Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

57 Ut titulus notior maneat, notandum est ex D. Thom., 1 part., quaest. 19, art. 1 et 9, quaest. 59, art. 1, et quaest. 80, art. 1, appetitum esse duplicem, alterum innatum, seu naturalem, alterum vero elicitum. Primus est inclinatio, seu propensio ab authore naturae indita, qua unaquaeque res absque ulla cognitione in suum bonum est propensa, qualis est propensio gravis in centrum, et levis in locum sursum. Hic autem appetitus non constituit speciale genus potentiae, distinctum a natura substantiali, vel accidentali, cui competit: sed est pondus ipsius in suam perfectionem. Appetitus vero elicitus, qui proprie rationem appetitus habet, est actus appetendi, quo res fertur in bonum cognitum sub ratione boni: et ita, procedit ab speciali quadam potentia, scilicet ab appetitu sensitivo, vel rationali: quorum primus fertur in bonum sensibile, secundus autem in bonum, ut sic. In praesenti autem solum loquimur de priori appetitu, non vero de posteriori: de hoc enim, ut clarius, et distinctius procedamus, in sequenti dub. differemus.

§ I. Placitum Scoti, et aliorum.

58 Prima sententia affirmat esse in natura intellectuali appetitum innatum per modum ponderis naturae ad visionem Dei, prout est in se Trinus et Unus. Ita Scotus in 1, quaest. 1, prolog., et in 4, dist. 49, quaest. 10; Durandus ibidem, quaest. 8; Paludanus, quaest. 47; Soto, quaest. 2, art. 1, et lib. 1 de Natura et Gratia, cap. 4; Valentia, 1a 2ae, quaest. 5, art. 8, disp. 1, puncto 1.

Huius sententiae praecipua fundamenta ad duo reducuntur. Quorum primum est illud, cuius occasione praesens dubium excitavimus. Secundum vero sic se habet. Quoniam Deus, ut est in se Trinus et Unus, pertinet ad obiectum specificativum intellectus: ergo intellectus naturaliter inclinatur ad videndum illum, secundum istam rationem consideratum. Patet consequentia. Quia quaevis potentia naturaliter inclinatur in suum specificativum, et in ea, quae ad ipsum pertinent, sicut in id, a quo habet totum suum esse, et specificationem.

59 Nec refert si dixeris, Deum, prout est in se contineri intra obiectum specificativum intellectus, ut quid excedens, et improportionatum respectu illius: et ita intellectum non habere appetitum innatum in ordine ad ipsum sic videndum. Nam contra hoc est, quod eadem ratio obiectiva secundum speciem, quae reperitur in aliis entibus, invenitur etiam in Deo, prout est modo dicto in se: ergo, sicut intellectus naturaliter inclinatur ad cognoscenda alia obiecta, ita ad attingendum Deum secundum praedictam rationem. Antecedens probatur. Quoniam eadem ratio obiectiva secundum speciem debet reperiri in omnibus obiectis inadaequatis alicuius potentiae: alioqui ipsa non esset una secundum speciem. Consequentia vero etiam constat. Nam tota ratio, ob quam in alia obiecta naturaliter inclinatur, est, quia ibidem reperitur illamet ratio formaliter, et specificans: non secus, ac visus ideo naturaliter inclinatur in sua obiecta, quia in eis reperitur propria ratio obiectiva illius, scilicet visibilitas.

Confirmatur. Nam ratio materialis habet se materialiter, et per accidens ad rationem formalem, et obiectivam: ergo si semel eadem ratio formalis obiectiva reperitur in Deo, prout est in se Trinus et Unus, et in aliis obiectis, consequens est, ut vel non inclinetur naturaliter ad reliqua, vel naturaliter inclinetur ad Deum secundum utramque rationem sumptum.

§ II. Difficultatis nodus ex doctrina D. Thomae dissolvitur.

60 Nihilominus dicendum est, non esse in creatura intellectuali appetitum innatum iam dictum sumptum pro pondere, seu inclinatione naturae, sine aliqua praevia cognitione, quae sit in ordine ad Deum clare, et quidditative visum, sive, ut est Trinus et Unus, sive, ut tantum est Unus, et quoad ea praedicata, quae ad rationem primae causae pertinent. Assertio haec aperte desumitur ex D. Thom. in hoc articulo, et quaest. 23, art. 1, quaest. 62, art. 1 et 2, 1a 2ae, quaest. 114, art. 2, de Verit., quaest. 22, art. 7, et tandem in 4, dist. 49, quaest. 1, art. 3, quaest. unc. 3, his verbis: Quamvis autem ex naturali inclinatione voluntas habeat, ut in beatitudinem feratur secundum communem rationem, tamen, quod feratur in beatitudinem talem, vel talem, hoc non est ex inclinatione naturae, sed per discretionem rationis, quae adinvenit in hoc, vel in illo summum bonum hominis constare. Et ita Sanctum Doctorem sequuntur Caietan., Bannez, Zumel, Nazarius, et Molina in praesenti; Alvarez, 1a 2ae, disp. 26; Martinez, quaest. 3, art. 8, dub. 1, et alii quamplures.

61 Probatur ratione desumpta ex eodem S. Doctore locis citatis. Quoniam, ut ex eisdem constat, Deus clare visus, sive, ut est Trinus et Unus, sive, ut est Unus, et prima causa, est obiectum supernaturale, et superexcedens, ac improportionatum respectu creaturae intellectualis: ergo in ea non est appetitus innatus per modum ponderis, et inclinationis naturae in ordine ad illum sic sumptum. Antecedens patebit ex iis, quae art. 4 et 5 dicemus. Nam, ut ibidem constabit, Deus, prout est in se, non potest etiam, quoad rationem causae primae clare, et intuitive videri sine lumine gloriae, et unione divinae essentiae in ratione speciei intelligibilis cum intellectu. Quare cum haec supra naturam eius sint, quia, nec lumen gloriae, nec unio divinae essentiae in ratione speciei intelligibilis potest esse connaturalis alicui intellectui creato, aut creabili, consequens est, ut visio essentiae divinae, prout est in se, sive secundum utramque rationem, sive secundum, quod est prima causa, sit obiectum superexcedens, improportionatum, et supernaturale respectu naturae intellectualis creatae. Consequentia vero etiam constat. Nam appetitus naturalis per modum ponderis naturae, non est nisi in bonum connaturale, et proportionatum, ut inductive constat in aliis appetitibus, et inclinationibus naturae: et ideo grave, hoc modo inclinatur in centrum, et leve in locum sursum, quia haec sunt bona proportionata, et connaturalia illius.

62 Confirmatur primo. Quoniam inclinatio naturalis per modum ponderis naturae, de qua loquimur, est indita a Deo, praecise, ut authore naturae: ergo non potest se extendere ad ipsum Deum, quatenus est in se, et ut transcendit totum ordinem eiusdem naturae, ac proinde neque ad illum, ut est in se clare visibilis, sive, ut est Trinus et Unus, sive, ut est Unus. Antecedens ex se liquet. Utraque vero consequentia etiam constat. Quoniam inclinatio non potest se extendere ultra id, ad quod se extendit suum principium: ergo si est a Deo, ut authore naturae, non habebit virtutem, ut transcendat totum hunc ordinem, et pertineat ad ordinem supernaturalem, intra quem continetur Deus, ut clare, et prout est in se visibilis, sive, ut est Trinus et Unus, sive, ut est Unus, et prima causa.

Confirmatur secundo ratione, quam innuit D. Thomas, 1a 2ae, quaest. 114, art. 2. Nam quoties datur praedictus appetitus innatus per modum ponderis, et inclinationis naturae in aliquem finem, dantur etiam instrumenta, et vires intra ordinem naturae ad consequendum illum finem: sed in creatura intellectuali non dantur instrumenta, et vires intra praedictum ordinem, quibus posset consequi visionem claram Dei, sed haec illi gratuito a Deo authore supernaturali tribuuntur: ergo neque erit in ea appetitus innatus in visionem Dei. Conseq. videtur evidens. Minor est de fide. Maior etiam constat. Quoniam alias appetitus ille, et pondus naturale esset frustraneum, quippe, quod per vires naturae, quas solas respicit, expleri nequit. Unde Arist., 2 de Coelo, text. 50, ex eo probat, astra non inclinari naturaliter in motum progressivum, quia alias author naturae dedisset eis instrumenta ad talem motum, qui ab illis deberet procedere, ne inclinatio illa esset frustranea.

63 Occurrit Scotus, satis esse visionem Dei claram esse ultimum finem creaturae intellectualis: quoniam quaevis natura propendit naturaliter in suum ultimum finem, et deinde pro maiori secundae confirmationis solutione addit, multoties dari appetitum innatum ad aliquam formam, quae tamen per vires naturae nequit consequi: ut patet in anima separata, quae licet naturaliter appetat unionem cum corpore, ut videtur docere D. Thom. 1. part., quaest. 76, art. 1 ad 6, non tamen dantur in natura instrumenta, et vires ad illam reuniendam: et similiter in homine habente innatum appetitum ad vivendum secundum rectam rationem, et nihilominus ad hoc, ut numquam peccet, ac proinde numquam deviet a recta ratione, indiget speciali auxilio gratiae.

Sed contra. Nam, quod aliquis sit finis ultimus respectu alicuius naturae, non tollit quominus possit esse improportionatus, et superexcedens, ut ex se, et in visione Dei per essentiam respectu creaturae intellectualis patet: ergo tunc natura illa non habebit appetitum innatum in ordine ad praedictum finem, quantumvis ultimum. Patet conseq. Quia pondus naturae, tantum est in finem ultimum naturalem, non vero in ultimum finem improportionatum superexcedentem, et supernaturalem. Nam, sicut iste est supra naturam, ita ipsa non inclinatur connaturaliter in illum, nisi per aliquid superexcedens eamdem naturam, maxime, quia inclinatio naturalis per modum ponderis naturae fundatur in naturali sympathia, et cognatione, quae est inter appetitum, et rem appetitam, ut inductione facta constare poterit. Quare cum inter rem ordinis naturae, ut talem, et formam supernaturalem nulla sit naturalis sympathia, aut naturalis cognatio, et propinquitas, nulla erit etiam unius ad aliam naturalis inclinatio, et pondus.

64 Deinde. Quoniam finem aliquem esse ultimum non tollit quominus, si sit improportionatus, et supernaturalis, tantum sit in natura potentia obedientialis in ordine ad illum: sed appetitus, et pondus naturae non dicit solum potentiam obedientialem, sed naturalem, seu connaturalem, saltim potentiam passivam, et distinctam ab obedientialiali, sive haec sit formaliter supernaturalis, sive non: ergo tunc talis finis, quantumvis ultimus, non appetitur appetitu innato. Maior constat, tum ex dictis, tum etiam: quoniam alias ultra praedictam potentiam obedientialem esset in natura potentia, saltim passiva, naturalis, seu connaturalis respectu illius finis supernaturalis: ac proinde finis ille supernaturalis, v. g., visio clara Dei esset naturaliter consequibilis: quandoquidem cuilibet potentiae passivae, quae modo dicto est naturalis, correspondet sua potentia activa, quae sit naturalis, vel debeat ita agere iuxta debitum naturae, ut illa potentia sit naturaliter in actum reducibilis.

Minor vero etiam constat. Tum quia appetitus, ut sic dicamus, per modum desiderii, et pondus naturae, de quo in praesenti loquimur, est respectu formae debitae, et ideo dicit privationem ipsius, non vero solam negationem: at vero sola potentia obedientialis non est respectu formae debitae, et ideo quamvis careat forma illa, non ob id proprie, et in rigore dicitur esse privata praedicta forma. Tum etiam: quia alioqui esset in quavis substantia creata appetitus naturalis ad unionem hypostaticam, ad quam habet potentiam obedientialem: et ita maneret in statu violento donec hypostatice cum Deo uniretur.

65 Ex quo etiam satis apparet, quantum falsitatis contineat id, quod ex Scoto pro maiori solutione secundae nostrae confirmationis additum est, scilicet non ideo formam aliquam esse naturaliter consequibilem, quia fit in natura appetitus innatus, et pondus ad illam. Nam, praeterquam, quod hoc ex dictis manet impugnatum, nihilominus potest adhuc eius falsitas colligi ex eo, quod Philosophi inde colligunt fuisse connaturaliter unibilem animam rationalem, v. g., Socratis cum sua materia in prima illius productione, quia erat in eadem materia naturale pondus, et inclinatio ad talem unionem. Et Arist. ex eo probat, 3 de Anima, cap. 5, dari intellectum agentem, quia datur possibilis: nam cum hic sit potentia passiva, oportet, ut detur agens eiusdem ordinis, qui illum ad actum naturaliter reducat.

Estque doctrina haec valde consona menti D. Thomae, 1a 2ae, quaest. 114, art. citato: ubi docet vitam aeternam excedere proportionem naturae creatae, necnon et cognitionem, ac desiderium eius, ob idque nullam creaturam esse sufficiens principium merendi, et consequendi illam, nisi detur ei donum gratiae: ubi ex defectu inclinationis naturalis, seu ponderis, et desiderii naturae probat defectum consecutionis per meritum propriis, et naturalibus viribus exhibitum, sentiens haec duo esse inseparabilia, scilicet naturaliter finem appetere, et posse eumdem naturaliter adipisci.

66 Neque exempla ab eodem Scoto adducta ei favent. Quia ad naturalem inclinationem, quae est in anima ad unionem cum materia, ex eo, quod est vera pars hominis, sufficit, quod debito tempore fuerit illa unio naturaliter ad actum reducibilis; non tamen est necesse, ut id pro omni tempore, et pro omni statu sit possibile. Unde licet anima absolute, et secundum se, et ex principiis naturae considerata, praescindendo ab statu, et tempore separationis post primam unionem, sit naturaliter inclinata ad suam unionem, non tamen in sensu composito, et ex suppositione status praedictae separationis: quia, ut sic non habet aliquam causam, quae naturaliter possit illam ad actum reducere, et ideo illa inclinatio solum dicitur naturalis ex parte termini materialiter sumpti, et secundum quid; non vero absolute, et simpliciter propter rationem dictam, ut N. Compluten. Collegium in 1 Physic., disp. 3, disp. 3, num. 92 et 93 adnotavit. Neque aliquid aliud vult D. Thom. loco citato ex 1 part., quaest. 76, art. 1 ad 6.

Et similiter ad hoc, ut sit in homine naturalis inclinatio ad vivendum secundum rationem, non sequitur viribus naturae posse adimplere omnia praecepta: quia talis inclinatio non est ad vivendum conformiter ad rationem in omnibus collective, sed solum divisive, ut solet 1a 2ae, quaest. 109, explicari.

Dato tamen esse in homine naturalem appetitum ad vivendum in omnibus secundum rectam rationem, tunc dicendum esset, ad appetitum naturalem saltim requiri, quod possit expleri per vires ad ordinem naturae pertinentes, qualiter expleri posset praedictus appetitus: quandoquidem ad vivendum in omnibus secundum id, quod directe dictat ratio naturalis, satis essent auxilia specialia ordinis naturae. Caeterum ad satiandum appetitum innatum ad visionem Dei, prout est in se, non sufficiunt auxilia quantumvis specialia et gratuita ordinis naturae, sed desiderantur vires gratuitae ordinis supernaturalis, ut probatum est.

§ III. Satisfit argumentis Scoti.

67 Ad primum ergo, quod ex dub. 3 insolutum reliquimus, quodque num. 36 eiusdem dubii adduximus, respondetur, appetitum innatum non esse respectu cuiuscumque finis ultimi: aut respectu cuiuscumque perfectionis, sed respectu finis ultimi naturalis, qualis non est visio Dei, prout est in se, respectu creaturae intellectualis, secundum se sumptae. Diximus, Secundum se sumptae, quia, ut elevata per gratiam, et charitatem (secundum quam rationem de illa in praesenti non loquimur) connaturaliter propendit in praedictam visionem.

Ad confirmationem eodem numero nuper citato adductam respondetur, appetitum innatum creaturae intellectualis, secundum se sumptae, quiescere in cognitione Dei abstractiva, et perfecta, quae ex creaturis ordinis naturalis cognoscatur: quia in hac cognitione beatitudo eius connaturalis consistit, ut 1a 2ae solet explicari. Appetitus vero eiusdem, ut elevatae, solum quiescit in Deo clare viso. Neque est inconveniens, ut creatura illa, quae secundum diversam rationem considerata potest duplicem finem ultimum, duplicemque beatitudinem habere, nequeat omnibus modis, et in omni ordine quiescere in aliquo eorum, scilicet in inferiori, qui eminenter non praehabet ea, quae sunt superioris ordinis, ut ex se constare videtur.

Diximus, In aliquo eorum scilicet in inferiori, non posse quiescere, quia in fine ultimo superiori potest, et debet requiem habere: nam iste continet eminentissimo modo omnem perfectionem ipsius finis naturalis. Neque hinc fit praedictum finem supernaturalem naturaliter appeti a creatura intellectuali secundum se sumpta. Nam, quod modo dicto satiat appetitum naturalem, non est necesse ut naturaliter appetatur, ut constat in humanitate Christi Domini, cuius naturalis appetitus ad propriam subsistentiam satiatur per subsistentiam Verbi, et nihilominus non appetitur per appetitum innatum ab illa.

68 Ad secundum bene respondetur ibidem. Ad probationem vero dicendum est, appetitum innatum intellectus creati in ordine ad aliquod obiectum non sumi ex ratione sub qua praecise sumpta, quia haec formaliter, et univoce est eadem in omnibus obiectis intellectus, ut ad illius specificationem concurrunt, et praescindit a naturali, et supernaturali: sed ex ratione formali quae, non qualicumque, sed proportionata, et non superexcedente. Deus autem ut clare visibilis dicit rationem formalem quae improportionatam, et supernaturalem, ut ostensum est.

69 Neque obest id, quod in eadem probatione additur, scilicet quamlibet potentiam habere inclinationem innatam in suum specificativum, et in ea, quae ad ipsum pertinent. Quia quoties specificatio, atque adeo, et ratio obiectiva praescindunt a naturali, et supernaturali, ut in intellectu (modo tamen dubio primo huius articuli exposito) contingit, tunc potentia non inclinatur naturaliter in suum specificativum praecise quia tale, sed quatenus superinduitur ratione obiecti proportionati: et ita intellectus inclinabitur naturaliter in intelligibile, ut sic prout non explicat, nec determinat, an intelligibile super naturale, ut tale, et in particulari sumptum, comprehendatur sub illo. Quia intelligibile, ut sic, hoc modo sumptum, superinduitur ratione obiecti proportionati: sicut etiam praedictus intellectus naturaliter propendit in alia intelligibilia proportionata, non vero in intelligibilia superexcedentia in particulari considerata; sive secundum se, sive determinando, quod intelligibile, ut sic, quod est obiectum intellectus creati, habet sub se continere illa in particulari accepta.

Adde, quod si semel verum est id, quod num. 12 diximus, scilicet intellectum constare essentialiter ex duplici formaliter potentia, alia naturali, alia vero obedientiali, et quae sit formaliter supernaturalis, tunc sola entia naturalia pertinebunt ad obiectum intellectus, ut est potentia naturalis: et ideo nullo modo erit formaliter una ratio obiectiva reperta in Deo, ut clare visibili, et in aliis entibus naturalibus, ac proinde argumentum nihil concludet.

Ad confirmationem patet ex dictis, quomodo ratio formalis, quae, et proportionata non sit per accidens ad rationem appetitus naturalis, sed indispensabiliter ad illum desiderata.