Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

[Dico 1°: Nulla ratione naturali potest cognosci aut demonstrari SS. Trinitatis mysterium.¹

Est contra Abaelardum et quosdam alios, qui contendebant fidei nostrae mysteria posse ratione demonstrari, quos redarguit S. Bernardus, lib. V de Consideratione, c. 8, et praecipue Epist. 190 ad Innocentium II contra quaedam capitula errorum Abaelardi, cap. 1. Ante Abaelardum, quidam Mamertus, non ille qui fuit episcopus Viennensis, sed sacerdos ejusdem ecclesiae, asseruerat, de Statu animae, VIII, Platonem sanctissimam Trinitatem viribus proprii ingenii divinasse. Post eum, Raymundus Lullius ventilabat argumentum a se inventum, quo contendebat Trinitatem divinam rationabiliter evidentem fieri. In Trinitate, aiebat, est posse infinitum, et consequenter possificans infinitum. Atqui possificans infinitum Dei producit necessario in homine possificatum ejusdem naturae. Ergo homo invenit in seipso notionem Trinitatis. Hic Raymundus a Gregorio XI fuit damnatus.

Prob. 1° authoritate. Matth., XI, 27, dicitur: Nemo novit Filium, nisi Pater; neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare. Ibidem, XVI, 17, Christus Petro profitenti ejus filiationem divinam dicit: Beatus es, Simon Bar Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in coelis est. Et Hormisdas papa, in Epist. 79 ad Justinum imperatorem: «Secretum Trinitatis neque ulla visibilium vel invisibilium naturarum potuit investigare natura.»

Prob. 2° ratione.*² Nihil de Deo possumus cognoscere per rationem naturalem, nisi ex effectibus creatis; de Deo enim a priori et per causam nihil novimus, cum nulla sit causa Dei aut Trinitatis. Atqui ex effectibus creatis, saltem naturalibus, ad tanti mysterii cognitionem devenire non possumus. Ergo. — Prob. minor. Effectus quantumvis perfecte cognitus non ducit in cognitionem causae, nisi sub ea ratione qua ab illa procedit et connexionem per se habet cum illa. Sic, v. g., effectus procedens ab artifice, puta domus ab aedificatore, manifestat quidem artem a qua per se procedit, et hominem qua artificem, non autem alia hujus hominis accidentia ad artem non pertinentia, v. g., quod fuerit magnus vel parvus, albus vel niger, pinguis vel macer, indutus rubro vel viridi, etc. Atqui effectus creati non procedunt nec pendent per se a Deo ut trino, sed solum quatenus uno. Ergo. — Prob. minor. Effectus creati procedunt a Deo ratione divinitatis ut causae radicalis, et ratione omnipotentiae ut causae proximae. Atqui omnipotentia convenit Deo prius quam concipi possint relationes quibus constituuntur personae, pertinentque ad naturam ut una est, non ut est trina in personis; non enim unaquaeque persona habet propriam et distinctam omnipotentiam: unde vulgo dicitur, opera SS. Trinitatis ad extra indivisa esse. Ergo effectus creati non procedunt per se a Deo ut trino, sed concomitanter tantum, quatenus virtus producens est una et eadem in tribus. Unde si, per impossibile, Deus non esset trinus, manerent tamen creaturae, quia maneret virtus earum productiva.

Ex quo colliges, 1° etiam supposita fide, hoc mysterium non posse sola ratione naturali evidenter demonstrari, quia divina revelatio non facit quod creaturae per se pendeant et procedant a Deo ut trino, nec ponit in creaturis aliquod SS. Trinitatis vestigium.

Colliges 2°, propter eamdem rationem, nec etiam possibilitatem hujus mysterii posse sola ratione naturali evinci.

[Colliges 3° quod, si homo viator quidditative, seu per essentiam, cognosceret visionem beatificam, lumen gloriae, unionem hypostaticam, quod non videtur repugnare, cum omnis res creata sit cognoscibilis per propriam speciem, cognosceret etiam evidenter mysterium SS. Trinitatis quoad an est, propter connexionem quam illi effectus supernaturales habent cum Trinitate, non quidem ut causa, sed ut objecto vel extremo unito. Unde dixi in probatione conclusionis, ex effectibus creatis, saltem naturalibus.]

Si objicias, quosdam philosophos gentiles aliquam mysterii SS. Trinitatis notitiam habuisse, respondeo, eos illam hausisse, non ratione naturali, ex effectibus creatis, sed vel ex magisterio et traditione Hebraeorum, quorum aliqui, ut infra dicemus, hoc mysterium ex manifestatione divina et personali cognoverunt, vel ex lectione sacrarum Scripturarum aut librorum Sibyllinorum, vel ex divina revelatione, ut in ipsis Sibyllis, vel etiam ex daemonum revelatione, qui, antequam caderent, cognoverunt divinitus hoc mysterium, ejusque notitiam hominibus ingerere potuerunt, sive jussu Dei, sive ex malitia, ut, ponendo tres personas, persuaderent hominibus tres esse deos: unde Plato, qui dicitur Trinitatem admisisse, tres etiam deos professus est.³

Dico 2°: Supposita fide, potest hoc mysterium variis congruentiis suaderi et ab oppositis argumentis defendi. Unde communiter dicitur quod sit supra, sed non contra rationem.

Prob. prima pars, proponendo varias congruentias: 1° a ratione; 2° ab exemplis; 3° a numero ternario.

A ratione, prima congruentia petitur a natura summi boni, quod est maxime sui diffusivum, quae maxima diffusio elucet praesertim in mysterio SS. Trinitatis. — Secunda fundatur in ratione amicitiae et societatis, quae congruenter exigitur ad summam felicitatem. Amicitia autem et societas exigunt numerum personarum aequalium; non enim datur amicitia aut societas inter res diversae speciei, v. g., inter hominem et brutum aut lapidem. — Tertia congruentia in eo fundatur, quod gignere sibi simile sit perfectio. — Quarta, quia in nobis experimur dari processionem verbi et amoris, quae cum possit purificari a suis imperfectionibus, videtur debere admitti in Deo. — Quinta congruentia sic proponitur. Ens omnino infinitum, ut est Deus, debet importare omnem entitatem possibilem excogitabilem, adeoque absolutum et relativum. Relativum autem exigit correlativum a se distinctum, ad quod referatur; nihil enim refertur ad seipsum. Unde ista relativa, quia habent oppositionem relativam ad se invicem, inter se realiter distinguuntur; sed, quia nullam habent oppositionem cum absoluto, realiter cum ipso identificantur. Porro oppositio relativa in divinis fundatur in origine, quae est duplex, una per intellectum, alia per voluntatem: unde tria sunt relativa, unum improductum et producens, duo producta. Habemus ergo tria relativa realiter inter se distincta et in uno absoluto identificata: et quia haec tria relativa in divinis non possunt esse accidentia, quia accidens imperfectionem involvit, sequitur quod sint substantiae, et quidem personae, quia propter relationem et correlationem sunt incommunicabiles.

Ab exemplis. Primum. In anima rationali reperiuntur esse, nosse, velle. Item, in eadem anima sunt memoria, intellectus et voluntas. Ita S. Aug., lib. XIV de Trinitate, c. 8, n. 11. — Secundum. In igne tria sunt: motus, splendor et calor, et tamen unus est ignis. Ita S. Aug., serm. 384,⁴ n. 2. In arbore, truncus, rami et folia, et una tamen est arbor. — Haec tamen exempla, ut aliubi notat S. Thomas, plus habent dissimilitudinis quam similitudinis.

A numero ternario. In mundo, tribus generibus entium constat mundus universus: esse, vivere, intelligere. Triplex est principium entium naturalium: materia, forma et privatio. Tres partes temporis: praeteritum, praesens et futurum. Tres durationis mensurae: tempus, aevum, aeternitas. Tres quantitatis species: linea, superficies, corpus. Tres corporis dimensiones: longitudo, latitudo, profunditas. In homine, triplex facultas: memoria, intellectus, voluntas. Triplex operatio: vegetativa, sensitiva, intellectualis. Triplex mentis operatio: simplex apprehensio, judicium, discursus. In angelis, tres hierarchiae; in qualibet hierarchia, tres chori; in quolibet choro, triplex operatio: purgatio, illuminatio, perfectio. Tandem in omnibus creaturis haec tria reperiuntur: unitas, species et ordo. Item: unum, verum, bonum. Item: esse, posse et operari.

Hinc ita celebratur numerus ternarius, ut eo significemus id quod opinamur omnibus numeris absolutum, ut cum dicimus, v. g., «ter beatus,» et illud poetae: Numero Deus impare gaudet. Quia nempe numerus ternarius omnium perfectiones continet, scilicet: principium, quod est unitas; speciem, quae est dualitas; complementum, quod est tertia unitas.

Prob. secunda pars. Quaecumque argumenta contra fidei documenta ponantur, ex principiis natura per se notis non procedunt, adeoque vim demonstrationis non habent, sed sunt rationes vel tantum probabiles, vel sophisticae. Ergo ad ea solvenda locus relinquitur. — Prob. ant. Verum non est contrarium vero, sed solum falso. Atqui principia natura per se nota sunt vera, item et documenta fidei sunt verissima. Ergo.

Eamdem veritatem probant omnia motiva credibilitatis mysteriorum nostrae religionis, de quibus in tract. de Fide.

Petes utrum et quae hujus mysterii notitia concessa sit Judaeis.

Resp. 1°. Patriarchis, prophetis et singulari sanctitate praecellentibus concessa est aperta hujus mysterii notitia.

Prob. 1° ex S. Scriptura. Praefatis concessa est notio seu fides explicita Incarnationis Verbi. Atqui haec supponit apertam Trinitatis notitiam, cum Christus sit secunda Trinitatis persona increata. Ergo. — Prob. major ex desideriis sanctorum veteris Testamenti. Matth., XIII, 17: Amen dico vobis, inquit Christus, quia multi prophetae et justi cupierunt videre quae vos videtis, et non viderunt. Et Joann., VIII, 56: Abraham, pater vester, exultavit ut videret diem meum: vidit et gavisus est. Hoc autem desiderium videndi Christum, ejus notitiam supponit.

Prob. 2° ex Patribus. S. Ambros., lib. I de Cain et Abel, c. 8, et S. Aug., lib. II de Trinitate, c. 11, n. 20, docent Abrahamum agnovisse Trinitatem, quando tres vidit, et unum adoravit. Aug. signanter dicit ibi: «Cum tres viri visi sunt, nec quisquam in eis vel forma, vel aetate, vel potestate major ceteris dictus est: cur non hic accipiamus visibiliter insinuatam per creaturam visibilem Trinitatis aequalitatem, atque in tribus personis unam eandemque substantiam?» S. Epiph., Haeresi V: «Una Trinitas, inquit, semper in illa singulari divinitate nuntiata creditaque ab illis est qui ceteris antecellerent,» cujusmodi prophetae atque eximia sanctitate praediti homines fuerunt. Item Cyrill. Alexand., Theodoret., et alii.

Prob. 3° ratione. Ipsimet patriarchae et prophetae hoc mysterium scriptis mandarunt, ut vidimus supra in probatione veritatis ipsiusmet mysterii. Ergo illud noverunt.

Resp. 2°. Quibusdam scribis et legis peritis gentis Judaicae concessam fuisse hujus mysterii notitiam, probabile est.

Prob. quia mysterium hoc habemus indicatum in S. Scripturis veteris Testamenti. Nihil ergo obstat quominus gentis Judaicae doctores, qui S. Scripturas scrutabantur, in eis illud viderint.

Resp. 3°. Secundum Patres, vulgo gentis Judaicae non fuit concessa hujus mysterii notitia. Ita Tertullianus, adv. Praxeam, c. 31; Theodoret., Serm. II de Graecis affectionibus; S. Greg. Nazianz., Orat. 37; S. Basilius, lib. II contra Eunomium; S. Greg. Nyssen., lib. de Imagine Dei; S. Chrysost., hom. 5 de Incomprehensibili Dei natura, et alii. Hujus autem oeconomiae plures adfuerunt rationes, quarum praecipua est, quia hujus mysterii non erat capax gens Judaica ad idololatriam propensior. «Cum in Aegypto, inquit Theodoretus, loco citato, diutissime versati essent [Judaei], multorumque ibi deorum cultum ritu Aegyptiaco didicissent, sapientissimus Deus neque illis manifeste omnino Trinitatis mysterium tradidit, ne ex eo multitudinis deorum occasionem sumerent, ad impietatem Aegyptiorum propendentes.» Altera ratio, a Tertulliano loco supradicto allata, est quia perfectior divinitatis notitia legi novae, ut nobiliori, servanda erat, ut inde inter utramque legem apertius discrimen haberetur.

Si dicas, genti Judaicae concessam fuisse fidem in Christum, quae supponit notitiam Trinitatis, respondeo, huic genti concessam fuisse fidem implicitam in Christum, non vero fidem explicitam;⁵ non enim haec requirebatur ante Incarnationem, sed sufficiebat implicita, quae non supponit notitiam pluralitatis personarum in Deo. Quod autem vulgus hujus gentis non explicite cognoverit Incarnationem futuram, patet ex eo quod Judaei voluerint lapidare Christum, quia se dicebat Deum, et quod putaverint Messiam venturum ut regem temporalem, qui populum suum ab hostibus et servitute armis liberaret.]