Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Persona recte definitur a Boetio, lib. de Duabus naturis: « Rationalis naturae individua substantia. » Hanc definitionem hic et alibi explicat ac defendit S. Thomas, et cum eo communiter theologi.¹

Unde inferes, hypostasim et subsistentiam magis late patere quam personam;² quod enim hypostasis et subsistentia significant in toto genere substantiarum, hoc nomen persona significat in genere rationalium substantiarum.

Quaestio hic est non parum difficilis: per quid constituantur divinae personae. Pro cujus resolutione.

Nota 1° relationem duplicem importare conceptum, scilicet conceptum in et conceptum ad. Conceptus in est communis omnibus accidentibus, et in divinis, omnibus relationibus, cum hac differentia, quod in relationibus creatis importat inhaerentiam, quia est accidens; in divinis subsistentiam, quia est substantia, identificata scilicet cum natura divina; unde fundamentum relationis divinae, quatenus realis, non est aliquid reale distinctum, ut in creatis, sed ipsa identificatio cum natura divina. Conceptus ad est relationi specificus, eoque distinguitur ab aliis accidentibus, et disjunguntur diversae relationes inter se, quatenus dicunt respectum ad diversos terminos.

Nota 2° cum Cajetano, quem sequuntur Joannes a S. Thoma et plures alii Thomistae, in ipso conceptu ad posse iterum distingui duplicem conceptum, seu duplicem rationem: primam, quatenus est entitas relativa in se, seu in actu signato, et afficiens ut quo subjectum; secundam, quatenus ipsum exercite et actu refert ut quod ad terminum. Prius est enim concipere relationem in se entitative afficientem ut quo subjectum, quam ipsum actu referre ad terminum: sicut prius est concipere albedinem entitative et in actu signato afficere ut quo parietem, quam ipsum actu reddere album, licet sint semel et simul tempore.

Neque dicas, hunc conceptum ad afficientem ut quo subjectum seu, in actu signato, coincidere cum conceptu in. Nam conceptus in non solum pertinet ad lineam entis relativi, sed etiam absoluti, quia non importat tantum inhaerentiam vel subsistentiam ipsius ad, sed etiam praedicata intrinseca et absoluta entis creati vel increati: ita ut, si sit relatio creata et accidentalis, importet non solum inhaerentiam, sed etiam rationem entis limitati, dependentis, potentialis, etc., omnesque perfectiones et imperfectiones talis accidentis; si sit relatio increata, conceptus in importat non solum esse subsistens et reale, sed etiam ipsam entitatem divinam cum omnibus attributis et perfectionibus quae in Ly divina includuntur.

Dico: Personae divinae constituuntur relationibus, non sub conceptu formae exercite referentis, sed sub conceptu entitatis seu formae afficientis subjectum et hypostatice subsistentis.³

Prob. ratione, qua simul confutantur variae sententiae. Personae divinae constituuntur per aliquid reale. Sed illud reale in divinis non potest esse aliud quam relatio. Ergo.

Major constat. Personae enim divinae sunt reales et realiter inter se distinguuntur independenter ab intellectu; eo autem constituuntur quo sunt et distinguuntur.

Prob. min. Omne reale quod possumus concipere in divinis personis, vel sunt ipsae personae secundum se totas spectatae, vel aliquid absolutum commune omnibus, vel aliquid notionale cuilibet proprium, et istud notionale est triplex, nempe origo, innascibilitas respectu personae Patris, de quo est potissimum difficultas, et relatio. Atqui ex his omnibus rationibus nulla, praeter relationem, potest constituere divinam personam. Ergo.

Singulae minores partes sunt probandae.

Prob. prima pars min. contra Praepositivum⁴ et Gregorium Ariminensem. Eo personae divinae constituuntur in ratione talis personae, quo ab invicem distinguuntur. Atqui personae divinae non distinguuntur inter se, se totis, alias differrent per essentiam et in essentia, in qua tamen conveniunt. Ergo. Hinc in concil. Lateran., lib. I Decretal., cap. Firmiter, dicitur: « Sanctissima Trinitas secundum communem essentiam est indivisa, secundum vero personales proprietates discreta. » Et in concil. Flor., sess. I, asseritur « personas divinas per suas proprietates differre. » Unde haec sententia Praepositivi, cujus meminit S. Thomas infra q. 32, a. 2, o., communiter a theologis rejicitur et variis censuris notatur.

Prob. secunda pars min. Quod est commune tribus personis, non potest specialem constituere personam ab aliis discretam. Atqui omnia absoluta in Deo sunt tribus personis communia, ut fatentur omnes theologi. Ergo. Unde haec sententia, quae tribuitur Joanni de Ripis, Licheto et paucis veteribus, jam e scholis exulavit, ut ad minus erronea et temeraria.

Prob. tertia pars min., et 1° quod persona Patris non constituatur per innascibilitatem, contra Vasquez et Alarcon: quia innascibilitas sumitur vel formaliter vel fundamentaliter. Si formaliter, tunc nihil ponit,⁵ sed dicit solam negationem principii; persona autem Patris realis est et per aliquid reale constituitur. Si sumatur fundamentaliter, id est pro fundamento talis negationis, vel illud fundamentum est absolutum, adeoque personam constituere incapax, ut diximus, vel relativum, quod non potest esse aliud quam relatio paternitatis.

Prob. iterum tertia pars min., scilicet personas non constitui per origines activas et passivas,⁶ quae sententia communiter tribuitur S. Bonaventurae.

Contra rationem originis est quod constituat personam. Ergo. — Prob. ant. 1° Persona importat ex suo conceptu essentiali esse fixum et permanens atque in facto esse, cum sit ultimus terminus naturae, reddens illam incommunicabiliter subsistentem. Atqui origo concipitur essentialiter ut in fieri, nempe activa, ut influxus et egressus a principio; passiva, ut via et tendentia ad terminum. Ergo. — Prob. 2° idem ant. Origo activa supponit personam a qua egreditur; actiones enim sunt suppositorum, et prius est personam esse quam personam operari. Ergo eam non constituit. Passiva vero praesupponitur ad personae constitutionem, quia est via ad illam constituendam; unde non potest dici illam constituere formaliter, sed vialiter tantum et causaliter; sicut Petrus constituitur formaliter homo per humanitatem, vialiter tantum et causaliter per nativitatem: quaeritur autem hic de constitutivo formali. Ergo.

Superest igitur ut sola relatio sit divinarum personarum constitutivum, quia sola est illarum ad invicem distinctivum; sola autem distinguit, quia sola adfert oppositionem et incommunicabilitatem, omnia enim absoluta sunt tribus personis communia. Unde illud celebre Boetii: « Substantia praebet unitatem, relatio multiplicat Trinitatem, » et istud vulgatum Anselmi: « Omnia in divinis sunt unum et idem, ubi non obviat relationis oppositio. » Et in concil. Tolet. II, in confessione fidei, habetur sic: « In relatione personarum numerus cernitur. » Et infra: « Hoc solo numerum insinuant, quod ad invicem sunt. »

Relatione, inquam, constituuntur personae: non quidem relatione in actu exercito, seu concepta ut forma actu et exercite respiciente seu quasi desoculante ut quod terminum, ut sic enim supponit personam et sequitur ad generationem; sed relatione in actu signato concepta ut quo secundum quidditatem, quatenus afficientem subjectum, et quidem substantialiter, utpote identificatam cum natura divina, sub quo conceptu habet rationem formae hypostaticae et subsistentis. Haec diligenter adverte ad solutionem difficilium objectionum.