Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Postquam ostendimus esse in Deo intellectivam cognitionem proprie, et formaliter sumptam, restat, ut explicemus, an talis intellectio simul habeat rationem scientiae proprie, et formaliter acceptae, sive talis distinguatur virtualiter ab intellectione, ut praecise Dei intellectio est; sive solum ex parte nostri modi concipiendi, de quo infra.

§ I. Referuntur duae sententiae.

40 Prima sententia denegat Deo rationem scientiae proprie, et formaliter sumptae. Ita aliqui, quos refert D. Thom. in 1. dist. 35. art. 1. pro qua sententia sic primo arguit. Nam scientia, de qua loquimur, est habitus conclusionis, sicut intellectus est habitus principiorum, ut docet Philosoph. 6. Ethic. cap. 3. 5. et 6. sed Deus non cognoscit aliquid per modum conclusionis; quia sic eius intellectus descenderet a principiis in conclusiones, quod etiam ab Angelis Dionysius 7. de divinis nominibus removet: ergo scientia non est formaliter in Deo.

Confirmatque hoc ipsum S. Doctor de verit. quaest. 2. art. 1. Nam omne, quod scitur per scientiam, debet sciri per aliquid notius: sed Deo non est aliquid magis, et minus notum, sed omnia sunt ei aeque notissima: ergo in eo nequit esse scientia.

Secundo arguit loco citato ex 1. sententiarum. Simplicissimo, et primo nihil convenit, quod sibi aliquid praesupponat, quodque addatur rei praeexistenti: sed scientia praesupponit vitam, et essentiam, et dicit aliquid additum eisdem, ut in principio libri de causis dicitur: ergo cum Deus sit ens simplicissimum, et primum, nequit in eo scientia reperiri.

41 Tertio, hoc ipsum probat S. Doctor. Nihil, quod pluralitatem requirit, invenitur in eo, quod summe est unum: sed scientia requirit pluralitatem quandam, scilicet scientis, scientiae, et scibilis: ergo Deo, qui summe unus est, non conveniet.

Nec refert, si dicas, non esse necessariam ad rationem scientiae distinctionem scientis, et scibilis: sed posse in idem coincidere.

Nam contra hoc est (inquit D. Thom.) quod nihil sibi ipsi simile dici potest, ut dicit Hilarius; neque aliquid se ipsum recipit, aut capit: sed secundum Philos. 1. de Anima text. 25. scientia est assimilatio scientis ad rem scitam, et scientia fit secundum receptionem scibilis in sciente: ergo videtur, quod non possint idem esse sciens, et scitum.

Ultimo probatur. Nam cognitio Dei per se primo terminatur ad suam essentiam, et in illa sic cognita attingit attributa, et creaturas: ergo non est in Deo scientia proprie, et formaliter dicta. Antecedens constat ex iis, quae in tractatu de Visione Dei diximus, et ex infra dicendis amplius patebit, communiterque a Theologis admittitur. Conseq. autem probatur. Quoniam in hoc differt scientia a notitia luminis principiorum, quae dicitur intelligentia, quod illa per se primo versatur circa conclusionem, ista vero per se primo tendit ad principia, et causas conclusionum: ergo si omnis cognitio divina per se primo versatur circa suam essentiam, quae habet rationem principii, et causae, aut quasi causae suorum attributorum, et creaturarum: consequens erit, ut omnis cognitio divina sit cognitio principiorum, nulla vero scientifica, si de cognitione scientifica proprie, et formaliter fiat sermo.

42 Secunda sententia admittit in Deo scientiam proprie, et formaliter sumptam; negat tamen illam respectu suorum attributorum, et aliarum veritatum creatarum, quae sunt omnino necessariae. Ita quoad utramque partem Durandus in 1. dist. 35. quaest. 4. et Ferrara relatus a Gonzalez in praesenti disp. 34. n. 4. Et quoad posteriorem Democritus, et Herveus quodlib. 2. quaest. 2.

Fundamentum est. Quoniam omnis cognitio scientifica debet esse per causam: at neque ea, quae sunt formaliter in Deo, qualia sunt attributa, neque praedictae veritates creaturarum habent sui causam: ergo cognitio Dei attingens praedicta non habebit veram rationem scientiae. Maior cum conseq. patent. Minor autem quoad priorem part. etiam constat. Quoniam quidquid causatum est, non potest non esse creatum. Quoad secundam vero part. etiam patet. Quoniam id, quod non potest non esse, nequit habere sui causam: quoniam causa desideratur ad hoc, ut aliquid producatur, et sit: at praedictae veritates hoc ipso, quod sint omnino necessariae, non possunt non sic esse: ergo nequeunt habere sui causam.

§ II. Vera sententia duabus conclusionibus explicatur.

43 Dicendum tamen est primo, in Deo esse scientiam proprie, et formaliter dictam. Assertio haec videtur certa secundum fidem. Esther. 14. Te, Domine, qui habes omnium scientiam. Job. 21. Numquid Deum docebit quisquam scientiam? Psal. 138. Mirabilis facta est scientia tua ex me. Ecclesiast. 42. Cognovit enim Dominus omnem scientiam. Ad Rom. 11. O altitudo divitiarum sapientiae, et scientiae Dei. Ad Colossenses 2. In quo sunt omnes Thesauri scientiae, et sapientiae Dei. Quae testimonia iuxta regulam Augustini dub. 1. huius disp. adductam, et communiter a Theologis receptam, debent intelligi in sensu proprio, et formali, ut ex ibidem dictis constat. Unde sancti Patres hoc ipsum communiter tuentur, Dionys. cap. 7. de divinis nominib. August. 1. de doctrina Christiana cap. 8. et lib. 6. de Trinit. cap. 7. tom. 3. et lib. 15. cap. 5. et cap. 6. per totum, D. Thom. in praesenti, et 1. cont. Gent. cap. 45. et alii plures, quibus communiter subscribunt omnes Theologi.

Ut autem rationem fundamentalem huius assertionis ex D. Thom. desumptam tradamus, notandum est cum Bannez in praesenti, quod cum scientia sit cognitio rei per causam, dupliciter potest intelligi, quod, res per causam cognoscatur, scilicet, vel per causam ex parte cognoscentis, et rei cognitae, vel per causam rei cognitae solummodo. Tunc autem aliquid scitur per causam ex parte cognoscentis, quando non solum scitur unum esse causam alterius; sed etiam cognitio rei scitae causatur ex alia cognitione, per quam cognoscitur causa. Tunc vero aliquid scitur per causam rei cognitae solum, quando sciens scit unum esse causam alterius, quamvis cognitio unius non causetur ex alia cognitione causae.

44 Hinc ergo ratio fundamentalis ex Divø Thoma desumitur. Quoniam ad rationem scientiae proprie, et formaliter sumptae non requiritur, ut sit cognitio rei per causam tam ex parte cognoscentis, quam ex parte rei cognitae, sed satis est cognitio rei per causam ex parte rei cognitae se tenentem: sed Deus perfectissime cognoscit res per suas causas, seu per causas ex parte illarum se tenentes: ergo non solum erit scientia proprie, et formaliter dicta, sed etiam scientia perfectissima. Maior patet. Tum quia scire nihil aliud est, quam rem per causam cognoscere: at ad hoc, ut res certo noscatur per causam, sat est, ut sciatur per suam causam, seu per causam ex parte eius tantummodo se habentem. Tum etiam: quia Angeli habent veram, et propriam scientiam formaliter sumptam, ut communiter admittunt omnes Theologi, et tamen non cognoscunt rem per causam ex parte cognoscentis se tenentem; id est, ita ut cognitio effectus causetur ex alia cognitione causae, alioqui intelligerent discurrendo, et ex una cognitione alicuius veritatis deveniendo in cognitionem alterius, quod quidem aperte pugnat cum modo proprio cognoscendi illorum, scilicet per simplicem intuitum, ut docet D. Thom. 1. part. quaest. 58. art. 3. et de verit. quaest. 2. art. 1. ad 4. et cum eo cuncti Theologi.

Minor etiam constat. Quoniam Deus cognoscit perfectissime omnes effectus creatos, et causas eorum, et quod praedictae causae sunt causae talium effectuum, licet omnia ista per simplicem intuitum et absque discursu attingat: hoc autem satis est ad hoc, ut perfectissime sciat per causas ex parte earum se tenentes: ergo, etc.

45 Confirmatur. Nam Deus perfectissime cognoscit omnes creaturas in sua essentia, tanquam in causa: ergo habet perfectissimam scientiam earum. Consequentia patet. Antecedens autem constat. Tum ex dictis in tract. de Visione Dei disp. 7. n. 72. Tum etiam: quia cum essentia divina sit causa creaturarum, et Deus perfectissime penetret, et comprehendat illam, non potest non in ea, ut in causa penetrata, et comprehensa cognoscere omnes effectus creatos.

Nec refert, si obiicias, quod scientia alicuius rei est cognitio per causam propriam illius: at essentia divina non est causa propria, et peculiaris, v. g. hominis, sed causa communis omnium effectuum possibilium: ergo cognitio hominis in essentia divina, ut in causa, non erit cognitio scientifica.

Respondetur enim, essentiam divinam, ut habet rationem causae, dupliciter posse considerari. Primo adaequate, secundum quod continet omnes creaturas, non solum secundum rationes, in quibus adunantur, sed etiam secundum speciales, in quibus distinguuntur. Secundo inadaequate, secundum quod praecise exprimit continentiam alicuius creaturae determinatae (v. g. hominis) longe ementiorem, et perfectiorem, quam si solum esset destinata ad illum continendum.

. Dicimus ergo, quod etsi essentia divina adaequate sumpta, sit causa communis omnium creaturarum; non tamen si inadaequate accipiatur: et ita quamvis demus ad scientiam alicuius rei considerari, quod cognoscatur per causam propriam ipsius, nihil ex hac parte obstabit, quominus cognitio alicuius effectus in essentia divina, ut in causa, sit vera scientia.

46 Quamvis cum hoc stet, (ut ex se patet) quod scientia Dei ratione suae summae perfectionis, et eminentiae nequeat terminari ad divinam essentiam, cum praecisione sumptam, ut est causa adaequata alicuius creaturae: sed necessario debeat simul terminari ad eandem essentiam, ut est causa adaequata omnium, licet terminetur ad hanc creaturam, v. g. hominem, quia peculiariter illum continet, et ad bruta, quia peculiariter etiam habet ea continere. Sed circa haec videantur illa, quae in tract. de Visione Dei disp. 6. dub. unico diximus, et iuxta ibidem dicta intelligantur ista.

47 Dicendum est secundo, dari in Deo veram, et propriam scientiam suorum attributorum, et proprietatum, necnon et quarumcunque veritatum creaturarum, quamvis illae necessariae sint. Haec est contra secundam sententiam initio adductam. Eam tamen communiter tuentur omnes fere Theologi, et ideo ab eis in particulari referendis abstinendum.

Ratio autem eius, quoad priorem part. quam tuetur D. Thom. in hac quaest. art. 16. inquiens, quod Deus habet de se scientiam speculativam, innuitur ab eodem Angelico Doctore supra quaest. 1. art. 2. Quoniam nostra Theologia est vera scientia demonstrans de Deo sua attributa seu proprietates, aut quasi proprietates, quamvis nulla earum habeat proprie, et in rigore veram causam: ergo eadem ratione poterit in Deo esse vera, et propria scientia de eisdem proprietatibus, etiam si non possit dari vera causa illarum. Patet conseq. et antecedens discursu eiusdem Angelici Doctoris, qui sic se habet. Quoniam ad hoc, ut aliqua cognitio habeat veram rationem scientiae, non est necesse, ut attingat rem per veram, et propriam causam illius; sed satis est, quod attingat illam per aliquam rationem formalem ipsius, ut patet in Metaphysica, ostendente passiones entis de ipso ente, non quidem per causam proprie dictam, sed per rationem formalem; quippe cum ratio entis, quae non distinguitur a ratione boni, vel veri, nequit esse causa vera, et propria eorum, sed solum ratio formalis: ergo licet divina attributa non habeant causam proprie dictam sui, sed solum rationem formalem, poterunt sciri a nostra Theologia, et a Deo per scientiam proprie talem.

48 Confirmatur ratione, quam tangit Sanctus Doctor ibidem. Quoniam Theologia nostra est scientia subalternata respectu scientiae beatorum, et scientiae Dei: ergo principia cognita per fidem, in quibus innititur Theologia ad demonstrandam de Deo aeternitatem, v. g. per eius immutabilitatem, scientur a beatis, et a Deo per veram scientiam. Conseq. patet. Quoniam de ratione scientiae subalternatae est, ut subordinetur alteri scientiae subalternanti quae veram, et propriam rationem scientiae habeat, ut communiter docent omnes Dialectici, et Theologi.

Antecedens vero probatur et explicatur. Nam quaedam sunt scientiae, quae procedunt ex principiis notis lumine naturali intellectus, sicut Arithmetica, Geometria, et huiusmodi. Quaedam vero sunt, quae procedunt ex principiis notis lumine superioris scientiae, sicut Perspectiva procedit ex principiis notificatis per Geometriam; et Musica ex principiis per Arithmeticam notis, et propterea vocantur scientiae subalternatae: quia non nisi ut quodammodo sunt sub lumine alterius scientiae et illi subordinantur tanquam lumini superiori, cui sua principia sunt nota, habent rationem scientiae. Et hoc modo nostra Theologia est scientia, quia procedit ex principiis notis lumine superioris scientiae, scilicet Dei, et beatorum. Et ita sicut Musica credit principia tradita sibi ab Arithmetico; non tamen ea evidenter attingit; et ideo est scientia subalternata respectu Arithmeticae: ita nostra Theologia, sive nos actuati per illam credimus per fidem principia revelata a Deo, non tamen ea evidenter cognoscit, et propterea est scientia subalternata respectu scientiae divinae. Sed de his videantur ea, quae N. Complut. in sua Logica disp. 19. quaest. 3. docent, necnon et ea, quae in hoc dub. dicemus: ut ita tacita quaedam obiectio, quae contra huius confirmationis vim fieri poterat, facile diluatur.

49 Secunda vero pars eiusdem assertionis, scilicet quascunque veritates creaturarum, sive creabiles, quantumvis necessarias, sciri a Deo per scientiam proprie et in rigore dictam, praeterquam quod habetur apud D. Thom. art. 5. et 6. huius quaestionis, probatur ratione desumpta ex D. Thom. variis in locis statim referendis, quae potest sub hac forma proponi. Quoniam quaecunque veritates creabiles, quantumvis necessariae, habent veram causam suae necessitatis, et veritatis: ergo sunt scibiles: ergo scientur a Deo per suam scientiam. Haec ultima consequentia evidenter sequitur ex priori. Nam cum scientia Dei sit infinita intra suam lineam, non potest non terminari ad omne scibile. Prima vero consequentia ex antecedenti patet. Quoniam quaevis veritas necessaria habens causam suae necessitatis est scibilis: quia sicut scire nihil aliud est, quam rem per causam cognoscere, ita quod habuerit causam, et fuerit cognoscibile, erit utique scibile.

Antecedens autem probatur. Tum quia Aristot. 5. Metaph. text. 6. et 8. Physic. text. 16. probat contra Democritum, entia necessaria habere causam suae necessitatis, cui etiam subscribit D. Thom. infra quaest. 44. art. 1. ad 1. Tunc etiam: quia, ut docet idem S. Doct. propterea haec veritas v. g. quod homo sit animal rationale, est de re omnino necessaria, et sempiternae veritatis, quia Deus necessario, et ab aeterno habet potentiam ad producendum hominem: et ita si implicaret in Deo potentia ad illum producendum, tunc etiam praedicta veritas implicationem involveret: et ratio huius implicationis redderetur a priori ex implicatione praedictae potentiae: quia omnis veritas per participationem, qualis est praedicta veritas creabilis, debet esse talis dependenter a veritate, et omnipotentia entis increati, et per essentiam.

50 Tum etiam: quia hoc, quod est hominem esse hominem, est propter divinam bonitatem, ut docet D. Thom. infra quaest. 21. art. 4. et ratio id suadet. Quia cum hoc, quod est hominem esse hominem, non sit perfectio infinita, nec habeat rationem ultimi finis respectu aliarum perfectionum; consequens est, ut sit perfectio finita, et creata; ac proinde dependens ab increata Dei perfectione, et ex natura sua ordinabilis ad divinam bonitatem; et ita iam habebit causam finalem, per quam sit scibilis a Deo. Tum denique: nam haec veritas, homo est animal rationale, habet in Deo causam formalem, seu exemplarem: siquidem est in illo idea praedictae veritatis, ut docet D. Thom. supra quaest. 13.

Accedit, quod haec veritas, homo est visibilis, est valde necessaria, et nihilominus habet causam, per quam in scientia de homine demonstratur per rationalitatem: ergo etiam haec veritas, homo est animal rationale, poterit habere aliquam causam, saltim increatam, per quam possit sciri a Deo. Patet consequentia: quoniam homo, et quidquid in homine est, maiorem dependentiam habet ab ente per essentiam, quam passiones hominis ab essentia illius.

§ III. Satisfit argumentis utriusque sententiae.

51 Ad primum primae sententiae respondet D. Thom. de verit. quaest. 2. art. 1. ad 4. his verbis: Dicendum, quod quia illud, quod in Deo est absque omni imperfectione, in creaturis cum aliquo defectu invenitur; propter hoc oportet, ut si aliquid in creaturis inventum Deo attribuatur, separemus totum, quod ad imperfectionem pertinet, ut solum maneat hoc, quod perfectioni est: quia secundum hoc tantum creatura Deum imitatur. Dico igitur, quod scientia, quae in nobis invenitur, habet aliquid perfectionis, et aliquid imperfectionis: ad perfectionem eius pertinet certitudo ipsius: quia quod scitur, certitudinaliter cognoscitur: sed ad imperfectionem pertinet discursus intellectus a principiis in conclusiones, quorum est scientia; hic enim discursus non contingit, nisi secundum quod intellectus cognoscens principia, cognoscit in potentia tantum conclusiones. Si enim actu cognosceret, non esset ibi discursus, cum motus non sit, nisi exitus de potentia ad actum. Dicitur ergo in Deo scientia ratione certitudinis de rebus cognitis, non autem ratione discursus praedicti, qui nec etiam in Angelis invenitur, ut Dionysius dicit.

Ad confirmationem respondet idem Angelicus Doctor ibidem in solut. ad 5. ubi sic habet: Dicendum, quod quamvis Deo non sit aliquid magis, et minus notum, si consideretur modus cognoscentis, quia eodem intuitu omnia videt: tamen si consideretur modus rei cognitae, Deus cognoscit, quaedam esse magis cognoscibilia in se ipsis, et quaedam dam minus. Sicut inter omnia maxime est cognoscibilis sua essentia, per quam quidem omnia cognoscit, non aliquo discursu, cum simul videndo essentiam suam omnia videat. Unde et quantum ad istum ordinem, qui potest attendi in divina cognitione ex parte cognitorum, etiam salvatur in Deo ratio scientiae; ipse enim praecipue omnia per causam cognoscit.

52 Ad secundum respondetur cum D. Thom. 1. sentent. dist. 35. quaest. 1. art. 1. quod licet primo, et simplicissimo nihil possit addi, praesupponens realiter aliquid aliud, a quo realiter distinguatur, cum quoque compositionem faciat; bene tamen potest ei aliquid additione secundum rationem addi, ita ut id, quod additur, sola ratione, seu virtualiter distinguatur ab eo, cui fit talis additio: ut in praesenti contingit. Nam scientia sola ratione additur divinae essentiae, ex eo quod actu, et formaliter sunt una, et eadem simplissima formalitas praestans propriae essentiae, et scientiae Dei, non minus, ac si ibidem intercederet realis actualis distinctio, aut realis, et actualis additio.

Ad tertium patet ex modo dictis ex Sancto Doctore. Unde solutio ibidem data, est legitima, et ad impugnationem illius respondet D. Thom. 1. sent. ad Ambaldum, ubi supra in solutione ad secundum, his verbis: Dicendum, quod ratio illa procedit de scientia, quae est a rebus accepta; talis autem non est divina scientia, sed potius causans res.

53 Ad ultimum respondetur, concedendo antecedens, et distinguendo consequens: et si intelligatur de scientia, quae tantum sit scientia, concedenda est consequentia: si vero intelligatur de scientia, quae formaliter eminenter sit simul scientia, et sapientia, negari debet consequentia. Et ad probationem dicendum est, antecedens esse verum de scientia, quae tantum sit scientia, ac proinde non pertingit ad rationem sapientiae: non tamen de scientia, quae in una, et eadem simplicissima ratione, absque distinctione virtuali habet esse simul formaliter eminenter scientiam, et sapientiam, ut in scientia Dei contingit.

Explicatur hoc. Etenim sapientia, quae est perfectissima scientia, continet formaliter eminenter quidquid pertinet ad rationem scientiae, quae tantum est scientia, et quidquid spectat ad habitum primorum principiorum, sive ad intelligentiam, quae tantum habet rationem intelligentiae: quia sub ratione quadam communiori, et eminentiori complectitur intelligentiam, et scientiam. Quare licet scientiae, cui tantum convenit ratio scientiae, non possit competere, ut per se primo versetur, tam circa principia, quam circa conclusiones: secus tamen scientiae, quae simul est scientia, et sapientia: ac proinde simul, et formaliter continet ea, quae sunt propriae intelligentiae, seclusa imperfectione, et limitatione ipsius. Quare cum scientia Dei: quippe, quae est perfectissima scientia, attingens omnia per altissimas causas, habeat rationem sapientiae, non mirum, quod per se primo terminetur, tum ad principia, tum etiam ad conclusiones, seu ad essentiam divinam, quae est principium, et veluti causa suorum attributorum, et simul terminetur per se primo (modo tamen infra disp. 3. num. 34. et 35. explicando) ad sua attributa, quae se habent ad essentiam divinam, veluti conclusiones per se primo illatae ex cognitione ipsius, tamquam principii, et quasi causae, et tandem quod terminetur per se secundo ad creaturas, quae etiam sunt quasi conclusiones, per se secundo illatae ex divina essentia, ut est causa harum.

Caeterum licet divina scientia habeat dictam eminentiam, per quam habeat propria intelligentiae, et scientiae, nihilominus cum his cohaeret, ut etiam sit in Deo dandum lumen aliud virtualiter distinctum, quod praecise sit intelligentia, et secludat imperfectionem, et limitationem luminis intelligentiae creatae, licet non habeat tantam eminentiam, quantam sapientia: ut dubio sequenti num. 84. magis explicabimus.

54 Secundo respondetur, concedendo antecedens, et negando consequentiam. Et ad probationem dicendum est cum D. Thom. 1. 2. quaest. 57. art. 2. sapientiam non distingui ab intelligentia, seu ab habitu, aut quasi habitu principiorum, in hoc, quod sapientia nullo modo versetur circa prima principia: sed in hoc, quod intelligentia versatur circa illa absolute, et seorsum sumpta, ut num. 84. magis explicabimus: at vero sapientia terminatur ad ipsa, ut ex illis deducuntur conclusiones. Et ita scientia Dei, quae est perfectissima sapientia, poterit per se primo terminari ad essentiam divinam; quia versatur circa illam, ut est ratio attingendi creaturas; sicut etiam scientia divina potest versari, quatenus scientia, seu sapientia est circa essentiam Dei, ut est ratio attributorum; ex eo, quod praedicta attributa habent se ad instar conclusionum deductarum ex essentia divina, tamquam ex principio, seu ratione formali illorum.

55 Ad fundamentum secundae sententiae respondetur, maiorem esse veram, si sensus illius sit, quod omnis cognitio scientifica debet esse per causam, sive illa sit vera, et formalis causa, sive tantum virtualis, quae coincidit cum ratione a priori. Quo pacto immutabilitas dicitur causa virtualis aeternitatis, quia est ratio a priori illius. Et deinde neganda est minor, quoad utramque partem. Et ad probationem contra priorem dicendum est, quod licet quod habet veram, et propriam causam formaliter talem, sit creatum; non tamen quod habuerit causam solum virtualem, seu rationem a priori, ut contingit in aeternitate, collata cum immutabilitate, et in quibusvis attributis divinis, comparatis cum essentia Dei.

Ad probationem vero secundae partis neganda est maior. Ad cuius probationem dicendum est, causam desiderari, tum ad hoc, ut id, quod est indifferens ad esse, et non esse, producatur, et sit: tum etiam ad hoc, ut sit ens, et verum per participationem, quantumvis nunquam actu producatur, aut existat: vel quantumvis secundum suam essentiam sit sempiternae, et necessariae veritatis. Quia quaelibet entitas, et veritas per participationem, non esset talis, neque haberet praedictam necessitatem, nisi ad minus esset aliquod primum ens, et prima veritas per essentiam, a quo (modo insinuato) essent participabiles.

56 Diximus: Nisi ad minus esset aliquod primum ens, et prima veritas: quia non est contra rationem veritatis necessariae, quod habeat causam creatam suae necessitatis: et propterea haec veritas, homo est risibilis, quae est necessaria, habet causam creatam suae necessitatis, scilicet quod homo sit rationalis: et ita in scientia de homine demonstratur per illam.

Quae solutio desumitur ex D. Thom. 1. part. quaest. 44. art. 1. ad 1. his verbis: Dicendum, quod licet habitudo ad causam non iniret diffinitionem entis, quod est causatum, tamen sequitur ad ea, quae sunt de eius ratione: quia ex hoc, quod aliquid per participationem est ens, sequitur quod sit causatum ab alio. Unde huiusmodi ens non potest esse, quin sit causatum: sicut nec homo, quin sit risibile.

Quod adhuc magis explicuit in solutione ad secundum. Nam cum sibi obiecisset, ad hoc aliquid indigere causa, ut sit ac proinde quod non potest non esse, quales sunt veritates necessariae, non indigere tali causa. Respondet: Dicendum, quod ex hac ratione quidam moti fuerunt ad ponendum, quod id, quod est necessarium, non habeat causam, sed hoc manifeste apparet falsum in scientiis demonstrativis, in quibus principia necessaria sunt causae conclusionum necessariarum. Et ideo dicit Aristotel. in 5. Metaphys. quod sunt quaedam necessaria, quae habent causam suae necessitatis. Non ergo propter hoc solum requiritur causa agens, quia effectus potest non esse, sed quia effectus non esset, si causa non esset: haec enim conditionalis est vera sive antecedens et consequens sint possibilia, sive impossibilia.

57 Nec refert, si contra solutionem hanc obiicias, quod licet respectu nostri possit dari scientia attributorum Dei, quia cognoscimus unum posse esse rationem a priori alterius, et essentiam esse etiam rationem a priori omnium illorum; non tamen respectu Dei: ex eo quod nos distinguimus ratione unum attributum ab alio: et ita possumus cognoscere unum esse rationem alterius; non tamen Deus, qui attingit illa ut in se sunt: ac proinde non fingit in eis aliquam distinctionem rationis, quae in illis prout in se sunt, non reperitur: ergo saltim ex hac parte solutio data corruet.

Respondetur enim, quod licet demus Deum cognoscentem (de quo alibi) se ipsum, et sua attributa, non efficere distinctionem rationis inter illa, nisi ad summum per ordinem ad intellectum creatum viatoris, nihilominus per se, et ratione sui praecise cognoscit virtualem distinctionem, quae est inter attributa, tam inter se, quam ut collata cum essentia: et hoc sufficit ad hoc, ut unum attributum v. g. cognoscatur, ut ratio a priori alterius.

Ratio autem, propter quam Deo tribuimus, ut modo dicto praedictam distinctionem cognoscat, est: quoniam talis distinctio virtualis re vera reperitur inter illa, ratione summae eminentiae, quam habet illa simplicissima formalitas divinae essentiae, et attributorum. Nam sicut in creatis re vera distinguuntur actu, et formaliter essentia, et eius proprietates, ita re vera distinguuntur virtualiter essentia divina, et eius attributa: ex eo quod illa simplicissima formalitas non minus praestat propria plurium pertinentium ad distinctas lineas, quam si esset actu, et formaliter plures, in quo ratio virtualis distinctionis re vera talis consistit.

58 Neque etiam obest, si urgeas, non posse divinum intellectum cognoscere per se, et ratione sui praecise praedictam distinctionem virtuale, quin eodem modo cognoscat illam distinctionem rationis: quoniam distinctio virtualis nihil est aliud, quam fundamentum ad distinctionem rationis: ac proinde, quod per se, et ratione sui attigerit illam, non poterit non eodem modo cognoscere distinctionem rationis, imo efficere illam, cum eius esse solum consistat in cognosci.

Non itaque hoc obest. Quoniam iuxta hunc modum dicendi, licet demus, quod distinctio virtualis sit simul distinctio rationis fundamentalis respectu intellectus non attingentis rem prout est in se, vel attingentis illam per ordinem ad praedictum intellectum; non tamen respectu intellectus, qui terminatur ad rem prout est in se, et consideratur, ut est sub hac praecisione non attingendi illam aliquo modo per ordinem ad intellectum iam dictum, seu ut est cognoscibilis per distinctos conceptus ab intellectu non attingente ipsam prout est in se.

Et ita conceptus formalissimus distinctionis virtualis ut sic, non est conceptus formalissimus eiusdem, ut est distinctio rationis fundamentalis: tum propter modo dicta. Tum etiam: quia si daremus implicare omnem intellectum viatoris, maneret tunc illa distinctio virtualis sub conceptu distinctionis virtualis: siquidem posset praestare propria plurium pertinentium ad distinctas lineas, non minus, quam si esset plures; non tamen maneret sub conceptu distinctionis fundamentalis: quandoquidem implicante intellectu potente distinguere secundum rationem, implicat etiam potentia (ut sic dicamus) passiva, fundans talem distinctionem.

59 Unde potest Deus, prout consideratur sub hac praecisione attingendi se ipsum absque ordine ad intellectum viatoris, cognoscere distinctionem virtuale suorum attributorum, non cognoscendo distinctionem rationis, quae fit, et cognoscitur ab intellectu viatoris, non attingente ipsum Deum prout est in se: quamvis (quia intellectus divinus non potest non simul cognoscere suam essentiam, et attributa esse attingibilia ab intellectu viatoris imperfecte, et per distinctos conceptus) debeat etiam ibidem cognoscere praedictam distinctionem fundamentalem: ac proinde sit etiam valde probabile, quod debeat per ordinem, aut quasi ordinem ad praedictum intellectum creatum efficere eandem distinctionem rationis, ut bene explicat noster Didacus a Jesu in sua Logica disp. 3. quaest. 3.