: ergo, etc. Minor, quoad ultimam part. ex se liquet. Quoad 1 vero etiam patet. Quia tollit ab ea, quod sit visio immediata Dei, et ita erit visio per aliquid creatum, tamquam per speculum, et aenigma, quippe, quod deficienter, et consequenter obscure divinam perfectionem repraesentat.

6 Secunda sententia asserit, Angelicum Doctorem negare similitudinem impressam, et obiectivam; secus vero expressam, seu verbum. Ita Ferr., 1 cont. Gent., cap. 53, eamque esse probabilem in via D. Thom. docent Sylvester in constato quaest. 12, art. 2; Canariensis, 1 part., quaest. 27, art. 1, disp. 5; Ledesma, de perfectione Dei, quaest. 8, art. 6, conclusione 1; Capreol. in 1, dist. 27, quaest. 2, art. 2 et 3, et in 4, dist. 49, quaest. 5, ubi ait S. Doctorem magis in hanc partem inclinare, quod etiam affirmat Herice., 1 part. tractatu 4, disp. 42, cap. 5, num. 33.

Sententia haec quoad 1 part. patebit ex statim dicendis. Quoad secundam vero probatur. Quia Angelicus Doct. infra quaest. 27, art. 1, sic inquit: Quicumque intelligit ex hoc ipso, quod intelligit procedit aliquid intra ipsum, quod est conceptio rei intellectae, ex vi intellectus proveniens, et ex eius notitia procedens: quam quidem conceptionem vox significat, et dicitur verbum cordis. Idem docet quaest. 9 de potentia, art. 5 et 4, cont. Gent., cap. 11, et quaest. 4 de verit., art. 2, ubi generaliter docet in omni intellectione produci verbum.

7 Tandem hoc ipsum probat Herice. Quia omni alteri cognitioni etiam illi, qua Angelus suam substantiam intuetur, concedit D. Thomas esse vitalem productionem similitudinis expressae, et verbi, ut constat ex 4 contra Gent., cap. 11, et rationem reddit, quia in Angelis non est idem esse, ac intelligere: ergo, cum in beatis non sit idem esse ipsorum, et videre Deum, fiet inde, ut per visionem beatificam eorum producatur verbum.

Nec satisfacit discrimen, quod recentiores Thomistae inter Angelum, et Deum constituunt, ex eo, quod Deus est actus purus in supremo gradu immaterialitatis, et intellectualitatis, non vero Angelus. Nam contra hoc est. Tum quod substantia Angeli est in eodem gradu immaterialitatis, et intellectualitatis comparatione intuitionis sui, in quo est saltim proportionate Deus comparatione visionis creatae: ergo sicut Angelus ad sui visionem indiget specie expressa producta, ita Deus ad hoc, ut visionem creatam terminet. Tum etiam: quia non explicant quid conferat gradus immaterialitatis supremae, quam divina essentia habet, ad hoc, ut per visionem eius non producatur verbum.

§ II. Aperitur mens Angelici Doctoris.

8 Dicendum tamen est primo, triplicem hanc similitudinem creatam, scilicet impressam, expressam, et obiectivam negari a D. Thom. Ita Cajet., Bannez, Nazar., Gonzalez, Zumel in praesenti, qui ait quamplurimos ex discipulis D. Thom. hoc ipsum sentire; Navarrete in praesenti controver. 34; Ripa in hoc art. et quaest. 27, art. 1, cap. 2; Alvarez 3 part., disput. 43, notabili 3 et disp. 61, num. 10; Jabel. in praesenti; Soncin. in opito. ad Capreol. in 1 distinct. 27, quaest. 2¹, et plures alii ex recentioribus discipulis S. Doctoris, et tandem Ledesma de perfectione Dei quaest. 8, art. 5 et 6, et loquens de specie expressa, ait sententiam negantem illam, esse communiorem inter Thomistas, quamvis ibidem, ut iam innuimus, addat, sententiam admittentem praedictam speciem expressam, esse valde probabilem in via D. Thomae.

9 Probatur primo. Nam D. Thomas generaliter docet in secunda conclusione articuli nullam dari similitudinem ex parte rei visae in ordine ad claram Dei visionem: at omnes hae similitudines tenent se ex parte rei visae: ergo omnes ab illo reiiciuntur. Minor patet. Quia omnes ordinantur ad supplendum eum concursum, qui ex parte obiecti praestandus erat: ergo omnes se tenent ex parte eius, et ut gerentia vices illius.

10 Nec refert id, quod ait Vazquez, scilicet speciem impressam tenere se ex parte potentiae, ex eo, quod ei inest, illamque determinat. Non itaque hoc refert. Quoniam ex inhaesione speciei impressae in potentia, male infertur non tenere se ex parte rei visae; quandoquidem species expressa inhaeret potentiae, estque proles ipsius, et nihilominus tenet se ex parte rei visae, quia ordinatur ad supplendum, seu praestandum eum concursum, qui ex parte obiecti exhibendus erat. Et similiter, quod species impressa determinet intellectum ad visionem, non indicat eam ex parte obiecti non se tenere. Quoniam proprium est obiecti determinare potentiam ad sui cognitionem: ac proinde potentia non erit ex omni parte completa, et determinata ad visionem Dei, usque dum determinetur per ipsum Deum, ut habet rationem obiecti. Quia non concurrit, nisi ut determinata, tam ex parte sui, quam ex parte obiecti, imo nisi, ut aliquo modo transit in ipsum obiectum, et est idem cum illo, ut infra dicemus. Unde quia obiectum, ut obiectum, determinat per speciem intelligibilem, ideo ipsa, ut determinat tenet se ex parte eiusdem obiecti.

Confirmatur primo. Quoniam omnes rationes, quibus S. Doctor probat non posse dari similitudinem creatam ex parte rei visae in ordine ad claram Dei visionem non solum probant similitudinem illam non posse esse obiectivam, ut ex se constat, verum etiam neque impressam, aut expressam, ut patet ex infra dicendis, dum rationes has expenderimus. Unde immediate post eas generaliter concludit, quod dicere Deum per similitudinem creatam videri, est dicere divinam essentiam non videri.

Confirmatur secundo. Nam de veritate, quaest. 8, art. 1, omnem similitudinem ex parte obiecti excludit dicens: Nulla similitudo divinae essentiae potest habere aliquam convenientiam cum essentia divina, nisi analogice tantum, et ideo cognitio, quae esset per talem similitudinem non esset ipsius Dei per essentiam, sed multo imperfectior, quam si cognosceretur substantia per similitudinem accidentis.

11 Secundo probatur assertio. Nam idem S. Doctor in 4, dist. 49, quaest. 2, art. 1 ad 15, sic ait: Medium in visione corporali, et intellectuali invenitur triplex. Primum est medium (sub quo) ut lumen. Secundum, medium (quo) et hoc est forma visibilis, qua determinatur potentia ad speciale obiectum, sicut per formam lapidis ad cognoscendum lapidem. Tertium est medium (in quo) videtur, et hoc est, per cuius inspectionem ducitur visus in aliam rem, sicut inspiciendo speculum ducitur in imaginatum: in visione igitur patria non erit tertium, nec secundum medium, sed erit tantum primum. Ubi, ut vides, negat S. Doctor in ordine ad visionem claram Dei tam medium in quo, nempe similitudinem obiectivam, et cognitam, ut quod, et medium, quo, nimirum formam visibilem, qua determinatur potentia ad speciale obiectum: ac proinde negat similitudinem, tam impressam, quam expressam. Nam per utramque determinatur intellectus ad speciale obiectum: per impressam quidem tanquam per id, per quod obiectum movet potentiam: per expressam vero, ut per id, per quod idem obiectum constituitur in ratione obiecti actu terminantis intellectionem, ut ex infra dicendis constabit.

12 Nec enervat vim huius testimonii duplex solutio, quam Vazquez adhibet. Prima est, D. Thomam retractasse hanc sententiam in hac 1 part. et alibi. Secunda vero, S. Doctorem dum negat secundum, et tertium medium, tantum loqui de specie expressa, et similitudine obiectiva.

Nam contra primam obstat, Angelicum Praeceptorem numquam expressis verbis alibi docuisse dari speciem impressam in ordine ad claram Dei visionem; imo perpetuum fuisse, tum in neganda omni similitudine creata ex parte rei visae se tenente, tum etiam in concedendo Deum se habere per modum speciei in ordine ad ipsius visionem: ergo non est cur censeatur alibi retractasse sententiam, quam in praedicto testimonio docuerat. Patet consequentia. Quia ad id desiderabatur, ut adeo expressis verbis oppositum alibi doceret, quod nullam posset probabilem interpretationem pati. Quare, cum non solum id non fecerit, verum hoc ipsum alibi generaliter docuerit, non est cur censeatur sententiam retractasse.

13 Accedit, quod si ea, quae in hoc loco ex 4 Sententiarum docet, syncere, et ut debent, intelligantur, potius sunt explicatio eorum, quae in summa Theologiae, et in quaestionibus disputatis postea asseruit: quandoquidem enumerat omnes similitudines ex parte obiecti se tenentes, quae ad visionem Dei concurrere posse videbantur, et eas ad praedictam visionem concursum praestare negat: cum tamen in omnibus fere aliis locis ad tantum generaliter, et non semper praedictas similitudines enumerando, docuerit.

Et similiter contra secundam solutionem obstat. Tum, quod Divus Thom. dum negat concurrere ad visionem Dei secundum medium, scilicet formam visibilem, loquitur de ea forma, quae determinat potentiam in ordine ad visionem. Quare cum species impressa, et expressa sic determinent illam, consequens est, ut utraque a Sancto Doctore negetur. Tum etiam: quia iam secundum medium ex reiectis his a D. Thom. confunderetur cum tertio, quandoquidem secundum concurreret etiam, ut medium, quod, ac proinde coincideret cum tertio. Nam in opinione quam Vazquez D. Thom. adscribit, species expressa influit per modum medii, quod, ducentis in cognitionem obiecti.

14 Neque est ullius momenti evasio, quam adhibet hic author, scilicet speciem expressam per modum medii, ut quod concurrere, sed interni; secus vero tertium medium. Non itaque hoc est alicuius momenti. Quia S. Doctor, ut ex contextu constat, tantum intendit distinguere haec tria media penes hoc, quod est esse medium sub quo, et quo, ac tandem, ut quod. Quare quod duo posteriora media maneant, vel non maneant intra intellectum, est quid materiale ad discrimen intentum. Unde quando Angelus Deum abstractive cognoscit per suam essentiam Angelicam, tamquam per rem cognitam, tunc invenitur ibidem triplex hoc medium, et nihilominus omnia illa intra Angelum manent: ergo, etc.

15 Tertio probatur principaliter assertio. Nam D. Thom. in hoc articulo negat omnem similitudinem creatam in ordine ad visionem Dei praeter lumen gloriae: at lumen non est aliqua ex similitudinibus dictis: ergo omnes illas negat. Maior videtur constare ex textu. Minor vero, quoad similitudinem expressam, et obiectivam, est adeo communis inter Theologos, ut a nemine negetur. Quoad similitudinem impressam, sic ostenditur. Quia similitudo impressa est formalis similitudo obiecti, ut constat ex iis, quae docet D. Thom. in hac 1 part., quaest. 85, art. 2, lumen autem gloriae solum repraesentat Deum virtualiter, et generali quadam ratione, scilicet per modum effectus, et ideo S. Doctor aequiparat repraesentationem, et similitudinem eius cum Deo, similitudini luminis naturae cum ipso; quod quidem lumen, ut constat hoc tantum modo est similitudo Dei.

16 Confirmatur. Quia ut D. Thom. in praesenti, et artic. 5. docet, lumen gloriae habet rationem virtutis operativae ex parte potentiae. Unde inquit, quod est necessarium ad hoc, quod intellectus fiat potens ad intelligendum per modum, quo potentia fit potentior ad operandum per habitum; sicut etiam lumen corporale necessarium est in visu exteriori, in quantum facit medium transparens in actu, ut possit moveri a colore: ergo tale lumen nequit habere rationem speciei intelligibilis in ordine ad claram Dei visionem: ergo neque rationem similitudinis expressae, aut obiectivae. Haec ultima consequentia satis quoad praesens constat. Prima vero etiam patet. Quia species intelligibilis praesupponit virtutem intelligendi ex parte potentiae requisitam, et dispositionem necessariam ad hoc, ut possit immutari ab obiecto. Nam unio speciei intelligibilis cum intellectu formaliter sumpta, fit non in esse entitativo, sed in esse intelligibili; intelligibiliter autem non potest obiectum uniri nisi potentiae dispositae ad talem unionem, et habenti virtutem ad intelligendum. Unde species intelligibilis in esse speciei formaliter, non unitur speculo, sed in esse entitativo, quia ex parte sua non habet vim ad intelligendum.

Accedit, quod, ut D. Thom. ibidem docet, lumen gloriae non utcumque dat virtutem potentiae, sed elevando illam ad claram Dei visionem: et ita nequit habere rationem speciei intelligibilis, quia haec non elevat potentiam ad intelligendum: quandoquidem, ut modo dicebamus, supponit ex parte potentiae omnem virtutem requisitam ex parte ipsius in ordine ad recipiendam talem speciem, et ad intelligendum una cum illa.

17 Dicendum est secundo, quod licet D. Thom. tres illas similitudines negaverit, praecipue tamen similitudinem, seu speciem impressam reiecit. Ita quamplures ex discipulis D. Thomae, ut refert Gonzalez in praesenti. Probatur assertio. Nam Angelicus Doctor eam similitudinem, seu unionem potentiae cum re visa praecipue reiecit, quae in omni visione etiam oculi corporei necessario requiritur: ergo ex illis tribus similitudinibus praecipue reiecit similitudinem, seu speciem impressam.

Consequentia patet. Quia aliae similitudines non requiruntur necessario ad omnem visionem: et ideo sine similitudine obiectiva in speculo relucente, potest obiectum oculo corporeo videri, sicut etiam sine specie expressa. Nam sensus externi non formant verbum, seu expressam speciem, ut docet D. Thom. quodlib. 5 art. 9. ad 2. his verbis: Non autem ipse sensus exterior format sibi aliquam formam sensibilem: hoc autem facit vis imaginativa: cuius formae quodammodo simile est verbum intellectus. Unde ob hanc etiam causam S. Doctor loco citato ex 4. Sententiarum non dixit in omni visione corporali, et intellectuali inveniri triplex illud medium, sed solum in visione corporali, et intellectuali illud inveniri. Nec asseruit omnia illa media desiderari ad quamlibet visionem, sed tantum voluit posse in visione corporali, id est, sensibili alicuius sensus, necnon et pluribus intellectionibus reperiri.

18 Antecedens vero praecipui, et primi enthymematis etiam constat. Nam ut S. Doct. ostenderet id, quod praecipue intendebat, assumit hoc principium universale, scilicet, ad omnem visionem, etiam oculi corporei requiri, tum virtutem visivam, tum etiam unionem visus cum re visa: et applicans generalem hanc doctrinam ad praesens, inquit, ex his duobus requiri ad claram Dei visionem primum illud, scilicet virtutem visivam, ac proinde lumen gloriae, quod intellectum confortat; non vero desiderari similitudinem aliquam creatam, per quam fiat unio rei visae cum visu: ergo praecipue loquebatur de similitudine, seu unione illa, quae generaliter requiritur ad omnem visionem etiam oculi corporei. Ex quo etiam patet, quam recte D. Thom. postquam conclusit, et ostendit non esse dabilem speciem impressam, et creatam, quae repraesentet Deum prout est in se, statim generaliter concludit non esse admittendam similitudinem aliam praeter lumen gloriae: quia rationes ab eo factae de omnibus similitudinibus iam dictis intentum convincunt, ut infra ostendemus.

§ III. Solvuntur argumenta utriusque sententiae.

19 Ad primum ergo pro prima sententia respondetur, lumen gloriae solum esse determinationem tenentem se ex parte potentiae, et ideo requiri determinationem ex parte obiecti, quae, quoad praesens attinet, fiat per essentiam divinam, ut habet rationem speciei intelligibilis, quoniam utraque determinatio requiritur ad talem visionem. Unde licet intellectus Angelicus, v. g., Gabrielis, se ipso sit naturaliter determinatus ad essentiam eiusdem Gabrielis semper cognoscendam, et lumen propheticum possit esse naturaliter determinatum ad unicum tantummodo obiectum, ut docet D. Thom. 2a 2ae, quaest. 173. art. 2; nihilominus propter rationem dictam indigent determinatione proveniente ab obiecto, vel specie intelligibili loco illius. Sed haec amplius art. 5. dub. 1. elucidabuntur.

20 Ad primam confirmationem respondetur, satis constare ex testimoniis a nobis ex S. Doctore adductis, quomodo, iuxta ipsius mentem, nequeat dari species intelligibilis creata in ordine ad visionem Dei. Unde ad testimonium in hac confirmatione allatum, dicendum est, essentiam divinam, ut habet rationem speciei intelligibilis, posse considerari, ut non ponens in numero cum lumine gloriae, ob necessariam connexionem infra art. 5. explicandam, quam habet cum illo, non secus, ac intellectus Angelicus (proportione tamen servata) potest etiam concipi, ut non ponens in numero cum essentia Angeli, quam necessario involvit. Quia hoc ipso, quod sit talis, involvit habere sibi unitam praedictam essentiam in ratione speciei intelligibilis. Et ideo sicut considerando divinam essentiam, et lumen, non secundum, quod ita sunt connexa, sed, ut sunt distincta, potuit de lumine gloriae dici, quod praestat id, quod in nobis lumen; in nobis species intelligibilis: ita attendendo ad illa, ut sunt inter se modo dicto connexa, et ut ratione huius connexionis possunt considerari, ut non ponentia in numero, potest etiam absolute dici, lumen gloriae praestare id, quod in nobis species, et lumen simul praestant: quia intelligitur de lumine cum iis, quae ipsum necessario concomitantur, et ut non ponit ratione praedicti nexus in numero cum illis. Et ita lumen cum essentia, ut habet rationem speciei intelligibilis, praestat modo sibi proportionato respectu eiusdem essentiae, ut obiecti cogniti id, quod in nobis species rei materialis, et lumen intellectus praestant. Quia essentia habet respectu sui rationem speciei, ex eo quod, ut loquitur D. Thom. est totaliter ipsa lux intelligibilis, et lumen gloriae tribuit intellectui efficacitatem, ex parte eiusdem intellectus requisitam.

21 Unde, sicut si daretur lumen per se existens, non desideraretur species distincta ab illo, ut multi (de quo alibi) probabiliter volunt, sed sufficeret derivari ab eo aliud lumen in visum, quod inhaereret visui, et insuper quod lumen per se existens uniretur in ratione speciei ad visionem: ita in praesenti hoc ipsum, proportione servata, desiderabitur, et solum excludetur species impressa creata; non vero increata: quae, modo infra art. 5. explicando, est necessario connexa cum lumine gloriae.

22 Ad secundam confirmationem dicendum est, D. Thom. tantum velle, quod ex necessario requisitis per modum inhaerentium in intellectu, et informantium illum cum admixtione imperfectionum, nullum aliud debet admitti in ordine ad visionem praeter lumen: quia inhaerentia huius sufficit. Et ita per hoc manet solutum argumentum, quod ibidem proponit D. Thom. quia essentia, ut habet rationem speciei, non est ex requisitis per modum inhaerentis: et ideo eadem essentia divina potest esse species, et determinare per modum speciei potentiam, quamvis ipsi non inhaereat.

Ad caetera argumenta huius sententiae non est necessarium, ut responsum praebeamus, quia potius pro nobis, quam contra nos sunt: quamvis nonnihil ibidem a Vasq. admisceatur, quod cum doctrina D. Thom. non cohaeret, ut ex infra dicendis constabit.

23 Ad fundamenta secundae sententiae respondetur, S. Doctorem loqui de omnibus intellectionibus ordinis naturalis, quantumvis perfectis, ut dum Angeli se per suam essentiam intelligunt: nam in his semper datur verbum, ut infra explicabitur. Et consonat interpretatio haec contextui. Quoniam ibi S. Doctor non intendit adducere rationem ex se efficacem, ad probandum dari verbum in divinis, quandoquidem id ratione naturali nequit convinci, sed solum afferre congruentiam ex iis, quae in omnibus naturalibus cognitionibus contingunt, manuducendum intellectum, supposita fide, in ordine ad assensum praedictae veritatis, scilicet generationis Verbi divini. Ad hoc autem sufficit, quod in omni cognitione naturali semper inveniatur verbum, quia convenientius ex illa (quippe notiori) quam ex aliis intellectionibus solo lumine fidei notis, quales sunt intellectiones supernaturales, ratio congruentiae desumitur. Unde cum D. Thom. plures alias congruentias ad alia mysteria fidei declaranda, et supposita eadem fide, aliquo modo suadenda, adducit, utitur exemplis rerum naturalium, non vero supernaturalium; quippe quae ad sui certam cognitionem etiam requirunt fidem, et ita ex illis locis, ex 1. contra Gent., et ex quaest. 4. de verit. non potest colligi efficaciter, D. Thom. sentire in omni intellectione creata formandum esse verbum: qui sensus D. Thom. tantum est esse universaliter verum, quod in omni intellectione ordinis naturalis debet formari.

24 Quibus etiam addi potest (ut sic tacitae cuidam obiectioni fiat satis) quod ex hoc quod beati non forment verbum, non potest argui illud non generari in divinis. Quia visio beatifica non est participatio intellectionis notionalis Patris, ut notionalis est (ut ex infra dicendis constabit) sed intellectionis essentialis divinae, ut talis est: intellectio autem essentialis praecise, ut talis, non producit Verbum, alias Filius, et Spiritus Sanctus illud producerent, sed intellectio, ut notionalis est: et ideo producitur a solo Patre, in quo tantum intellectio notionalis, seu dictio invenitur.

Ad ultimum ex Herice desumptum constabit ex iis, quae dub. ultim. huius disput. dicemus.