Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

186 Dubium hoc, quoad priorem eius partem paucis decidendum est, quia eius decisio ex dictis in dubiis praecedentibus constat.

§ I. Explicatur vis ultimae rationis D. Thomae.

Dicendum ergo est, ultimam rationem D. Thom. esse etiam optimam, et ex ea etiam impossibilitatem praedictae speciei recte colligi. Ita autores pro nostra sententia dub. praeced. relati. Assertio haec non melius probabitur, quam adducendo praedictam rationem, et eius efficacitatem ostendendo; eam autem D. Thom. sub verbis his proposuit: Divina essentia est aliquod incircumscriptum, continens in se supereminenter quidquid potest significari, vel intelligi ab intellectu creato: et hoc nullo modo potest per aliquam speciem creatam repraesentari: quia omnis forma creata est determinata secundum aliquam rationem, vel sapientiae, vel virtutis, vel ipsius esse, vel alicuius huiusmodi: ergo.

Ut autem vis, et efficacia huius tertiae rationis eluceat, notandum est, eam simul cum praecedenti, nempe cum secunda, in eodem fundamento inniti, scilicet in impossibilitate adaequationis speciei creatae cum Deo in immaterialitatis, et actualitatis gradu; et solum esse discrimen inter eas penes diversos modos explicandi divinam actualitatem, et immaterialitatem per ordinem ad diversas potentialitates, quas excludit. Nam in ratione praecedenti explicatur per exclusionem potentialitatis ad esse, quia Deus est suum esse, et ab intrinseco habet illud: et quia exclusio huius potentialitatis non potest convenire speciei creatae, ideo colligitur ipsam non posse convenire cum Deo in gradu immaterialitatis, nec posse quidditative, et clare illum repraesentare, et per consequens talem speciem esse impossibilem. In hac vero posteriori ratione explicatur divina actualitas, et immaterialitas per exclusionem potentialitatis ad habendam perfectionem compositione ex genere, et differentia, aut aggregatione ex pluribus formis, seu gradibus, aut quasi partibus: quia omnia haec circumscribunt, finiunt, et limitant essentiam rei: et ideo divina essentia per exclusionem eorum est quid incircumscriptum continens in se supereminenter quidquid potest significari, et intelligi. Unde quia speciei creatae hoc ipso, quod creata sit, non potest convenire exclusio huius potentialitatis, ut ex se constat, ideo etiam colligitur non posse Deum adaequare in gradu immaterialitatis, seu depurationis a potentialitate, atque adeo esse impossibilem.

§ II. Occurritur argumentis dubio 4. a num. 118. usque ad 123. adductis.

187 Ad primum respondetur negando maiorem. Et ad primam probationem dicendum est, inductionem illam esse veram in potentiis intellectivis naturalibus, collatis cum obiectis sibi proportionatis; secus vero quando praedictae potentiae elevantur ad intelligendum in ordine supernaturali, et divino: tunc enim non est necesse, ut quoties fuerit possibilis visio, et lumen intellectuale creatum possit etiam dari species creata eiusdem ordinis, ut in praesenti contingit.

Et ratio disparitatis sumitur ex dictis. Nam potentiae intellectivae, et naturales, collatae cum suis obiectis proportionatis, et eiusdem rationis, concurrunt omnino connaturaliter, scilicet per modum potentiarum simplicium, et totalium, et ideo eis debetur tanquam primo perfectibili aliud comprincipium omnino connaturale, scilicet species intelligibilis creata, quae per modum formae simplicis, et totalis repraesentet quidditative eadem obiecta: quia in universum principio omnino connaturali, et ulterius perfectibili per aliud comprincipium omnino etiam connaturale, debetur praedictum comprincipium, tanquam primo perfectibili.

Caeterum quando potentiae elevantur ad intelligendum in ordine supernaturali Deum, prout est in se ipso, tunc ipsae, ut elevatae per lumen gloriae, non concurrunt omnino connaturaliter, neque ipsa visio omnino connaturaliter a lumine illo elicitur, et ita non debet ei correspondere, ut primo perfectibili species Dei, prout est in se ipso, ac proinde, neque species creata praedicto modo illum repraesentans: nam si haec esset possibilis, corresponderet intellectui creato, tanquam primo perfectibili, ut ex se constat.

Quare species, quae ei debet correspondere, et non utcumque, sed, ut secundo perfectibili, ac modo dicto, necessario debet esse species, quae sit omnino connaturalis intellectui divino, ac proinde, quae sit ipsamet essentia divina. Nam sicut talis species necessario debet repraesentare Deum per modum formae simplicis, et totalis, et per consequens per modum formae omnino connaturalis, ut supra diximus, ita solum debet correspondere, ut primo perfectibili intellectui omnino connaturaliter influenti in visionem, scilicet intellectui divino.

188 Unde licet ex possibilitate alterius comprincipii creati omnino connaturalis respectu ipsius speciei, scilicet intellectus ordinis supernaturalis, qui per modum potentiae simplicis, et totalis posset ferri in Deum, prout est in se ipso, colligeretur possibilitas speciei intelligibilis, quia praedicta species primo, et per se respiceret talem intellectum, ut primum perfectibile, et talis intellectus praedictam speciem, tanquam primum perfectivum: caeterum ex possibilitate visionis non omnino connaturaliter elicitae, ut in praesenti contingit, iuxta ea quae num. 170. dicebamus, aut ex possibilitate solius luminis habentis tantum rationem, quantitatis virtutis elevantis, ac proinde non omnino connaturaliter influentis, non colligitur possibilitas speciei intelligibilis creatae repraesentantis Deum, prout est in se, ut explicatum est. Cumque praedictus intellectus, qui per modum potentiae simplicis, et totalis feratur in Deum, prout est in se ipso, et simul conservet rationem intellectus creati, sit impossibilis, ut art. 4. ostendemus, consequens erit, ut etiam repugnet species intelligibilis quae quidditative, et prout est in se ipso repraesentet Deum, et simul sit species creata.

189 Adde primo, discrimen illud, quod in hoc et praeced. dub. tetigimus, scilicet lumen gloriae creatum tenere se ex parte potentiae; et ita sufficeret, quod sit superioris ordinis, quamvis sit aliquid creatum: nam cum habeat se per modum elevationis potentiae, tenens se ex parte illius, debet commensurari cum ipsa, atque adeo debet finiri, et limitari per eam. Caeterum species intelligibilis tenet se ex parte obiecti, ac proinde debet commensurari cum illo, quod gradum immaterialitatis, et quod hoc, quod est habere intelligibiliter eandem naturam cum obiecto: quae duo aperte pugnant cum specie intelligibili creata, ut ostensum est. Per quae etiam ad secundam probationem satis patet.

Adde secundo, inductionem illam ad summum esse veram, quando obiectum non est per se ipsum immediate intelligibile a quocumque intellectu, ac proinde non est ipsa intelligibilitas: secus vero, quando est immediate intelligibile a quocumque intellectu, ex eo, quod est sua intelligibilitas ratione suae purissimae actualitatis: tunc enim repugnat fieri intelligibile ab aliquo alio, atque adeo dari speciem ab illo realiter distinctam, per quam reddatur, et sit intelligibile, ut sup. num. 123. et deinceps explicatum est. Quare cum Deus sit ipsamet intelligibilitas per modum actus purissimi, fit inde, ut licet sint possibilia lumen, et visio creata attingentia ipsum quidditative, prout est in se, non tamen species intelligibilis creata, per quam repraesentetur quidditative: quia lumen gloriae, et visio creata, ita reddunt intellectum creatum visivum, et videntem, ut non ideo tribuant Deo esse visivum, aut esse visum, quod ex parte sui habet. At species intelligibilis repraesentans quidditative Deum, hoc ipso quod tribueret intellectui creato posse cum illa videre ipsum Deum, tribueret etiam ipsi Deo, quod esset intelligibilis per ipsam ea intelligibilitate, quae ex parte obiecti desideratur: siquidem, ut num. nuper citato dicebamus, proprium est speciei intelligibilis reddere obiectum intelligibile ea intelligibilitate, quae ex parte sui desideratur. Diximus, ea intelligibilitate, quae ex parte sui desideratur, propter illa, quae dub. ult. huius disp. num. 226. et 227. dicemus: quae ad horum exactam intelligentiam videnda sunt.

190 Ad secundum concessa maiori, iuxta ea, quae num. 170. diximus, neganda est minor. Nam sicut intellectus, ut perfusus lumine gloriae, est participatio quaedam intellectus divini, prout est in se; ita modo dicto inclinatur in idem obiectum, in quod intellectus divinus, prout est in se, inclinatur, scilicet in Deum ipsum, ut clare, et quidditative cognoscibilem, ac proinde aliquo modo connaturaliter, etiam ordinabitur ad unionem cum ipso in esse intelligibili: et ita aliquo modo erit debita unio essentiae divinae in rationem speciei intelligibilis intellectui, ut perfuso eodem lumine, nempe quantum est ex parte luminis gloriae, licet non quantum est ex parte commensurationis essentialis secundum ea, quae ex se habet.

Et ad probationem in contrarium dicendum est, quod ex summa immaterialitate, et purissima actualitate essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis, solum colligitur, eam tantum exigi omnino connaturaliter ab intellectu divino, ut a virtute cognoscitiva per se primo illam exigente, ac proinde adaequate ipsam, et eandem per modum purissimi actus sibi identificante, non vero, quod non exigatur ab intellectu, ut perfuso lumine gloriae, tanquam a secundario perfectibili (et modo dicto) per illam, eamque minime adaequante, aut sibi omnino identificante, sed solum tanquam aliquid intelligibiliter, et modo iam explicato intime me praesens, et unitum, quamvis talis unio non sit ei omnino connaturalis. Nam ad hunc modum exigentiae non omnino connaturalis, satis est, quod intellectus creatus, ut perfusus lumine gloriae, elevatus ad hoc, ut sit eiusdem ordinis cum Deo clare, et quidditative visibili, habeatque participium divini intellectus, prout est in se ipso: quandoquidem species intelligibilis debet commensurari, ita ut non excedat, neque excedatur in immaterialitate cum suo primo perfectibili; secus vero cum perfectibili secundario, et aliquo modo participante rationem primi perfectibilis.

191 Per quod, etiam ad instantiam in eadem probatione adductam, patet. Nam sicut intellectus humanus, prout est in hoc statu, non potest ullo modo connaturaliter petere species ita immateriales, sicut species Angelicae, quia est in inferiori gradu immaterialitatis; secus vero si elevetur per lumen altioris ordinis: quia tunc aliquo modo connaturaliter eas exigit, scilicet ex parte luminis elevantis, non vero ex parte potentiae, seu commensurationis essentialis eiusdem, prout est in hoc statu, quia ad hoc desiderabatur, ut lumen illud altioris ordinis esset connaturale, et debitum praedicto intellectui in eo statu: ita licet intellectus creatus nequeat secundum se connaturaliter petere concursum speciei, quae sit summe immaterialis, qualis est essentia divina, secus tamen, et modo dicto, ut elevatus ad ordinem supernaturalem, et divinum, et ut habet participium intellectus divini, prout est in se ipso, seu prout est perfusus lumine gloriae. Tunc enim, licet ex parte luminis exigat unionem essentiae divinae per modum speciei intelligibilis, non tamen ex parte potentiae, seu commensurationis essentialis illius: quia ad hoc requirebatur, ut lumen gloriae esset connaturale, et debitum eidem intellectui creato: et ideo, licet aliquo modo connaturaliter, non tamen omnino connaturaliter a praedicto intellectu exigitur.

Nam ad omnimodam connaturalitatem, de qua loquimur, requiritur, ut ex parte utriusque praedicta species exigatur, atque adeo, ut per id, per quod intellectus habet quantitatem virtutis, seu efficaciam ad videndum Deum, habeat etiam commensurationem essentialem, et e contra in ordine ad eandem visionem: et per consequens, quod loquendo de iis, quae ex parte potentiae desiderantur, tendat ad videndum Deum, non utcumque, sed per modum potentiae simplicis, et totalis non indigentis elevatione.

192 Ex quo etiam fit, quod non solum omnino connaturaliter non exigatur praedicta species ab eodem intellectu creato, et elevato, ex eo, quod non exigitur ex parte utriusque extremi secundum id, quod eorum quodlibet ex se exigit, sed etiam, quod ex parte luminis gloriae, seu quantitatis virtutis, adhuc non est omnimoda connaturalitas omnino perfecta: quia ad hanc requiritur, iuxta modo dicta, ut per illudmet realiter, per quod intellectus habet quantitatem virtutis, habeat etiam commensurationem illam essentialem, et primordialiter ei convenientem: atque adeo, quod quantitas virtutis sit debita commensurationi essentiali, eique connaturalis, et e converso. Caeterum cum hoc stat, ut praedictum lumen gloriae, quantum est ex parte sua, et quantitatis virtutis, exigat simpliciter connaturaliter unionem essentiae divinae in ratione speciei intelligibilis, licet haec connaturalitas non sit omnibus modis perfecta.

193 Ad tertium, negandum est antecedens. Et ad probationem patet ex dictis. Nam species impressa non desideratur in ordine ad claram visionem, tanquam virtus tenens se ex parte potentiae, sed tanquam quid tenens se ex parte obiecti, uniens intellectum cum ipso Deo, ut est in se per modum similitudinis quidditativae illius. Unde licet id, quod desideratur ad visionem finitam Dei per essentiam, per modum principii tenentis se ex parte potentiae, non debeat habere infinitam perfectionem, sed satis sit, quod virtualiter contineat eam perfectionem, quae est in tali visione finita, et limitata; secus vero id, quod influit per modum principii ex parte obiecti. Nam hoc ipso, quod sic influit, atque adeo repraesentat quidditative, et connaturaliter Deum, debet esse eiusdem naturae in esse intelligibili, et convenire in esse entitativo in gradu immaterialitatis cum illo: quia, ut supra diximus, quaevis species quidditativa alicuius obiecti debet esse eiusdem naturae in esse repraesentativo cum illo, et convenire in esse entitativo cum eo in gradu immaterialitatis, id est, ita, ut non excedatur ab eo in praedicto gradu.

Unde species quidditativa Dei, quantum est ex se, influeret in visionem infinitam, et comprehensivam ipsius Dei, quamvis per accidens, et ex defectu principii, tenentis se ex parte potentiae, non influet infinite: et ita si praedicta species impressa daretur, sequeretur manifesta implicatio, scilicet, quod solum desideraretur pro visione finitae perfectionis elicienda, siquidem, ut supponitur, talis species esset creata; et quod simul desideraretur pro visione infinita per essentiam, quippe, quae esset eiusdem naturae univocae cum Deo, et haberet tantam immaterialitatem, quantum ipse, ac proinde in ratione speciei intelligibilis esset actus purus, et infinitae perfectionis per essentiam.

194 Per quod etiam ad primam confirmationem patet. Nam licet gratis daremus, quod aliae species quidditative repraesentantes, possent aliquando non repraesentare comprehensive, secus tamen species quidditativa Dei propter rationem modo dictam.

Ad secundam confirmationem dicendum est, speciem creatam, et impressam Dei, prout est in se ipso, ideo inter alia non esse possibilem, quia si daretur, fieret, et non fieret a Deo, et fieret, et non fieret libere ab illo: fieret quidem, et fieret libere, quia supponitur esse creatam; non autem fieret, nec fieret libere, sed haberet esse a se naturaliter, et necessario, quia esset infinitae immaterialitatis, et actus purus, et per consequens esset ipse Deus, ut ostensum est, atque adeo talis species esset, et non esset creata.

195 Ad illud autem, quod ibidem additur, scilicet non esse de ratione speciei intelligibilis, quod producatur necessario a suo obiecto, ut in speciebus Angelicis patet, respondetur, quod licet non sit necessarium, omnem speciem intelligibilem procedere a suo obiecto, ut a causa efficienti, attamen species, de qua loquimur, deberet necessario a Deo produci: quia, ut supponitur, est creata, et nullum aliud agens posset infinitam immaterialitatem, quam petit, ei communicare, ut ex se constat: quamvis ex alio capite, nec etiam a Deo esset producibilis, ex eo, quod esset ipsa creatrix essentia, ut explicatum est.

Adde, quod, ut ex dictis patet, hoc est proprium cuiuslibet speciei repraesentantis quidditative aliquod obiectum, ut vel debeat ab illo, et non utcumque, sed necessario, et naturaliter procedere, vel si ab alio sit, debeat ab illo procedere sub tanta immaterialitate, sub quanta est obiectum, ita ut in gradu immaterialitatis conveniant. Unde species repraesentativa Dei per essentiam deberet procedere, ut habens infinitam immaterialitatem, et consequenter ex hoc capite haberet, ut non posset libere a Deo procedere.

196 Ad quartum negandum est antecedens. Quia intellectio formaliter sumpta non est similitudo formalis obiecti, sed tendentia quaedam in illud, uniens potentiam in actu secundo, et completo cum eodem obiecto, seu (ut alii explicant) est tentio in actu secundo praedicti obiecti. Unde aliter, et aliter species intelligibilis, verbum, et intellectio uniunt intellectum intelligibiliter cum suo obiecto. Nam species impressa unit per modum similitudinis in actu primo, verbum vero per modum similitudinis expressae, et ut obiectum interius cognitum saltim, ut quo, intellectio vero per modum tendentiae actualis attingens actu obiectum, seu per modum tentionis intelligibilis praedicti obiecti.

Et ad probationem desumptam ex illis testimoniis, et ex aliis, quae coacervari possent, dicendum est cum Capreolo in 2. dist. 3. quaest. 2. art. 3. ad 2. ex iis, quae secundo loco adducta sunt, contra quartam conclusionem, et in 4. dist. 49. quaest. 1. art. 3. ad 1. et cum aliis ex Junioribus Thomistis, intelligenda esse in sensu causali activo, vel passivo, id est, quod vel producit similitudinem, vel fit ab specie, quae est naturalis similitudo, vel tandem, ut alii dicunt, solum volunt esse complementum, et ultimam actualitatem praedictae similitudinis. Adde cum Nazario hoc esse proprium visionis beatificae, quod sit similitudo obiecti visi, scilicet Dei: non quidem in esse intelligibili, et repraesentativo, sed in esse entitativo, et naturali, quatenus per participationem quandam, et similitudinem analogam participat aliquid de eo, quod in Deo habet rationem naturae, scilicet videre se ipsum, prout est in se, quamvis non participet illum per modum naturae. Unde propter hanc etiam rationem merito Augustinus ex Joan. dixit: Quod cum apparuerit, similes ei erimus: ex eo, quod videbimus eum sicuti est.

Ad ultimum patebit ex dicendis dubio sequenti.