Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

35 Consulto in titulo non inquiritur absolute de praesentia aeterna futurorum respectu aeternitatis, sed iuxta mentem Scripturae, et Patrum, maxime vero Angelici Doctoris. Quia plures valde contendunt, praesentiam hanc non esse de mente Scripturae, et Patrum, et peculiariter D. Thomae. Unde quia hinc praecipua probatio huius praesentiae, ac proinde rationis, propter quam certo cognoscuntur a divino intellectu, pendet; idcirco praesens dubium sigillatim, et maioris claritatis gratia ad hoc explicandum excitamus.

Sicut etiam data opera in eodem titulo addita est illa particula: Realiter, et physice praesentia Deo. Nam duplex est praesentia: alia obiectiva, alia vero realis, et physica. Ad priorem tantum requiritur, quod res, quae sic praesens dicitur, cognoscatur: quia proprium virtutis cognoscentis est trahere res ad se. Ad posteriorem vero desideratur, ut res secundum suam veram essentiam, et existentiam sit vere praesens in aliqua vera duratione; ita ut si per impossibile nulla esset possibilis cognitio, ratione cuius esset obiective praesens virtuti cognoscitivae, nihilominus revera esset secundum suam essentiam, et existentiam praesens in praedicta duratione.

Titulus ergo non de sola illa priori praesentia obiectiva intelligendus est. Quia, ut ex dictis constat, Deus certo cognoscit futura contingentia absoluta, ita ut non possunt non esse illi obiective praesentia; sed de praesentia posteriori, ita ut ex hac colligatur illa prior: ex eo, quod realis, et physica praesentia, quam ab aeterno habent futura in aeternitate, sit saltim, ut se tenet ex parte Dei, aliquo modo ratio cognoscendi praedicta futura. Et licet alii aliis verbis dubium hoc, quoad primam eius partem excitent, nimirum an futura contingentia sint vere, et realiter futura respectu aeternitatis, an vero semper sint praesentia illi realiter sumptae, nihilominus uterque inquirendi modus in idem coincidit, ut intuenti constabit.

§ I. Opinio negans.

36 Partem negantem, quoad omnia, quae in titulo continentur, sequuntur Suarez lib. 1. de scientia futurorum absolutorum cap. 7. Vazquez in praesenti, disp. 64. Arrubal disput. 41. cap. 4. et alii plures, dub. sequenti referendi. Sententia haec quoad primam eius partem, nimirum praedictam praesentiam futurorum in aeternitate non colligi ex Scriptura: imo oppositum iuxta illam dicendum esse.

Probatur primo. Nam Genes. 1. dicitur. In principio (id est, in tempore) creavit Deus caelum, et terram. Et Psalm. 89. Prius quam montes fierent, aut formaretur terra, et orbis: a saeculo, et usque in saeculum tu es Deus. Ex quibus locis sequens deducitur argumentum. Nam, ut vides, et res dicuntur in tempore per creationem incoepisse, et Deum illas duratione praecedere; sed haec verificari non possunt, si ab aeterno res physicae essent praesentes in aeternitate: ergo solum obiective, non vero physicae sunt illi praesentes. Minor quoad priorem partem probatur. Quia res, quae incipit esse per creationem, non supponitur cum aliquo esse ante illam; sed ex nihilo fit: sed si ab aeterno physice coexisteret aeternitati, supponeretur ante creationem in tempore cum aliquo esse: ergo non potest verificari, quod talis res inceperit in tempore habere esse per creationem.

Quoad secundam vero partem patet etiam minor. Quia quando duo simul physice coexistunt, neutrum praecedit alterum duratione: ergo eo ipso, quod creaturae essent ab aeterno physice praesentes aeternitati, et consequenter ipsi Deo, non posset verificari, quod docet Scriptura Deum scilicet illas duratione praecedere.

37 Secundo pro altera, nempe pro secunda eiusdem sententiae parte, scilicet praedictam praesentiam futurorum non esse admittendam iuxta mentem Patrum, sic arguitur. Nam dum Patres, et Concilia proferunt, solum Deum fuisse ab aeterno, et cunctas creaturas incepisse in tempore, absolute loquuntur; ergo sentiunt, res futuras non esse ab aeterno praesentes Deo in aeternitate: alioqui non debuissent absolute negare praesentiam rerum futurarum ab aeterno, sed cum addito, nimirum in mensura nostri temporis.

Confirmatur primo ex Concilio Nicaeno in symbolo fidei, et ex Athanasio oratione 2. contra Arianos: ubi quando damnant tanquam impiam illam vocem Arii de Filio Dei intonantem: Erat quando non erat, volunt denotare aliquam mensuram durationis, in qua semper Filius Dei fuerit, non autem creaturae: ergo cum huiusmodi mensura non sit alia nisi aeternitas, consequens est, ut iuxta mentem Concilii, et Athanasii, creaturae futurae non fuerint praesentes Deo in mensura aeternitatis.

Confirmatur secundo ex duplici testimonio August. quod adducit Arrubal. Primum quidem in lib. 12. de Civit. Dei cap. 28. his verbis: Si potentiam suam Deus a rebus substrahat, ita non erunt sicut antequam fierent, non fuerunt: ante dico aeternitate, non tempore. Secundum vero in serm. 11. de verbis Apostoli: ubi sic inquit: Habet Deus electos apud semetipsum, non in eorum natura, sed in sua praescientia. Si autem electi antequam essent in sua propria duratione, fuissent realiter, et physice praesentes in aeternitate, tunc haberet illos apud se non solum in sua praescientia, sed etiam in eorum natura.

Confirmatur tertio ex Isid. lib. de sum. bono cap. 8. his verbis: Si tempora semper essent Deo praesentia, non essent tempora, sed aeternitas, quia non mutarentur, sed starent.

Tertium.

38 Tertio pro tertia eiusdem sententiae parte, nempe iuxta Angelicum Doctorem non esse admittendam praedictam praesentiam realem, et physicam futurorum in aeternitate, quae sit ab aeterno, sed tantum praesentiam obiectivam, sic arguitur. Nam Sanctus Doctor postquam in hoc art. dixit, quod omnia, quae sunt in tempore, sunt Deo ab aeterno praesentia, statim ut explicaret, quaenam esset haec praesentia, addidit, quod sunt ab aeterno praesentia ILLI. Non solum ea ratione, qua habet rationes rerum apud se praesentes, ut quidam dicunt; sed quia eius intuitus fertur ab aeterno super omnia, prout sunt in sua praesentialitate. Ubi, ut vides, eatenus docet Angelicus Doctor futura esse Deo praesentia ab aeterno, quia eius intuitus fertur ab aeterno super illa, seu (quod in idem redit) quia ab aeterno cognoscit illa. Constat autem per hoc solum concedi praesentiam obiectivam ratione cognitionis; non vero physicam, et realem, quae ab aeterno sit in aeternitate.

Confirmatur.

Confirmatur primo. Nam idem Angelicus Doctor infra quaest. 16. art. 7. ait, quod veritas non invenitur ab aeterno, nisi solum in intellectu divino. Quia solus intellectus divinus est aeternus, et in ipso solum veritas aeternitatem habet. Si autem futura essent ab aeterno realiter praesentia Deo in aeternitate, tunc sicut ab aeterno essent extra intellectum divinum praesentia Deo in aeternitate, ita haberent extra illum veritatem aeternam. Et quaest. 20. art. 2. ad 2. inquit: Creaturae ab aeterno non fuerunt in Deo, amavit tamen eas ab aeterno, quia cognovit eas ab aeterno. In quibus verbis aperte docet, quod solum ratione praesentiae obiectivae, non vero praesentiae physicae fuerunt Deo ab aeterno praesentes.

Et similiter 1. 2. quaest. 91. art. 1. ad 1. loquens de lege aeterna, et explicans quomodo fuerit ab aeterno, cum tunc nemini fuerit imposita, sic inquit: Dicendum, quod ea, quae in se ipsis non sunt, apud Deum existunt, in quantum sunt ab ipso cognita, et praeordinata, secundum illud Roman. 4. qui vocat ea, quae non sunt tanquam ea, quae sunt. Ubi aperte videtur sentire, res solum Deo esse praesentes quatenus ab ipso cognoscuntur, et per consequens in esse obiectivo, non vero physice, et realiter.

39 Confirmatur secundo. Nam si propter aliquam rationem futura contingentia essent ab aeterno, iuxta mentem D. Thom. praesentia Deo in mensura aeternitatis, maxime quia ipse Sanctus Doctor saepe inquit, aeternitatem esse mensuram indivisibilem, et totam simul, ac infinitam, ut ex locis in hoc eodem dub. sequenti dicemus; tum etiam: quia hoc ipso, quod aeternitas sit indivisibilis, et tota simul, ac infinita, videtur, ut id, quod est futurum respectu nostri, nunquam sit futurum respectu aeternitatis, sed praesens; alioqui esset futurum respectu totius aeternitatis, et esset extra totam illam, et per consequens nunquam esset praesens: siquidem nequit dari praesentia creatae alicuius rei, quae sit extra totam aeternitatem ambientem infinitam durationem, tam (ut sic dicamus) a parte ante, quam a parte post: sicut nequit esse eadem praesentia extra totum tempus imaginarium, quod eodem modo infinitum est.

Minor autem probatur. Tum quoniam aevum Angeli est duratione indivisibilis, et tota simul, ac infinita a parte post; et tamen futura contingentia habent rationem futurorum respectu ipsius, et non sunt illi praesentia usque dum actu sint in propria mensura: alioqui Angelus propria virtute posset illa cognoscere, sicut ea cognoscit, dum in propria mensura sunt praesentia, cuius oppositum communiter docent Theologi in materia de Angelis; tum etiam: quia licet aeternitas sit tota simul, et habeat esse infinitam in ratione durationis, non tamen futura continentur in illa adaequate, sed inadaequate, et tanquam in mensura superexcedente: ergo non erunt illi coaexistentia ab aeterno, et usque in aeternum: alioqui coaexisterent ipsi adaequate, et non essent in ea, ut in mensura superexcedente.

Ultima tandem pars eiusdem sententiae, scilicet praesentiam praedictam in aeternitate, non posse conducere ad hoc, ut futura contingentia certo cognoscantur a Deo, ex aliis partibus iam probatis, evidenter sequitur: quandoquidem quod futura certo sint cognita a Deo ratione praesentiae, quam ab aeterno habent in mensura aeternitatis, supponit hanc praesentiam esse possibilem.

§ II. Statuitur partem affirmantem esse de mente Scripturae, et Patrum.

40 Dicendum tamen est primo, iuxta mentem Scripturae, futura contingentia absoluta esse ab aeterno realiter, et physice praesentia Deo in mensura aeternitatis, et ratione huius praesentiae a Deo certo cognosci. Ita omnes Doctores pro nostra sententia dubio sequenti referendi.

Caeterum, antequam assertionem probemus, notandum est circa eam id, quod proportionabiliter circa assertionem dubii praecedentis notavimus, nempe, quod noluimus in secunda eius parte diffinire; an Deus cognoscat certo futura contingentia absoluta in sua aeternitate, aut ratione illius, tanquam obiecti primarii, et quasi specificantis, quia, ut ibidem dicebamus, id ex dictis disp. 3. num. 43. huius tract. constat; sed solum quod aeternitas, ut se tenet ex parte Dei, conducit ex parte ipsius ad cognitionem certam futurorum contingentium absolutorum: atque adeo esse aliquo modo rationem, quare Deus illa certo cognoscat. Sicut etiam (id, quod ex praecedenti sequitur) haec eadem praesentia, ut se tenet ex parte praedictorum futurorum, est conditio ad hoc, ut ex parte sua quodammodo terminent praedictam cognitionem.

Et licet assertio haec uberiori adhuc indigeat explicatione: quia tamen dub. sequenti explicabitur, ubi non tam de mente Scripturae, et Patrum, quam de re ipsa secundum se agemus, ideo hoc in sequens dubium remittimus.

41 Posterior ergo huius assertionis pars ex priori aperte sequitur, ut ex se patet: et ex statim dicendis magis constabit. Prior autem probatur. Tum ex illo Job. 14. Numerus mensium eius apud te est, id est, nunquam respectu tui menses mei sunt futuri; sed semper praesentes, et stantes: ex eo, quod esse tuum aeternitate mensuratur. Unde D. Gregor. 12. Moral. cap. 1. exponens haec verba, inquit: Quoniam apud omnipotentem Deum etiam labentia stant, apud eum esse numerum nostrorum mensium perhibet. Constat autem non posse labentia stare, nisi quatenus ea, quae successive fiunt, stabiliter sunt Deo praesentia ab aeterno in mensura suae aeternitatis.

Idem etiam colligitur ex illis verbis Ecclesiast. 39. Opera omnis carnis coram illo a saeculo, et usque in saeculum respicit, et nihil est mirabile in conspectu eius. Ubi duo asseruntur. Primum est, quod omnia opera nostra sunt ei praesentia ab aeterno: quod denotatur per illam particulam, Coram illo a saeculo. Secundum est, quod ab aeterno percipit illa intuitive: hoc enim significatur per illam particulam respicit, et per id, quod statim subiungitur, nimirum: Nihil est mirabile in conspectu eius. Ubi etiam expendendum est, Tum quod primo loco posita est praesentia operum nostrorum in aeternitate. Deinde notitia intuitiva Dei respectu eorum, ut denotaretur, quomodo haec praesentia, saltim quatenus se tenet ex parte Dei, sit aliquo modo ratio cognoscendi certo opera nostra, quae apud nos sunt futura; et ut se tenet ex parte eorundem operum, est conditio ad hoc, ut ex parte sua quodammodo praedictam cognitionem infallibiliter terminent.

Tum etiam, quomodo hoc ipso, quod dicitur, Deum ab aeterno cognoscere intuitive opera nostra, ibidem innuitur esse ab aeterno realiter, et physice ea praesentia: quandoquidem valde probabile est in via S. Doct. quod praedicta praesentia ad notitiam intuitivam omnino desideratur, ut ex iis, quae in hac eadem disp. a num. 59. usque ad 62. dicemus, amplius patebit.

42 Idem etiam probatur ex illo ad Hebraeos 1. ubi de Filio Dei dicitur: Per quem fecit et saecula. In saeculis autem quaedam sunt praeterita, quaedam futura: sed omnia dicuntur esse facta a Deo: quoniam in aeternitate omnia sunt praesentia: alioqui enim verificari non posset omnia illa iam esse facta. Item etiam Isaïae 45. id, quod ibidem significatur futurum, dicitur esse creatum a Deo: futura autem dicuntur facta a Deo, quia in aeternitate eius omnia sunt praesentia, tanquam facta, nec respectu illius est aliquid futurum, aut praeteritum; quamvis aliquid dicatur praeteritum in ordine ad unam partem temporis nostri, et futurum in ordine ad aliam.

Denique pro hac sententia est notandus locus Apost. ad Rom. 4. ubi dicitur de Abraham: Patrem multarum gentium posui te ante Deum, qui vocat ea, quae non sunt, tanquam ea, quae sunt. Ubi per hoc, quod dicitur ante Deum, explicat, quod dixerat de praeterito, posui te. Etenim licet illud esset futurum; qui tamen in aeternitate Deo erat praesens, ideo dixit, posui te. Et rationem subdit, cum ait: Qui vocat ea, quae non sunt, tanquam ea, quae sunt, quasi diceret, ideo de futuro loquitur per modum praesentis, quoniam futura sunt Deo praesentia in aeternitate: et eodem modo intuetur, quae sunt facienda in tempore nostro, sicut quae facta sunt, aut fiunt. Sic explicat locum illum Apost. 8. Ambrosius, et alii plures Doctores Sancti.

43 Dicendum est secundo, iuxta mentem Sanctorum Patrum, futura contingentia esse Deo ab aeterno realiter, et physice praesentia in mensura suae aeternitatis; et ratione huius praesentiae certo ab ipso cognosci. Ita authores nuper relati. Prior pars, ex qua posterior satis colligitur, probatur primo. Quia eam docent August. lib. 83. quaest. quaest. 17. et 4. de Trinit. cap. 17. et lib. 5. cap. 16. Apud Deum nec praeterita transierunt, et futura iam facta sunt. Ricardus de Sancto Victore lib. 2. de Trinit. cap. 23. hoc ipsum tuetur, his verbis: Sicut eorum, quae nondum sunt, nihil est Deo futurum; sic eorum omnium, quae iam non sunt, nihil est praeteritum: sic eorum omnium, quae iam praesentialiter sunt, nihil est ei transitorium. Petrus Damianus tom. 3. Bibliothecae epist. 4. de Dei omnipotentia cap. 8. Omnia (inquit) quae apud nos per temporum vicissitudines se variant, apud illud hodie (scilicet aeternitatem) stant, et immobiliter perseverant. In illo scilicet hodie: dies adhuc ille immobilis est, in quo mundus iste sumpsit originem: in illo iam, et ille nihilominus est, quo iudicandus est. Et infra: Unde fit, ut in aeternitate eius omnia fixa permaneant, quae non fixa extrinsecus saeculorum volumina indesinenter emanant. Deo quippe dies una, est aeternitas sua: quam videlicet diem nec fine claudi, nec initio videt aperiri.

Et tandem hoc ipsum docuerunt Greg. lib. 20. Moral. cap. 28. Boeth. lib. 5. de consolatione prosa ult. Ansel. lib. de casu diaboli cap. 21. et lib. de concordia praescientiae, et praedest. cap. 1. Ambr. lib. 1. de fide ad Gratian. cap. 7. Isid. lib. 1. de summo bono cap. 6. Prosper de vocatione gent. cap. 34. Basilius cap. 3. Isaïae, Hilarius 10. de Trinit. et alii plures. Sed haec amplius in sequenti probatione elucidabuntur, ubi

etiam evasiones adversariorum praecludentur.

44 Secundo principaliter probatur eadem assertio quoad utramque partem. Quoniam Sancti Patres in hoc unum conspirant, nempe non esse in Deo proprie, et in rigore praesentiam futurorum contingentium absolutorum: sed tantum metaphorice, eo proportionali modo, quo poenitentia ipsi attribui solet. Et rationem reddunt, ex eo, quod praescientia est futurorum scientia, et nihil ex iis, quae in decursu temporis exsistunt, est Deo futurum: ergo aperte sentiunt futura esse ab aeterno Deo praesentia physice, et realiter in mensura suae aeternitatis: ac proinde ratione eiusdem praesentiae, infallibiliter, et certo ab illo cognosci. Utraque consequentia est perspicua: alioqui enim nihil obesset, quominus essent respectu Dei futura, et respectu eorundem esset in Deo praesentia proprie sumpta, ut intuenti patebit.

Antecedens autem probatur. Quia illud docent Aug. lib. 2. ad Simplicianum quaest. 2. Quid est praesentia, nisi scientia futurorum? quid autem futurum est Deo, qui omnia supergreditur tempora? Boethius lib. 5. de consolatione prosa ult. dicens: Omnia quae iam generantur in sua simplici cognitione considerat. Nam si praesentiam pensare velis, quae cuncta dignoscit, non esse praesentiam, quasi futuri, sed scientiam nunquam deficientis instantis aestimabis. Greg. lib. 2. moral. cap. 25. his verbis: Quomodo est praesciens Deus, dum illa, quae futura sunt, praesciuntur; et scimus, quod Deo futurum est nihil, ante cuius oculos praeterita nulla sunt, praesentia non transeunt, et futura non veniunt. Anselmus opusculo de concordia liberi arbitrii, et praedestinat. cap. cit. Hugo de S. Victore in summa sententiarum tract. 1. cap. 12. Bernard. serm. 80. in Cant. et Hilar. 12. de Trinitat. ac tandem alii plures.

45 Quae ratio est adeo efficax, ut ea sola omnes evasiones adversariorum evanescant. Nam in primis, quod dicunt aliqui ex illis, nimirum Sanctos Patres solum loqui de praesentia obiectiva, non vero reali, et physica in aeternitate, ex dictis in eadem ratione facile corruit. Nam sola praesentia obiectiva nequit auferre praesentiam proprie dictam, nec tollit rem, quae cognoscitur, esse vere futuram respectu cognoscentis: at Patres tollunt a Deo praescientiam proprie dictam respectu futurorum absolutorum, et negant esse futura respectu ipsius: ergo non solum loquuntur de praesentia obiectiva, sed de praesentia physica, et reali, respectu aeternitatis, per quam ei ab aeterno coexistant. Consequentia satis videtur constare.

Maior autem quoad priorem eius partem etiam constat. Tum ex eo ipso: quoniam praesentia obiectiva nihil est aliud, quam rem actu obiici cognoscenti. Quare cum hoc ipsum indispensabiliter involvatur in hoc, quod est rem aliquam praesciri, nequivit id rationem praescientiae tollere; tum etiam: quia Prophetae (iuxta probabilem multorum sententiam, de cuius maiori, vel minori probabilitate nihil modo) habent praescientiam futurorum absolutorum proprie, et simpliciter dictam, et nihilominus sunt illis obiectiva praesentia: siquidem cognoscunt illa antequam sint.

Quoad secundam vero partem etiam constat. Tum in eisdem Prophetis, respectu quorum praedicta futura absoluta, iuxta hunc modum dicendi, habent rationem futurorum, quamvis, ut dicebamus, cognoscantur ab illis; tum etiam: quia per hoc praecise, quod cognoscatur aliquid die hodierna, non tollitur, quod revera sit futurum, ac proinde ex hoc, quod aliquid praecise habeat praesentiam obiectivam in intellectu alicuius, non tollitur quominus possit habere rationem futuri respectu eiusdem.

Alia evasio Arrub.

46 Et similiter id, quod respondet Arrubal in praesenti, disputat. 41. cap. 9. nempe Patres solum loqui de praescientia, quae est secundum ordinem successionis praeteriti, et futuri, atque adeo de praescientia, quae ita sit prior suo obiecto, ut eo adveniente evanescat; non tamen de praescientia proprie dicta, et secundum durationem permanente, id est, de scientia, quae simul habeat antecedere existentiam obiecti, et non transire eo adveniente, sed eidem coexistere. Haec igitur solutio ex iis, quae in hac ratione diximus, non difficulter corruit. Nam, ut ex testimoniis Patrum constat, ea solum ratione denegant Deo praescientiam proprie dictam respectu futurorum absolutorum: quia nullum ex his futuris potest habere rationem futuri respectu ipsius, ex eo, quod supergreditur omnia tempora, quae mensuratur aeternitate. Haec autem ratio semper manet in suo esse, etiam si admittatur praesentia permanens, proprie dicta, quae antecedat ordinem durationis existentiam praedictorum futurorum in mensura aeternitatis, et cum eis coexsistat, ut ex se patet: ergo praedicta praescientia a Patribus Deo denegatur.

47 Accedit primo, praedictam praescientiam, quam Arrubal admittit, vocari ab eo, et merito praescientiam proprie dictam. Cum tamen Patres hoc unanimiter proclament, nempe non esse in Deo talem praesentiam proprie sumptam, respectu praedictorum futurorum.

Accedit secundo, quod hoc ipso, quod negatur Deo prior illa praescientia, quae est secundum ordinem successionis praeteriti, et futuri, quaeque transeat, hoc ipso, quod res futura sit iam praesens, oportet etiam ei denegare hanc secundam praescientiam proprie dictam, quae permaneat etiam si futurum transeat de futuro in praesens, secundum realem, et physicam exsistentiam. Et ratio videtur aperta. Quia, ut in hac eadem disputat. num. 100. et deinceps dicemus, hoc ipso, quod aliquid habeat rationem futuri respectu alicuius cognitionis, necesse est, ut adveniente praesentialitate futuri, et per consequens desinente illo in ratione futuri respectu talis cognitionis desinat cognitio, qua, ut futurum respectu illius cognoscebatur: alioqui illa cognitio non esset vera: et per consequens nec eadem cum illa, quae antea praeexsistebat, quaeque omnimodam veritatem habebat.

48 Ex quo tandem manet impugnata expositio Gabr. Vazquez, ubi supra, asserentis praescientiam proprie sumptam involvere imperfectionem: et ita in hoc sensu Patres illam Deo denegarunt.

Nam contra hoc est, quod licet praescientia proprie sumpta respectu futurorum absolutorum dicat imperfectionem; haec tamen imperfectio, propter quam a Patribus Deo denegatur, nulla est alia, ut ex citatis eorundem testimoniis liquet, nisi quia praedicta futura non possunt habere rationem futurorum respectu Dei, et intellectio illius mensuratur aeternitate (alioqui aeternitas non esset duratio indivisibilis, tota simul, et infinita, ut ex dicendis numero 89. et sequentibus huius disputat. patebit) ad praescientiam autem requiritur, quod non sit respectu rei praesentis, sed futurae; ergo quamvis Patres propter imperfectionem praescientiae respectu praedictorum futurorum, denegent illam Deo in ordine ad ipsa, non inde tollitur, sed potius ponitur, ipsos sentire, quod futura contingentia sunt ab aeterno realiter praesentia respectu Dei in mensura suae aeternitatis.

49 Ex quibus omnibus manet etiam solutum id, quod adversarii obiiciunt, nimirum multoties in Scriptura tribui Deo praescientiam, ut Sapientiae 19. Praesciebat Deus futura illorum. Et ad Roman. 8. Quos praescivit, et praedestinavit. Et cap. 11. Non repulit Deus plebem suam, quam praescivit. Et 1. Petri 1. necnon Actorum 2. Quod etiam asserit Aug. 5. de civit. cap. 8. et 9. et Magister sentent. in 1. dist. 36. et 38. Respondetur enim ex dictis, in Deo esse praescientiam respectu futurorum, quae non sit proprie, et formaliter talis, sed solum metaphorice, eo sane proportionali modo, quo poenitentia ei attribui solet.

§ III. Stabilitur eandem partem affirmativam esse de mente Angelici Doctoris.

50 Dicendum est tertio, futura contingentia absoluta, iuxta mentem D. Thom. habere praedictam praesentiam respectu aeternitatis: et ratione huius certo, et infallibiliter a Deo cognosci. Assertionem hanc tuentur omnes Doctores pro praecedentibus relati, quosque sigillatim num. 79. huius disp. adducemus.

Primum, et non parum efficax pro hac assertione testimonium est illud ipsum, quod adversarii pro se adducunt, nimirum id, quod Sanctus Doctor in corpore articuli praesentis docet. Nam ex eo concludit, quod eius intuitus fertur ab aeterno supra omnia, prout sunt in sua praesentialitate, atque adeo sunt ei obiective praesentia, quia sua cognitio mensuratur aeternitate, sicut suum esse, et aeternitas tota simul exsistens ambit omne tempus: et ita intuitui divino debent omnia esse praesentia, eo modo, quo sunt praesentia aeternitati; ita ut sicut respectu ipsius aeternitatis non habent futura contingentia esse realiter, et physice futura, sed praesentia, sic hoc ipsum habeant respectu divini intuitus, ut aeternitate mensurati.

51 Unde ad hoc explicandum, sequentia verba Angelicus praeceptor protulit: Licet contingentia fiant in actu successive, non tamen Deus successive cognoscit contingentia, prout sunt in suo esse, sicut nos, sed simul. Et reddit rationem: Quia sua cognitio mensuratur aeternitate, sicut etiam suum esse: aeternitas autem tota simul exsistens ambit totum tempus, ut supra dictum est. Et ex hoc statim infert: Unde omnia, quae sunt in tempore, sunt Deo ab aeterno praesentia, non solum ea ratione, qua habet rationes rerum apud se praesentes, ut quidam dicunt, sed quia eius intuitus fertur ab aeterno supra omnia, prout sunt in sua praesentialitate. Et ex his rursus colligit: Unde manifestum est, quod contingentia infallibiliter a Deo cognoscuntur, in quantum subduntur divino conspectui secundum suam praesentialitatem, et tamen sunt futura contingentia suis causis comparata.

Explicatur, et expenditur vis huius testimonii, et quomodo nequeat de sola praesentia obiectiva, ut adversarii intendunt, intelligi. Tum quia Sanctus Doctor in verbis immediate antecedentibus dixerat, futurum contingens in quantum huiusmodi, id est, ut praecise habet contingentem futuritionem in sua causa, non esse certo cognoscibile, et inde statim colligit, cognosci certo a Deo, in quantum eius intuitus fertur in illud ut praesens, ex eo, quod praedictus intuitus mensuratur aeternitate, et aeternitas tota simul exsistens ambit omne tempus: ergo Sanctus Doctor nequit commode explicari de sola praesentia obiectiva. Patet consequentia. Quia alioqui simul implicantia involveret, dum simul diceret, futurum contingens non posse in ratione talis certo cognosci, et nihilominus esse ex se certo cognoscibile: siquidem praesentialitas obiectiva, ut distincta a vera, et reali praesentialitate physica, nihil est aliud, quam obiectum illud, ut habet certam cognoscibilitatem. Quare cum Angelicus Doctor denegaverit futuro contingenti, ut tali, seu ut manet sub ratione futuri, quod sit certo cognoscibile, etiam denegavit ei praesentialitatem obiectivam, et per consequens, ad eius certam cognoscibilitatem recurrendum erit ad existentiam ipsius physicae, et realiter praesentem in mensura aeternitatis, secundum quam respectu illius extrahitur a ratione futuri.

52 Tum etiam: quia ideo colligit S. Doctor, Deum cognoscere infallibiliter praedicta futura, et eius intuitum ferri in illa, ut praesentia, quia talis intuitus mensuratur aeternitate, et aeternitas tota simul exsistens ambit omne tempus; ac proinde omnia tempora, sive praesentia, sive praeterita, et futura sunt ei actu praesentia, ut in dubio sequenti latius dicemus: ergo non loquitur de sola praesentia obiectiva: siquidem, quod futura, sint praesentia solum obiective divino intellectui, non convenit ei ratione aeternitatis, sed ratione sui, intra propriam lineam praecise considerati: ex eo, quod intra praedictam lineam habet infinitam perfectionem. Unde vel aeternitas non potest esse ratio divino intuitui alicuius praesentiae ab aeterno ad futura, vel solum potest esse rei ratio praesentiae realis, et physicae. Nam cum ex vi suae lineae non sit cognoscitiva, fit inde, ut sicut non potest esse radix cognoscendi, ita nec praesentiae obiectivae, per quam ab aeterno sit praesens futuris, tanquam obiectis cognitis, ac proinde solum poterit ab aeterno esse ratio praesentiae physicae, et realis ad illa.

Tum deinde: quia alioqui futura contingentia non solum respectu nostri, sed etiam respectu Dei haberent rationem futurorum, quandoquidem quod aliquid sit solum obiective praesens respectu alterius, non tollit quominus respectu illius vere, et realiter sit futurum: et tamen D. Thom. ex eo, quod intuitus Dei fertur in futura, ut in repraesentem, ex eo, quod talis intuitus aeternitate mensuratur, colligit, talia futura non esse futura respectu Dei, sed solum respectu nostri.

53 Tum denique: quia si D. Thom. solum ageret de praesentia obiectiva, non vero simul de praesentia physica, et reali, consequens esset, ut dum reddidit rationem, propter quam futura contingentia cognoscuntur ab aeterno a Deo, ex eo, quod eius intuitus fertur ab aeterno super omnia, prout sunt in sua praesentialitate, et quia omnia sunt aeternitati praesentia, tunc manifestam commisisset nugationem, et petitionem principii. Nam cum idem sit, futurum contingens esse ab aeterno praesens obiective respectu Dei, ac cognosci ab aeterno ab illo; idem esset dicere, quod contingentia cognoscuntur ab aeterno a Deo futura, quia sunt ei praesentia obiective, seu prout sunt in sua praesentialitate obiectiva, ac dicere, quod cognoscuntur ab aeterno a Deo, quia cognoscuntur ab illo.

54 Accedit, quod adhuc praecise in illis verbis, quae pro se adducunt adversarii, nimirum: Omnia, quae sunt in tempore, sun Deo ab aeterno praesentia, non solum ea ratione, qua habet rationes rerum apud se praesentes, sed quia eius intuitus fertur ab aeterno supra omnia, prout sunt in sua praesentialitate, denotatur haec praesentia realis, et physica, quam ab aeterno habent futura respectu aeternitatis. Tum quia S. Doct. consulto non dixit: Sed quia eius cognitio, etc. Sed dixit: Sed quia eius intuitus fertur ab aeterno supra omnia, prout sunt in sua praesentialitate: ut significaret, hanc cognitionem esse intuitivam, atque adeo esse rei praesentis realiter, et physice in eadem mensura aeternitatis, in qua exsistit intuitus divinus: siquidem in via S. Doctoris, haec praesentia requiritur ad cognitionem intuitivam Dei, ut ex dicendis in ultimo testimonio pro hac assertione amplius patebit.

Tum etiam: quia, ut constat ex iis, quae in hoc eodem tract. disp. 5. dub. 2. et 3. diximus, scientia visionis, seu intuitiva Dei, est causa rerum, et ita perinde est dicere, quod Dei intuitus fertur ab aeterno super omnia, prout sunt in sua praesentialitate, ac asserere, quod causat illa, tribuitque eis esse praesens, non quidem respectu nostri temporis, sed respectu aeternitatis, tanquam mensurae superioris, respectu cuius debet esse actu praesens quidquid respectu nostri futurum est: quandoquidem, ut modo innuebamus, totum hoc ad scientiam visionis desideratur.

55 Confirmatur, et expenditur magis praedictum testimonium ex aliis eiusdem Sancti Doctoris verbis, in quibus explicat id, quod in hoc art. docuerat, et reddit rationem, quare futura contingentia sint nota Deo, non vero Angelo, ex eo, quod sunt praesentia durationi divinae, non vero Angelicae. Et ita ibidem denotat has duas praesentias eorundem futurorum, nimirum obiectivam, necnon physicam, et realem in ordine ad Deum, et utramque eisdem futuris in ordine ad Angelum denegat. Verba autem eius aurea habentur infra quaest. 57. artic. 3. Deus (inquit) videt omnia in sua aeternitate: quae cum sit simplex, toti tempori adest, et ipsum concludit. Et ideo unus Dei intuitus fertur in omnia, quae aguntur per totum tempus, sicut in praesentia; et videt omnia, ut in se ipsis sunt, sicut supra dictum est, cum de Dei scientia ageretur. Angelicus autem intellectus, et quilibet intellectus creatus, deficit ab aeternitate divina. Unde non potest ab aliquo intellectu creato cognosci futurum, ut est in suo esse.

56 Secundum, et principale testimonium pro assertione habetur apud Sanctum Doctorem 1. contra Gent. cap. 66. ratione 6. ubi ex praesentia rerum in aeternitate, colligit praesentiam earundem respectu divinae cognitionis, aeternitate mensuratae: et simul addit, quod res ipsae simul praesentes respectu aeternitatis, et divinae cognitionis non sint inter se praesentes. Si autem solum loqueretur de praesentia obiectiva, non solum cunctae res futurae, essent simul praesentes respectu divinae cognitionis, sed etiam respectu sui ad invicem: siquidem omnia habent simul esse obiective praesentia divino intellectui. Unde sicut futura ab aeterno cognoscerentur esse futura respectu divinae naturae, et divinae cognitionis, et nihilominus haberent simultatem obiectivam ab aeterno cum illa, quia simul cum ea cognoscuntur, sic licet aliqua cognoscerentur esse futura, aut praeterita respectu aliorum, nihilominus propter eandem rationem haberent simul simultatem obiectivam ad invicem.

Confirmatur, et explicatur ex eodem Sancto Doctore in 1. dist. 38. quaest. unica art. 5. in corpore, his verbis: Omnis cognitio est secundum modum cognoscentis. Cum igitur Deus sit aeternus, oportet, quod quodlibet cognitio eius, modum aeternitatis habeat, qui est esse totum simul sine successione. Unde sicut quamvis tempus sit successivum, tamen aeternitas eius est praesens omnibus temporibus, una, et eadem, et indivisibilis, ut nunc stans, ita et cognitio sua intuetur omnia temporalia (quamvis sibi succedentia) ut praesentia sibi, nec aliquid eorum est futurum respectu ipsius; sed unum respectu alterius. Et tandem concludit: Cum ergo Deus uno aeterno intuitu, non successivo omnia temporalia videt, omnia contingentia in temporibus diversis ab aeterno praesentialiter videt, non tantum ut habentia esse in cognitione sua.

57 In quo testimonio tria expendenda sunt. Primum est id, quod saepe in aliis notavimus, scilicet, quod in eo Sanctus Doctor distinguit duplicem futurorum praesentiam: aliam quidem respectu aeternitatis; aliam vero respectu cognitionis aeternitate mensuratae: et ex illa priori colligit hanc posteriorem: et per consequens falsum est, quod adversarii intendunt, non alia ratione affirmari a Sancto Doctore, quod futura sunt praesentia aeternitati, nisi quia ab aeterno ab eo cognoscuntur, seu sunt ei praesentia obiective.

Secundum est, quod ex eo, quod omnis cognitio est secundum modum cognoscentis, et Deus est aeternus, colligit Sanctus Doctor, divinam cognitionem debere habere modum aeternitatis; ac proinde debere praedictae cognitioni ita esse praesentia, sicut sunt praesentia aeternitati per praesentialitatem eidem aeternitati correspondentem. Si autem futura non essent ab aeterno praesentia aeternitati in ipso nunc aeternitatis, sed solum successive dum exsistunt, non posset inde colligi, Deum ab aeterno intueri omnia futura, sed potius oppositum inde colligendum est: siquidem, ut Sanctus Doctor docet, cognitio divina, quoad hoc, quod est ferri in futura, et esse eis praesentem, debet habere modum illum praesentiae, quem aeternitas respectu eorum habet.

Tertium est, Angelicum Doctorem concludere, Deum uno aeterno intuitu, non successivo videre praesentialiter omnia contingentia, in temporibus diversis exsistentia, non tantum ut habentia esse in cognitione sua: ubi ultra praedictam praesentiam in cognitione sua, quae non est alia, quam praesentia obiectiva, tribuit praedictis futuris alteram respectu Dei. Haec autem, ut constat, nequit esse alia praeter realem, et physicam praesentiam in aeternitate.

58 Ultimo probatur eadem assertio optimo testimonio eiusdem Sancti Doctoris art. 9. huius quaest. ubi loquens de iis, quae Deus cognoscit scientia visionis, inquit: Horum, quae actu non sunt, est attendenda quaedam diversitas. Quaedam enim, licet non sint nunc in actu, tamen vel fuerunt, vel erunt: et omnia ista dicitur Deus scire scientia visionis. Quia cum intelligere Dei, quod est eius esse, aeternitate mensuretur, quae sine successione exsistens totum tempus comprehendit, praesens intuitus Dei fertur in totum tempus, et in omnia, quae sunt in quocunque tempore, sicut in subiecta sibi praesentialiter. Quaedam vero sunt, quae sunt in potentia Dei, vel creaturae, quae tamen nec sunt, nec erunt, neque fuerunt. Et respectu horum non dicitur habere scientiam visionis, sed simplicis intelligentiae. Quod ideo dicitur, quia ea, quae videntur apud nos, habent esse distinctum extra videntem.

59 In quo testimonio duo expendenda sunt. Primum est id, quod in aliis testimoniis notavimus, nimirum D. Thomam non dixisse, res omnes esse praesentes Deo, et illius aeternitati, quia illa intueatur; sed e contra, ideo intueri tempus, et ea, quae sunt in tempore, quia aeternitas eius totum tempus comprehendit: ut ita explicaret, quomodo ista praesentia non fundatur in cognitione, et per consequens non est solum obiectiva, sed in continentia ipsius aeternitatis, quae formalissime loquendo non est continentia cognitionis: siquidem aeternitas non continet tempus cognoscendo, sed mensurando: et si per impossibile Deus non esset cognoscens, nihilominus eius aeternitas contineret tempus, tanquam mensura superior, ita ut omnes differentiae ipsius essent illi actu, et ab aeterno praesentes propter suam summam simplicitatem, et immutabilitatem, ut ex dicendis dubio sequenti, amplius constabit.

Secundum est, Sanctum Doctorem reddere rationem, quare scientia possibilium, quae nunquam erunt, est simplicis intelligentiae, et non visionis, ex eo, quod Ea, quae videntur apud nos, habent esse distinctum extra videntem: ut etiam per hoc denotaret, quod res quae videntur per scientiam visionis, non solum debent habere esse, seu praesentiam obiectivam, sed etiam praesentiam realem. Nam sola praesentia obiectiva, tantum est praesentia cognitionis: haec autem non est praesentia, per quam res cognitae habent esse distinctum extra cognoscentem, seu videntem: cum tamen valde probabile sit, quod praesentia requisita ad visionem, iuxta D. Thomam, debeat esse talis, ut per eam res visa habeat esse distinctum extra videntem: ac proinde debeat etiam esse praesentia realis, et physica, et non obiectiva tantum.

60 Quae tandem omnia confirmari possunt ex pluribus aliis testimoniis D. Thom. quae refert Capreolus in 1. dist. 38. et dist. 36. art. 2. peculiariter vero ex 1. contra Gent. cap. 66. et quaest. 2. de Verit. art. 12. ubi sic inquit: Tunc aliquid cognoscitur ut futurum, quando inter cognitionem cognoscentis, et rei eventum invenitur ordo praeteriti ad futurum. Hic autem ordo non potest inveniri inter cognitionem divinam, et quamcunque rem contingentem, sed semper ordo divinae cognitionis ad rem quamcunque, est sicut praesentis ad praesens. Quae verba sic expendi possunt. Nam ordo praeteriti ad futurum, qui debet esse, iuxta mentem Sancti Doctoris, inter cognitionem, et eventum futurum, ad hoc, ut cognoscatur ut futurus, non est in esse obiectivo, seu cognito; nam cum cognoscitur, quod crastina die, v. g., erit lectio, tunc non potest talis lectio non esse praesens obiective illi cognitioni; sed loquitur de ordine praeteriti ad futurum, secundum esse physicum, et reale: et ita cum negat posse inveniri ordinem praeteriti ad futurum inter divinam cognitionem, et quemcunque effectum futurum, intelligitur de eodem ordine praeteriti ad futurum secundum praedictum esse reale: ac proinde cum inquit, divinam cognitionem semper habere ordinem ad rem quamcunque (intellige futuram, de qua in praesenti loquitur) sicut praesentis ad praesens, intelligitur de ordine praesentiae realis, et physicae inter cognitionem Dei, et eventum, quoad nos futurum.

Unde, ut Sanctus Doctor hoc ipsum magis explicaret, addidit: Difficultas autem in hoc accidit, eo quod divinam cognitionem significare non possumus, nisi per modum nostrae cognitionis significando differentias. Si enim significaretur, ut est Dei scientia, magis deberet dici, quod Deus scit hoc esse, quam quod sciat futurum, quia sibi nunquam sunt futura, sed semper praesentia.

Profecto si futura realiter, et physice haberent rationem futurorum in comparatione ad Deum, requireret haec difficultas provenire, ex eo, quod cognitionem Dei significare non valeamus, nisi per modum cognitionis, notando differentias temporis; quamvis si significaretur, ut est in se, deberet aliter significari. Quoniam potius divina scientia posset, et deberet ut est in se vere significari, notando praedictas differentias; ita ut sicut nostra cognitio terminatur ad illa, quae vere sunt praeterita, praesentia, et futura respectu illius, et notando has differentias temporis vere significatur, sicque debet significari; ita hoc ipsum cum proportione de divina scientia dicendum esset.

61 Et similiter, si aliquid esset revera futurum respectu praedictae cognitionis Dei, non esset cur, si significaretur, ut est Dei scientia, magis deberet dici, Deus scit hoc esse, quam quod sciat futurum: siquidem sicut futura, quando postea sunt, habent esse realiter praesentia Deo, ita dum non sunt praesentia in sua temporis differentia, haberent esse realiter futura respectu illius, et solum obiective essent ei praesentia. Et sicut Dei scientia, ut est in se, cognoscit illa esse praesentia, ita cognoscet esse futura: et per consequens significata tali scientia, ut est, significaretur etiam, tam ut cognoscens praesens, quam ut attingens futurum. Et tandem si futura solum obiective essent Deo praesentia, non esset (ut supra dicebamus) cur absolute diceretur, Deo nunquam esse futura: siquidem sola praesentia obiectiva hoc non tollit, ut in nobis cernitur.

§ IV. Solvuntur argumenta oppositae sententiae.

62 Ad primum neganda est minor, quoad utramque partem. Et ad probationem primae, concessa maiori, neganda est minor. Nam res non habet esse in aeternitate, nisi pro illa temporis differentia, in qua producitur: quam tamen ab aeterno divina aeternitas actu ambit, ut dub. sequenti latius explicabimus: ac proinde talis res non supponitur cum esse, antequam in tempore producatur: quia ipsamet temporis differentia, in qua producitur, est in aeternitate praesens ab aeterno pro sua etiam propria duratione.

Ad probationem vero secundae partis illius minoris respondetur, distinguendo antecedens, et concedendo illud de coexistentia duorum in aliqua duratione, quae sit propria, et adaequata respectu utriusque: negando vero ipsum de coexistentia duorum, in aliqua duratione, quae sit propria, et adaequata respectu unius, inadaequata vero, et superexcedens respectu alterius, et sic neganda est consequentia. Quia ad hoc, ut dicatur simpliciter, Deum creaturas duratione praecedere, sufficit, quod ipse sit in propria, et adaequata mensura sit ab aeterno: quamvis, quia eius aeternitas ambit absque successione omne tempus, et quidquid in illo continetur, habet physice praesentes res futuras. Sed de his videantur quae sequenti dubio dicenda supersunt.

63 Ad secundum pro secunda parte eiusdem sententiae respondetur, Sanctos Patres loqui de creaturis per ordinem ad propriam earum durationem, non vero per ordinem ad excedentem, et communem, nempe aeternitatem. Et propterea absolute, et simpliciter dicunt, incoepisse in tempore; quia iuxta communem, et usitatum modum loquendi, quoties absolute, et simpliciter dicitur, aliquid esse, intelligitur, quod sit in propria, et adaequata ipsius duratione. Et propterea haec propositio: Antichristus est ab aeterno, absolute prolata, denotat iuxta communem, et frequentem usum, ac modum concipiendi, quod in propria mensura sit ab aeterno, id est, ita ut eius propria, et adaequata duratio sit infinita a parte ante, et in se ipsa, ac ratione sui ab aeterno duraverit; non vero quod praecise sit ab aeterno, ex eo, quod aeternitas ratione suae infinitatis virtualiter extenditur ad Antichristum, et eius durationem actu ambiendam: et ratione huius, tam ipse Antichristus, quam eius duratio est illi in eodem nunc aeternitatis praesens.

Unde idcirco nos non absolute asserimus, res futuras esse praesentes Deo ab aeterno, sed addimus, esse praesentes illi ab aeterno in mensura aeternitatis. Per quod etiam ad primam confirmationem patet. Nam Concilium, et Athanasius constituunt discrimen inter Filium Dei, et creaturas, quod ille in propria sua, et adaequata duratione est aeternus: et in hoc sensu damnant vocem illam impiam Arii ibidem relatam; at creaturae in propria, et adaequata duratione incoeperunt esse in tempore.

64 Ad secundam confirmationem, ex duplici illo testimonio ab Arrubal adducto respondetur, librum illum duodecimum, in quo dicitur contineri primum testimonium, non habere, nisi 27. capita. Deinde addimus, testimonium praedictum non fuisse adhuc a nobis inventum in capitibus, habentibus numerum, in aliquo simili numero capitum citati. Addimus tandem ex eo ad summum colligi, quod res antequam fierent in aeternitate, non fuerunt adhuc in ipsa aeternitate: quod tamen non est contra nos. Quia licet tam effectio rei, quam eius esse sint ab aeterno praesentia Deo in aeternitate; attamen prius intelligitur esse praesens productio rei, quam eius esse; quamvis utrumque simul eidem aeternitati, et in nunc aeternitatis coexistat.

Ad secundum vero testimonium respondetur, Augustinum non dixisse, Non in eorum natura, ut refertur ab Arrubal, sed asseruisse, Non in sua natura: et loquitur de electis, non solum quando existunt, sed etiam dum carent existentia in propria duratione; hos autem (inquit) Deum habere apud se, non quia habeat illos intra suam naturam, aut aliqua speciali unione sibi intrinsece coniunctos, sed quia illi, et eorum salus aeterna sunt in in praesentia Dei; quamvis ibidem non neget esse etiam praesentes aeternitati divinae, secundum realem, et physicam praesentiam. In quo etiam sensu loquitur Magister sententiarum, quem alias idem Arrubal pro se refert.

Ad tertium confirmationem constabit ex iis, quae numero 69. dicemus.

Ad tertium pro tertia eiusdem sententiae parte constat ex dictis pro tertia assertione.

65 Ad primam confirmationem respondetur, D. Thom. in priori testimonio loqui de veritate formali, quae absolute, et simpliciter loquendo, solum invenitur ab aeterno in actu intellectus divini. De rebus autem non tractat ibi, nec negat, quod sint in aeternitate: sicut nec quod veritas formalis, quae postea in tempore est in intellectu creato, sit ab aeterno praesens; non quidem absolute, et simpliciter, seu in propria mensura, sed cum addito, nimirum in nunc aeternitatis, tanquam in mensura superexcedente eo modo, quo ipse intellectus, et omnia alia futura sunt ab aeterno praesentia.

Ad secundum vero testimonium eiusdem confirmationis dicendum est, D. Thom. in priori parte illius solum velle, creaturas secundum suum esse formale non contineri formaliter, et physice in Deo. In ultima autem parte eiusdem testimonii loquitur de cognitione practica, et scientiae visionis: in qua, modo explicato, involvitur praesentia rerum physica, et realis respectu aeternitatis.

Ex quo etiam ad tertium testimonium praedictae confirmationis patet, illud potius esse pro nobis, quam contra nos. Quia ibidem inquit futura esse praesentia aeternitati, quatenus sunt a Deo cognita et praeordinata. Constat autem, quod praedicta praeordinatio, de qua ibi loquitur, dicit cognitionem practicam, et intuitivam, per quam, ut nuper dicebamus, constituuntur res ab aeterno praesentes, non in propria mensura, sed in mensura aeternitatis.

66 Ad secundam confirmationem, concedenda est maior, et neganda minor. Et ad primam probationem bene respondet Corneio in praesenti, disput. 1. dub. 2. et quamplures alii ex Thomistis, esse discrimen inter aeternitatem, et aevum. Quod aeternitas, non solum est mensura perfectior, quam caeterae omnes, sed etiam est mensura superior continens intra suum ambitum omnes alias mensuras; sicut concavus ultimi coeli, qui est locus communis, continet omnia alia loca particularia: ac proinde omnia, quae in inferioribus mensuris continentur, videlicet in tempore, et aevo, continentur etiam in aeternitate, tanquam in mensura illorum inadaequata, et superexcedente. At vero aevum licet sit mensura excellentior, quam omnia tempora; non tamen est superior ad illa, nec continet ea intra suum ambitum, quantumvis sit duratio indivisibilis, et longe maior, quam omnia tempora.

Ex quo sequitur, quod aeternitas coexsistat omnibus rebus, ac temporibus, ut vera mensura illorum superexcedens, et superior, continens ea omnia intra suum ambitum; ita ut coexsistat illis, non solum quando exsistunt, quoad nos, sed etiam antequam sic exsistant: aevum autem tantum dicatur coexsistere rebus temporalibus, quando non exsistunt quoad nos, et non antea: quia non exsistunt in ipso aevo, ut in mensura superiori, sed potius aevum, et tempus habent se, ut duae mensurae disparatae.

67 Potestque hoc explicari, tum exemplo modi, quantum est ex se indivisibilis, quo anima est in corpore, qui licet sit perfectior modo unionis, quo forma lapidis informat materiam eiusdem lapidis; non tamen informatio, seu modus unionis animae mensurat informationem formae lapidis. Et similiter exemplo modi exsistendi quem habet Christus in Sacramento, est perfectior modo exsistendi quantitatis, nec tamen continet, aut mensurat illum. Et locus Romae est maior loco alicuius oppiduli, et nihilominus iste non continetur, aut mensuratur ab illo. Et ita omnia ista se habent, ut res disparatae, non vero conferuntur per modum continentis, et rei contentae.

Tum etiam, ex eo, quod aevum est mensura non omnino immutabilis, sed admittens potentialitatem, et ordinem ad successionem. Et ita potest modo mutabili coexsistere, seu nova ei relatio praesentialitatis ipsi intrinsece inhaerens advenire, ac proinde, non valet, res successivas trahere ad se immutabili modo; ita ut eas semper, et immutabiliter mensuret, semperque et immutabiliter ad illas extendatur. At vero aeternitas est mensura per modum actus purissimi infiniti, et immutabilis: et ideo eius mensuratio debet esse actualissima, et immutabili modo facta. Et propterea semper, et ab aeterno mensurat quidquid ab ea mensurandum est; ac subinde trahit ad se immutabili modo, quae alias mutabilia sunt. Sicut intellectus divinus continet intelligibiliter, et immutabiliter ea, quae alias sunt mutabilia.

Ad secundam vero probationem respondetur, praenotando, quod licet aeternitas sit formaliter indivisibilis, et tota simul; virtualiter tamen est divisibilis, et successiva per coexistentiam ad res successivas, et divisibiles, ut dubio sequenti ostendemus: ex eo, quod ratione suae infinitatis in ratione durationis continet omnes excogitabiles differentias temporis.

68 Unde sit, aeternitatem posse dupliciter considerari. Uno modo partialiter, quatenus coexsistit tempori praecise praeterito, aut praesenti, aut futuro, ratione virtualis divisibilitatis, quam habet. Et hoc modo considerata, tunc ut coexsistit praecise tempori praesenti, non coexsistit praeterito: et ut est coexsistens futuro, non coexsistit praesenti, et e contra. Alio modo potest considerari adaequate, quatenus in se coexsistit omnibus temporis differentiis, ratione suae formalis indivisibilitatis, et ut omnia illa ambit. Et hoc modo eadem numero aeternitas, quae coexsistit praeterito, habet etiam coexsistere futuro, et absque alia successione aut formali divisibilitate.

Hinc ergo ad praedictam probationem respondetur, concedendo antecedens in sensu nuper explicato, et negando consequentiam. Ad cuius probationem neganda est sequela. Quia ex quo capite futura contingentia non coexsistunt aeternitati, quatenus virtualiter continet tam tempus praesens, quam praeteritum, et futurum, sive verum, sive imaginarium; sed quatenus praecise continet tempus illud futurum, continentur in illa, et coexsistunt ipsi in eadem mensura aeternitatis inadaequate, et tanquam mensurae superiori, ac superexcedenti. Et propterea non est necesse, ut exsistant in omni differentia temporis, sive praesente, sive praeterita, sive futura, ut in propria, et adaequata mensura; sed satis est, quod hoc modo exsistant in illa differentia temporis futura, pro qua, re ipsa, et de facto apud nos habebunt existentiam, ut supra tetigimus, et in dub. sequenti magis explicabimus: ac proinde eo ipso aeternitas habebit longe maiorem durationem virtualem, quam eadem futura, et in sua propria duratione, et apud nos existunt.

Caeterum, quia eadem aeternitas est formaliter indivisibilis, et tota simul, ac simplicissimo, et immutabili modo debet ratione suae simplicitatis, et immutabilitatis ambire omnes differentias temporis, ut num. 79. et deinceps dicemus: propterea ex hoc capite ipsa ab aeterno, quatenus virtualiter continet illam differentiam temporis futuram, debet actu, et immutabiliter continere eadem futura, ut sibi in eadem mensura aeternitatis praesentia. Et propter eandem rationem satis est, quod futura coexistant apud nos in sua differentia temporis tantummodo, ad hoc, ut aeternitas ratione suae virtualis extensionis extendatur, et ambiat praedicta futura, sitque illi praesens, ut dub. sequenti magis explicabitur.

Ad ultimum patet ex dictis.

69 Ex quibus etiam ad tertiam confirmationem secundi argumenti in favorem secundae partis oppositae sententiae num. 77. adductam, cuius solutionem in hunc locum remisimus, patet. Nam sensus illorum verborum Isidori tantum est, quod si tempora, verbi gratia praesens, esset semper Deo praesens adaequate: ita ut hoc ex vi sua peteret, et oppositum ei repugnaret, non esset tempus, sed aeternitas: quia eo ipso esset indeficiens duratio, essetque, et non esset tempus; non vero negat, quod inadaequate, et modo explicato possint, et debeant esse illi praesentia. Sed haec omnia amplius dub. sequenti elucidabuntur.