Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Ultimum argumentum praecedentis dubii quarti postulat, ut postquam explicuimus non esse possibilem speciem impressam repraesentantem clare, et quidditative Deum, explicemus, an idem de specie expressa, seu verbo dicendum sit?

§ I. Proponitur prima sententia.

197 Prima sententia affirmat esse adeo necessarium in beatis verbum ad videndum Deum per essentiam, ut sine illo implicet videri. Ita Suarez lib. 2. de attributis cap. 11. et alii ex Junioribus.

Praecipuum huius sententiae fundamentum est aliud, praeter ultimum argumentum dubii quarti praecedentis, quod quidem potest confirmari primo, et explicari, ex eo, quod, vel visio beatifica est qualitas, vel vera actio praedicamentalis. Si primum, ergo ipsa est verbum mentis. Patet consequentia. Nam verbum mentis nihil est aliud, quam qualitas quaedam immediate procedens ab intellectu, ut in esse repraesentativo ipse intellectus est similis obiecto: quia cum verbum sit qualitas producta ab intellectu, et repraesentans obiectum, non potest non esse qualitas procedens ab eodem intellectu, ut est similis obiecto in esse repraesentativo: ergo cum visio beatifica procedat ab intellectu, ut est similis obiecto in esse repraesentativo, consequens est, quod si semel est qualitas, nihil ei desit ad rationem verbi. Si autem secundum dicatur, ergo cum implicet dari veram actionem, verumque fieri sine aliquo facto esse, implicabit dari visionem beatificam sine proprio facto esse illius, scilicet verbo.

Confirmatur secundo. Nam, cum visio beatifica sit aliquid creatum, et procedens ab intellectu, vel procedit ab illo praecise, ut quo, vel ut quo, et ut quod. Si primum, ergo erit id, quo aliquid procedit, et fit ab intellectu; cumque hoc, quod fit media illa, non possit esse nisi verbum, ut modo dicebamus, consequens est, ut per illam necessario producatur verbum. Secundum autem dici non potest: quia nihil potest esse fieri sui ipsius. Tum quia alioqui esset antequam esset, ut ex se constat. Tum etiam: quia sicut causa realis necessario distinguitur realiter a suo effectu, ita causatio, et fieri reale eiusdem effectus non potest non realiter distingui ab illo: et ita nihil poterit procedere ab aliqua causa, ut id quo fit ab illa, tam, ut quo, quam, ut quod.

198 Secundo probari potest eadem sententia. Nam verbum constituit formaliter intellectum in ratione intelligentis: ergo implicat dari visionem Dei, per essentiam sine verbo. Consequentia videtur evidens. Antecedens vero probatur. Tum testimonio D. August. lib. 9. de Trinit. cap. 10. ubi verbum appellat notitiam: constat autem nihil esse aliud notitiam, quam cognitionem, et perceptionem obiecti: ergo, etc. Tum etiam ex D. Thom. 1. part. quaest. 34. art. 1. ad 3. ubi loquens de intellectione formaliter sumpta, inquit: Intelligere importat solam habitudinem intelligentis ad rem intellectam, in qua nulla ratio originis importatur, sed informatio quaedam in intellectu nostro, prout intellectus noster fit in actu per formam rei intellectae. Ubi, ut vides intelligere dicitur effectus formalis formae rei intellectae, in qua nulla originis ratio importatur: constat autem solum verbum esse formam rei intellectae, in qua nulla ratio originis importatur: siquidem licet species intelligibilis sit forma rei intellectae, in ea tamen involvitur, quod ab illa procedat verbum, cum tamen a verbo nulla alia forma rei intellectae, aut aliquid aliud originetur: ex eo, quod est terminus virtutis productivae intellectus. Tum denique ex eodem D. Thom. quaest. 8. de potentia art. 1. ubi inquit: Verbum nostri intellectus non est extrinsecum ab ipso intelligere intellectus, cum ipsum intelligere compleri non possit sine verbo praedicto: ergo sentit pertinere intrinsece ad actum intelligendi, atque adeo esse ipsam intellectionem: siquidem intellectio, quae est qualitas, ut ex dictis constat, debet esse una simplex qualitas, sicut et aliae qualitates per se, et directe pertinentes ad praedicamentum qualitatis: et ita nequit resultare ex verbo, et ex aliqua alia qualitate.

199 Tertio probatur, et confirmatur praecedens argumentum. Quia intellectio nihil est aliud, quam actualis manifestatio, per quam res intellectui manifestatur: sed per verbum mentis manifestatur ei actualiter res per illud repraesentata: ergo intellectio, et verbum erunt idem, et per consequens hoc ipso, quod in beatis detur visio Dei per essentiam, non poterit non ibidem verbum ipsius reperiri. Utraque consequentia videtur aperte sequi ex praemissis. Maior vero etiam constat. Quoniam nihil aliud est rem fieri manifestam intellectui, quam, quod ipse percipiat illam, et propterea stare non potest rem aliquam esse manifestam illi, et ignorari ab ipso. Minor autem etiam patet. Nam cum verbum sit actualissima repraesentatio obiecti, erit etiam actualissima manifestatio eiusdem.

Confirmatur. Nam ideo essentia divina ex se ipsa est actualis intellectio omnium intelligibilium, quia omnia illa actualissime repraesentat, estque actualissima manifestatio omnium: ergo cum verbum actualissime repraesentet intellectui rem intellectam, erit actualis manifestatio, ac proinde actualis notitia, et intellectio illius.

200 Quarto probatur, et simul confirmantur duo praecedentia argumenta. Nam hoc ipso, quod intellectus informetur per speciem intelligibilem impressam habitualiter repraesentantem obiectum, constituitur in ratione intellectivi: ergo hoc ipso, quod informetur per speciem expressam, quae actualissime repraesentet obiectum, constituitur in actu secundo intelligens, ac proinde verbum, et intellectio erunt idem, et hac data in beatis, nequibit illud eisdem negari. Haec secunda consequentia constat ex priori. Prior vero etiam liquet. Nam, sicut similitudo intentionalis complet potentiam intellectivam, ita similitudo, quae est in actu primo, et per modum habitus, complebit, et constituet eam in actu primo, et quasi habitualiter reddendo ipsam complete intellectivam: et deinde similitudo actualissima, quae (ut sic dicamus) in actu secundo repraesentat, complebit actualissime intellectum reddendo illum intelligentem in actu secundo. Antecedens autem non indiget probatione.

Confirmatur primo. Nam intellectus intelligit per hoc, quod actu trahat ad se res; voluntas vero vult per hoc, quod actu feratur ad illas, ut docere videtur Aristot. 3. de Anima, text. 15. et D. Thom. infra quaest. 27. art. 4. ergo intellectio consistit in verbo mentis, per quod actualissime, et in actu secundo res repraesentantur, ac proinde actualissime, et in esse intelligibili, seu repraesentativo ad eundem intellectum trahuntur.

Confirmari potest secundo ex iis, quae supra diximus. Nam cum volumus recte intelligere aliquam rem, tunc maxime conamur ad formandum intra nos perfectam similitudinem, et ubi primo per illam intellectus noster actuatur, statim perfectam eiusdem rei notitiam habemus: hoc autem satis arguit, intellectionem in dicta similitudine consistere.

201 Ultimo. Nam ad hoc, ut aliquis sit intelligens in actu, necessario requiritur, quod ipse sit res intellecta in actu, sicut ad hoc, ut aliquid sit intellectivum habitualiter, desideratur indispensabiliter, quod sit res intellecta in habitu, scilicet per speciem intelligibilem habitualiter repraesentantem obiectum: ergo etiam necessario requiritur verbum, ac proinde per omnem intellectionem producetur. Haec ultima consequentia patet ex priori. Quoniam hoc ipso, quod detur verbum, debet fieri per intellectionem. Prior vero ex antecedenti etiam constat. Quia verbum nihil est aliud, quam forma actualissima rei intellectae, per quamque intellectus fit in actu ipsa res intellecta.

§ II. Refertur secunda sententia.

202 Secunda sententia affirmat, dari de facto in beatis verbum mentis repraesentans quidditative, et prout est in se, divinam essentiam, non tamen implicare, quod praedicta essentia, prout est in se videatur sine verbo producto. Hanc reputant probabilem Sylv. in conflatu quaest. 12. art. 2; Canariensis quaest. 27. art. 1. disp. 15; Capreol. in 1. dist. 27. quaest. 2. art. 3. ad 8. et in 4. dist. 49. quaest. 5. art. 3. Eandem tenent, D. Bonav. in 1. dist. 3. quaest. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad ult.; Scotus quodlib. 8. et in 4. dist. 49. quaest. 2. ubi citat Sotum art. 3; Gabriel. in 1. dist. 27. et ibi; Durand.; Ferrara 1. contra Gentes cap. 53; Vazquez in praesenti disp. 38; Molina hic disp. 1; Arrubal disp. 17. cap. 2.

Sententia haec quoad secundam eius partem patebit ex dicendis pro nostra assertione. Quoad primam vero probatur primo. Nam visio beatifica prius natura habet connaturaliter loquendo, esse in fieri, quam in facto esse: ergo connaturaliter loquendo, ac proinde de facto, erit simul actio, et verbum. Antecedens probatur. Quia intellectio se ipsa pendet ab intellectu actualiter influente, et secundum hoc consideratur in fieri, et deinde talis intellectio, saltim connaturaliter loquendo, atque adeo de facto, est vere completa, et terminata; et ita non solum erit in fieri, sed in facto esse, et non utcumque; sed ita, ut prius connaturaliter loquendo sit in fieri, quam in facto esse: quandoquidem quidquid est sub utroque ex istis statibus, prius debet esse in fieri, quam in facto esse, ut inductive constat. Consequentia vero probatur. Quia prout est in fieri, et se ipsa actu pendet ab intellectu, est actio, quippe cum hoc sit proprium actionis: et prout est in facto esse est verbum, siquidem verbum nihil est aliud, quam intellectio terminata, et in facto esse.

203 Secundo. Nam Pater Aeternus licet habeat sibi praesentissimam suam essentiam in ratione obiecti cognoscibilis, nihilominus producit Verbum: et similiter licet essentia Angeli sit praesens actualiter, et proportionata intellectui Angelico; nihilominus etiam in sui intellectione format verbum, ut ex doctrina D. Thom. infra dicemus: ergo beati in visione beatifica etiam formabunt actu verbum. Patet conseq. Nam una ex potissimis rationibus, ob quam poterat denegari beatis haec productio verbi, est, quia verbum ponitur ad hoc, ut suppleat absentiam obiecti terminantis intellectionem, sicut species impressa ponitur ad hoc, ut suppleat absentiam, vel improportionem obiecti motivi intellectus, ex eo, quod intellectus intelligit trahendo res ad se, atque adeo habendo intra se obiectum, tam, ut motivum, quam, ut terminativum: ergo si haec ratio nihil obstet in aliis intellectionibus, quominus in eis producatur verbum, nec etiam oberit in visione beata.

204 Tertio. Verbum repraesentativum Dei per essentiam non debet importare infinitam perfectionem, sicut species intelligibilis, et quidditative repraesentans Deum eam importat: ergo poterit dari in visione beata, et de facto dabitur. Consequentia, quod posterio rem eius partem, patet ex priori. Nam si semel non repugnat verbum creatum repraesentativum Dei per essentiam, non est cur de facto non detur, siquidem quaevis intellectio connaturaliter petit esse terminatam per suum terminum, scilicet per verbum. Quod primam vero partem, satis eadem consequentia ex antecedenti constat. Nam praedictum verbum ideo solum poterat esse impossibile, quia necessario deberet importare infinitam perfectionem.

Antecedens autem patet ex discrimine, quod versatur inter speciem impressam, et verbum. Nam licet species impressa debeat commensurari cum obiecto, et immaterialitate eius, quia tenet se ex parte illius, secus vero verbum, quia non commensuratur immediate ipsi obiecto, sed perfectioni luminis, et actionis, per quam producitur. Quare cum haec habeant esse limitata tam in esse entis, quam in genere intelligibili, non poterit non verbum habere eandem finitatem, et limitationem in utroque ordine.

205 Confirmatur primo. Verbum repraesentativum, quod Angelus format, non est necesse, ut adaequet in perfectione entitativa, aut in esse repraesentativo totam speciem impressam, per quam producitur: ergo neque etiam verbum repraesentans essentiam divinam debebit in aliquo esse reali, sive entitativo, sive repraesentativo adaequare perfectionem eius, ut habet rationem speciei intelligibilis. Antecedens admittitur communiter a Theologis in materia de Angelis. Conseq. vero satis constare videtur. Tum ex paritate rationis. Tum etiam: quia hoc ipso, quod verbum Angelicum non adaequet speciem intelligibilem, media qua producitur, non erit de ratione verbi illam adaequare, et per consequens poterit produci verbum creatum repraesentativum Dei, prout est in se, licet non adaequet virtutem speciei, per quam fit.

Confirmatur, et explicatur secundo. Nam verbum non potest non in repraesentando limitari a visione beata, quae est finitae perfectionis: ergo non poterit non esse finitum, et limitatum, et consequenter erit possibile, et de facto dabitur una cum eadem visione beata. Utraque conseq. patet ex dictis. Antecedens vero suadetur. Quia verbum non potest amplius repraesentare quam id, quod per cognitionem attingitur: ergo verbum non poterit non limitari per praedictam cognitionem.

§ III. Verior opinio.

206 Dicendum tamen est, non posse etiam de potentia Dei absoluta produci verbum repraesentans Deum per essentiam. Ita D. Thomas locis citatis, et perpensis dub. 1. huius art. quem sequuntur Caietan., Bannez, Zumel, Nazar., Gonzalez, Navarrete, Ripa, Alvarez, Javellus, Soncinas locis dubio citato adductis, Capreolus in 4. dist. 49. quaest. 5. et nostri Complut. in lib. de Anima disp. 21. quaest. 5. et tandem Ledesma de perfectione Dei, quaest. 8. art. 5. et 6. ubi ait sententiam hanc esse communiorem inter Thomistas, quam etiam quam plures alii aperto Marte tuentur.

Assertio haec aperte deducitur ex duplici illa ratione, quam in dubiis praecedentibus ad probandam impossibilitatem speciei impressae creatae repraesentantis quidditative Deum, attulimus. Nam sicut species impressa repraesentat quidditative, et prout est in se ipso Deum, ita species expressa, seu verbum per visionem beatificam formatum deberet illum quidditative etiam repraesentare. Unde quemadmodum ob hanc rationem non potest non species intelligibilis esse eiusdem naturae cum obiecto, scilicet cum Deo, sic ob eandem non posset non verbum esse etiam eiusdem naturae cum illo; siquidem similitudo illa verbi ad Deum non posset non in unitate naturae fundari, ut ex supra dictis constat: cumque implicet formam creatam esse in aliquo vero, et reali esse eiusdem naturae cum Deo, ut ostensum est, implicabit etiam dari verbum, quod praedictam convenientiam petit.

Deinde sicut species impressa debet esse eiusdem immaterialitatis cum obiecto quidditative repraesentato, ita expressa, seu verbum: et ideo quotiescumque Angelus, v. g. cognoscitur medio verbo, ipsum quidditative repraesentante, toties verbum illud est ita immateriale sicut Angelus: et similiter verbum nostrum repraesentans aliquam quidditatem materialem, aut aliquod eius praedicatum quidditativum est eiusdem immaterialitatis cum illis: ergo sicut propter illam rationem repugnat species impressa, et creata Dei per essentiam, ita verbum, seu species expressa, et creata illius prout est in se.

§ IV. Solutiones argumentorum primae sententiae.

207 Ad primum primae sententiae, quod erat ultimum ex dubio quarto relictum, respondetur negando antecedens. Et ad probationem distinguendum est antecedens: Est vera actio vitalis, verumque fieri, de praedicamento actionis consistens in fluxu, et esse viali negandum est: de praedicamento qualitatis habens per modum formae perfectae eminenti modo rationem actionis, et termini, concedendum est: et deinde neganda est prima consequentia.

Explicatur hoc. Nam praedicta actio immanens, nempe intellectio, et aliae iam dictae ob suam eminentiam, ultimamque actualitatem aequivalent actioni transeunti, et termino illius: termino quidem, quia est forma, et qualitas quaedam perfecta sicut terminus praedictae actionis; actioni vero, quia eminenti modo est ultima actualitas potentiae, et consistit in exercitio quodam actualissimo: et ita est forma quaedam perfecta in actuali exercitio, et ultima actualitate constituta, qua intellectus actualiter vivit, et obiecto virtualiter, et intelligibiliter unitur. Unde licet actio transiens, quae est purum fieri ad praedicamentum actionis spectans, et realiter in esse viali, et fluxu consistens, debeat necessario habere terminum productum ex natura rei ab ea distinctum, cum esse eius, quippe viale, sit propter illum: secus vero intellectio, quia non necessario est propter terminum, scilicet verbum, sed terminus, et verbum est propter ipsam, ut eo mediante, tamquam obiecto (modo iam dicto) praeintellecto, obiectum contemplatur.

Quapropter quando praedicta intellectio indiguerit hoc termino, ex hoc quod obiectum non est actu praesens, et in ratione obiecti terminativi non habet sufficientem actualitatem, quia non est de ratione eius esse actualiter intellectum, seu esse actu terminans intellectionem, tunc eadem intellectio quatenus eminenter aequivalet actioni transeunti, estque ultima actualitas agentis, producit elevatiori modo terminum a se distinctum, nempe verbum: quando vero eo non indiguerit, ex eo, quod obiectum est intime praesens, habetque sufficientem actualitatem ad hoc, ut non solum in ratione obiecti motivi, sed etiam actu terminativi, se ipso immediate uniatur cum intellectu, ut in visione beatifica contingit, tunc non producit terminum a se distinctum: quia cum non sit propter illum, sicut actio transiens, sed potius terminus sit propter indigentiam ipsius intellectionis, non producit illum, cum eo non indiget, sed ipsa sola per modum formae perfectae, et habentis in se eminenter rationem actionis, et termini, procedit ab intellectu, illumque vitaliter, et in actu secundo cum obiecto unit.

208 Ad primam confirmationem respondetur cum N. Complut. in lib. Phys. disp. 16. num. 13. et in lib. de Anima disp. 21. quaest. 1. necnon 2. et 3. maxime vero quaest. 1. quod visio beatifica non est actio de praedicamento actionis, sed vera qualitas: quia ut docet D. Thom. in 1. dist. 8. quaest. 4. art. 3. ad 3. actio, ut constituit peculiare praedicamentum ab omnibus aliis distinctam, dicit aliquid fluens cum motu: intellectio autem non consistit in fluxu, aut esse viali, nec habet rationem motus, sive mutationis instantaneae, quae in 3. Physic. diffinitur per hoc quod sit, actus entis in potentia, etc. quaeque importatur ab actione de praedicamento actionis: de quo videndi sunt praedicti Complut. loco citato. Unde sicut intellectio est forma perfecta, ita non constituit subiectum in fluxu, et in via; sed (ut loquitur Aristoteles 3. de Anima textu 22. et explicat D. Thom. ibidem lectione 12.) est actus perfecti, id est, constituens intellectum in esse perfecto, non vero in esse viali.

Diximus, non esse actionem de praedicamento actionis: non vero absolute, quod non sit actio: quia non negamus illam esse veram actionem, sed esse actionem de praedicamento actionis. Nam vera actio abstrahit ab ea, quae constituit praedicamentum actionis a reliquis aliis distinctum, et ab ea, quae est vera qualitas pertinens ad secundam speciem qualitatis, ut loco citato optime, et fuse N. Complut. ex D. Thom. explicant.

Et ad probationem in contrarium negandum est, hinc fieri, visionem beatificam esse verbum mentis; quia verbum istud non est utcumque qualitas, sed qualitas similis obiecto, et procedens ab intellectu media alia qualitate, scilicet intellectione, ut habet rationem dictionis. Quid autem dicat intellectio, prout dictio, et quomodo inter se comparentur ipsa, ut intellectio, seu ut contemplatio obiecti, et ipsamet, prout productio, et dictio verbi, et plura ad hoc spectantia, et ad exactiorem intelligentiam huius dubii conducendia explicant ex D. Thom. praedicti Complut. in lib. de Anima disp. citata quaest. 4.

Ratio vero, ob quam verbum non procedit se ipso immediate ab intellectu, est, quia non habet rationem qualitatis, ita eminentis, sicut intellectio, quae aequivalet actioni transeunti, et eius termino: et ita indiget actione a se distincta, per quam fiat, quaeque habeat, ut supra tetigimus, rationem ultimae actualitatis respectu illius, et intellectus, totiusque ordinis intelligibilis pure creati quatenus talis.

209 Nec refert, quod ibidem dicitur, scilicet unumquodque producere sibi simile, ac proinde visionem beatificam procedentem ab intellectu, ut est similis obiecto, debere esse similitudinem eiusdem obiecti, et consequenter non posse non esse verbum: quandoquidem hoc nihil est aliud, quam qualitas expressa, seu producta ab intellectu, quae sit similis obiecto.

Non itaque hoc refert. Quia intellectus creatus quoties versatur circa obiectum, quod ex se ipso est obiectum intelligibile, et simul essentialiter intellectum per aliquam intellectionem, scilicet circa divinam essentiam, prout est in se, toties in ratione productivi se habet per modum agentis aequivoci: et ita non producit, nisi tantum intellectionem, quae ob sui eminentiam aequivalet actioni transeunti, et eius termino, ut dictum est, quaeque, ut etiam ex dictis constat, nequit esse similitudo formalis obiecti, ne sit eiusdem naturae in esse intelligibili cum Deo, ac proinde dicat in hoc ordine infinitam perfectionem, licet quando idem intellectus versatur circa alia obiecta, habeat, saltim ex parte, rationem agentis univoci, et propterea producit verbum, quod est eiusdem naturae in esse intelligibili cum obiecto, seu specie intelligibili, modo tamen supra dub. 5. huius disp. insinuato.

210 Ad secundam confirmationem respondetur, quod hoc ipso, quod intellectio procedat ab intellectu per modum formae perfectae eminenter aequivalentis actioni transeunti, et termino illius, potest eminenti modo procedere ab illo, tam, ut quo, quam, ut quod, ac proinde si talis intellectio non indiguerit termino producto a se realiter distincto, ex eo, quod obiectum ob sui eminentiam, et purissimam actualitatem est intime unitum cum intellectu in ratione obiecti intellecti, tunc non producetur verbum.

Et ad primam probationem in contrarium respondetur, quod licet fieri, de praedicamento actionis, et coniunctum cum motu non possit esse fieri sui ipsius, ita ut fiat, ut quo, et ut quod, sed solum ut quo: secus tamen fieri, eminens, et consistens in forma, et qualitate quadam perfecta. Nam ex quo capite est ultima actualitas agentis, et aequivalet actioni transeunti, non indiget alia actualitate, seu actione, media, qua procedat ab intellectu; et ex quo capite est forma perfecta non consistens, quoad suam formalitatem sive entitatem in fluxu, et esse viali, procedit etiam, tamquam res effecta, ut quod. Nec inde sequitur quod sit antequam sit, ut argumentum intendit, sed quod simul habeat ratione suae eminentiae procedere, ut quo, et, ut quod, absque ulla distinctione ex parte rei conceptae, sed solum ex parte modi concipiendi, et ad summum (de quo alibi) cum sola distinctione virtuali; ita, ut illa formalitas, per quam aequivalet actioni transeunti, sit prior virtualiter alia, per quam aequivalet termino illius, quamvis realiter loquendo utraque formalitas sit omnino simul.

Per quod etiam ad secundam probationem satis patet. Nam licet effectus, vel terminus productus debeat indispensabiliter distingui a sua causa, vel principio productivo, non tamen est necesse, ut fieri, et productio alicuius rei, consistentis in actuali exercitio, et ultima actualitate agentis, et simul rationem formae perfectae habentis, distinguatur ab eadem forma, ut producta, ut quod: quia tale fieri non est utcumque fieri reale illius, sed fieri reale, et eminens.

Unde sicut generatio passiva Verbi divini, quae in satis probabili multorum sententia consistit in relatione filiationis per modum originis significatae, simul habet esse realiter eminenter productam, ut quo, et, ut quod, et hoc non arguit in ipsa distinctionem realem, quia hoc non convenit illi utcumque realiter, sed realiter eminenter, atque adeo per modum alicuius praehabentis unite, et elevatiori modo utramque rationem: ita hoc ipsum, proportione servata, in emanatione intelligibili, et creata, ratione suae eminentiae invenietur.

211 Ad secundum respondetur cum nostris Complut. in lib. de Anima disp. 21. quaest. 2. 3. et 4. et peculiariter quaest. 2. num. 32. et sequentibus, negando antecedens. Et ad primam probationem ex testimonio August. desumptam respondetur cum Angelico Doctore 1. part. quaest. 34. art. 1. ubi postquam sibi opposuit verba Augustini in argumento hoc adducta, sic in solutione ad secundum loquitur: Cum ergo dicitur, quod verbum est notitia, non accipitur notitia pro actu intellectus cognoscentis, vel pro aliquo eius habitu, sed pro eo, quod intellectus concipit cognoscendo. Unde, et Augustinus dicit, quod verbum est sapientia genita, quod nihil aliud est, quam ipsa conceptio sapientis, quae etiam pari modo notitia genita dici potest.

212 Ad secundam probationem respondetur, loqui ibi S. Doctorem de intelligere, prout distincto a dicere: de eo autem sic sumpto verum est, quod in illo nulla ratio originis importatur, id est, quod ab eo nihil procedat, tanquam terminus, per illud productus, et ab eo distinctus, sicut in ipso dicere contingit, et propterea dixit D. Thom. quod in eo nulla ratio originis importatur, sed solum informatio quaedam in intellectu nostro, ut denotaret non debere respicere aliud a se distinctum, tanquam terminum per illud productum, sed respicere subiectum, ut illud constituat in esse intelligentis obiectum.

Caeterum cum post praedicta verba, scilicet: Quod est informatio quaedam in intellectu nostro, statim adiecit: Prout intellectus noster sit in actu per formam rei intellectae, noluit significare, quod forma rei intellectae sit id, per quod formalissime constituitur intellectus in ratione intelligentis, ita, ut hoc sit effectus formalis talis formae, sed quidnam sit illud, per quod intellectus redditur omnino proxime capax ad hoc, ut eliciat, et suscipiat in se intellectionem a praedicta forma distinctam, per quamque in esse intelligentis constituatur: et hoc dixit esse ipsam formam rei intellectae, scilicet speciem intelligibilem: quam formam rei intellectae saepe nominat, ut ex 1. cont. Gent. cap. 53. et aliis locis supra citatis constat: quia nisi intellectus sit actuatus per praedictam formam intelligibilem, non est omnino proxime capax ad eliciendam, et suscipiendam in se intellectionem, quae tam ab specie impressa, quam ab expressa, sive verbo distinguitur.

Unde non est omnino verum id, quod in eodem argumento additur, scilicet, quod intelligere dicitur a D. Thoma effectus formalis rei intellectae, in qua nulla ratio originis importatur: quia licet verum sit, quod in intelligere, ut distincto a dicere nulla ratio originis importatur, est tamen falsum, quod intelligere sit effectus formalis formae rei intellectae. Utrum autem species intelligibilis desideretur ad suscipiendam intellectionem, ita, ut in ipsa immediate inhaereat? an vero solum suscipiatur in intellectu, actuato tamen, et informato per praedictam speciem, eo proportionali modo, quo actiones Christi Domini, licet non recipiantur in substantia Verbi, recipiuntur tamen in humanitate, terminata per praedictam subsistentiam, et visio beata, licet non recipiatur in essentia divina, suscipitur tamen in intellectu beato actuato per essentiam divinam in ratione formae intelligibilis: alia quaestio est, et alibi discutienda.

213 Ad ultimam probationem respondetur, non recte colligi ex eo, quod intelligere compleri non possit sine verbo, atque adeo non sit extrinsecum illi, quatenus per hoc significatur non esse de numero eorum, quae nunquam ad intellectionem desiderantur, quod praedictum verbum pertineat intrinsece ad actum intelligendi, tanquam aliquid in recto ab eo importatum: sed solum colligitur, quod habeat necessarium nexum cum illo, tanquam cum obiecto per se primo, et (modo infra dicendo) intellecto in his intellectionibus ordinis naturalis, et aliis pluribus, in quibus obiectum non est intime praesens in intellectu cum sufficienti actualitate, et immaterialitate, ad hoc, ut se ipso, absque adminiculo verbi a se distincti, possit uniri cum intellectu in ratione obiecti intellecti.

Unde contra hoc nullam habet vim probatio ibidem adducta, scilicet intellectionem esse unicam, et simplicem qualitatem, atque adeo non posse resultare ex verbo, et aliqua alia qualitate, sed necessario consistere in verbo, si semel ad illam desideratur: nam quod intellectio sit simplex qualitas, tollit ab ea, ut importet verbum in recto, ut quid intrinsece illam constituens, non tamen, quod afferat illud, tanquam obiectum modo explicato, et in eventu iam dicto. Nam sicut de ratione intellectus est, quod sit per se nexus cum obiecto intelligibili, ita de ratione intellectionis est, ut habeat etiam nexum cum obiecto, de cuius ratione sit esse actu intellectum, seu actu terminans intellectionem, ut supra tetigimus. Constat autem ex dictis in hoc dub. verbum esse obiectum actu intellectum per intellectiones iam explicatas, et ita non mirum, quod cum eo habeat necessariam connexionem.

214 Ad tertium respondetur, duplicem esse actualem manifestationem rei: aliam quidem per modum vitalis operationis, aliam vero per modum obiecti, et similitudinis, quae non habitualiter, sed actualiter manifestet obiectum, quaeque sit semper, et indispensabiliter nexa cum actuali intellectione a se distincta. Intellectio igitur est actualis manifestatio rei per modum vitalis operationis, non vero per modum obiecti terminantis intellectionem, quodque non habet rationem operationis vitalis. Per quae ad omnia, quae ibidem adducuntur, satis constat.

Ad confirmationem patet ex modo dictis. Nam essentia divina ratione suae eminentiae, et purissimae actualitatis habet adunate rationem, tam intellectionis, quam obiecti, de cuius ratione est esse actu intellectum. Caeterum illud prius convenit illi, quia est manifestatio rei intellectae per modum intelligibilis, et vitalis operationis: at vero hoc posterius competit ei, quatenus correspondet (modo tamen alibi dicendo) verbo mentali, quod hoc, quod est esse de ratione illius, esse actu, et intrinsece terminans intellectionem, seu esse per modum obiecti iam explicati manifestativum rei intellectae. Unde secundum, quod exprimit hanc rationem, non exprimit se ipsam, ut est intellectio, sed ut obiectum intellectum.

215 Ad quartum, concesso antecedenti, neganda est conseq. Quia intellectio non est formaliter similitudo quantumvis actualissima obiecti. Et ad probationem dicendum est, solum probare, quod sicut species intelligibilis ratione suae habitualis repraesentationis reddit obiectum intelligibile, ita species expressa, sive verbum reddit illud actualiter intellectum, id est, actu terminans intellectionem: non tamen, quod sicut species intelligibilis constituit intellectum in actu primo, tanquam aliquid intrinsecum, et intrinsece pertinens ad talem actum primum, ita verbum constituat intellectum intelligentem, ut quid intrinsecum, et intrinsece spectans ad intellectionem.

Et ratio disparitatis sumitur ex supra dictis. Quia licet intellectio debeat oriri, tanquam ab unico principio, et actu primo adaequato, a masculo, et a femina intellectuali, nempe ab intellectu, et obiecto, sive ab specie intelligibili, quae sit idem obiectum in esse intelligibili, reddatque illud intelligibile: et similiter licet obiectum, vel verbum, quod in eodem ordine, et actualiori modo sit idem obiectum, et constituat illud in ratione intellecti, debeat terminare intellectionem, seu partum illum in intellectionibus supradictis; non tamen ipsa intellectio in creaturis (de quibus loquimur) est ipsum obiectum intellectum, adhuc in esse intelligibili, sicut principium et terminus illius habent esse praedictum obiectum: quia non est similitudo illius, sed unio cum eo, tanquam cum obiecto intellecto, sive tendentia vitalis in illud, tanquam in rem intellectam: ac proinde obiectum, vel verbum non pertinebit intrinsece ad intellectionem, ut quid illam intrinsece constituens, sed solum, ut obiectum per se inspectum, et cum ipsa actualiter nexum; quamvis species intelligibilis pertineat ad intellectum, ut intrinsece illum complens, et constituens in actu primo, reddensque obiectum intelligibile; et similiter verbum spectet intrinsece ad rationem termini, et obiecti actualis intellectionis: quia utrumque munus est munus rei intellectae, vel eius, quod est idem in esse intelligibili cum illa.

216 Per quod etiam ad utramque confirmationem patet. Non enim intellectus dicitur intelligere trahendo ad se res, ex eo, quod ipsa intellectio consistat in hoc, quod intellectus intelligibiliter habeat, aut trahat ad se res, seu (quod idem quoad praesens est) sit similitudo in esse intelligibili illarum, sed quia nequit dari intellectio, nisi obiectum sit intime praesens intellectui, tam in ratione obiecti motivi, quam terminativi, seu quantum est ex se actu terminantis intellectionem, sive per se ipsum, sive media praedicta similitudine. Unde cum volumus perfecte intelligere aliquam rem, ideo curamus perfectam eius similitudinem expressam formare: quia in intellectionibus iam dictis, necessario desideratur talis similitudo ad praestandum hunc influxum; et cum fiat per intellectionem, non potest non ea formata haberi perfecta cognitio talis rei.

Nec refert si obiicias, non cohaerere haec cum illis, quae in Summulis lib. 1. de Terminis cap. 1. N. Complut. dicunt de actibus intellectus, scilicet eos esse per se expressas similitudines rerum. Respondetur enim, id tantum ab illis fuisse dictum adducendo actus intellectus in exemplum ad explicandum signum formale, ut distinctum a signo instrumentali: constat autem ex communi Doctorum sententia, quod ad adducendum aliquid in exemplum, satis superque est uti probabili aliorum sententia, ut D. Thom. multoties id fecit.

217 Ad ultimum respondetur cum nostris Complut. in lib. de Anima disp. citata num. 102. concedendo antecedens. Nam licet intellectio formalissime sumpta non consistat in hoc, quod intellectus fiat res ipsa intellecta, quandoquidem hoc, quod est intellectum esse intelligentem, non est effectus formalis per se primus rei intellectae: attamen nunquam datur intellectio, quin intellectus fiat in actu res intellecta; vel quia res intellecta unitur per se ipsam in ratione rei actu intellectae cum ipso intellectu, vel quia unitur cum eo, mediante verbo illius defectum supplente. Et deinde neganda est utraque conseq. Et ad probationem prioris, in qua posterior innititur, patet ex modo dictis. Quoniam verbum non est utcumque forma rei intellectae, seu res ipsa intellecta, sed forma illius expressa, et producta per intellectionem. Caeterum ad hoc, ut intellectus intelligat, non est necesse, ut fiat in actu per hanc formam, sed per eam, vel per ipsam rem intellectam, non expressam per intellectionem, sed per se ipsam ratione suae summae actualitatis unitam cum intellectu per modum obiecti intellecti, seu obiecti actu terminantis intellectionem, propter quam rationem solet nomine verbi, communiter dicti, nuncupari.

Ad argumenta secundae sententiae dubio sequenti responsum praebebimus.