Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

[Creatio potest sumi tripliciter: 1° late, pro qualibet cuiuscumque rei productione¹: quo sensu Eccli., I, 4, dicitur de Sapientia quod sit ab initio creata; 2° aequivoce, pro elevatione ad superiorem gradum: quo sensu quis dicitur creari episcopus; 3° stricte, pro productione totius entis ex nihilo.]

Pro quo observandum est, praepositionem ex non importare habitudinem causalitatis affirmativae, quasi nihilum sit materia eius rei quae producitur, ut cum dicitur: « Gladius fit ex ferro; » sed importare habitudinem causae quae negatur, ita ut ex nihilo idem sit ac non ex aliquo.

Itaque creatio est emanatio totius entis a causa universali². Sicut enim emanatio particularis est ex non ente particulari, ut productio ignis ex non igne, ita emanatio universalis est omnino ex non ente, ac per consequens ex nihilo.

Dico: Deus res in esse produxit ex nihilo, hoc est, creavit³.

Est de fide; nam dicimus in Symbolo Apostolorum: « Credo in unum Deum..., Creatorem coeli et terrae. »

In concilio Lateran. sub Innocentio III definitur quod « Deus utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam. »

Haec definitio prolixius et expressius renovata fuit a concilio Vaticano, ubi legitur⁴

« Sancta Catholica Apostolica Romana Ecclesia credit et confitetur, unum esse Deum verum et vivum, Creatorem ac Dominum coeli et terrae, omnipotentem, aeternum, immensum, incomprehensibilem, intellectu ac voluntate omnique perfectione infinitum; qui cum sit una singularis, simplex omnino, et incommutabilis substantia spiritualis, praedicandus est re et essentia a mundo distinctus, in se et ex se beatissimus, et super omnia quae praeter ipsum sunt et concipi possunt ineffabiliter excelsus. »

» Hic solus verus Deus bonitate sua et omnipotenti virtute, non ad augendam suam beatitudinem, nec ad acquirendam, sed ad manifestandam perfectionem suam per bona quae creaturis impertitur, liberrimo consilio simul ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam, ac deinde humanam, quasi communem ex spiritu et corpore constitutam. »

Canones. — « 1° Si quis unum verum Deum visibilium et invisibilium Creatorem et Dominum negaverit; anathema sit.

» 2° Si quis praeter materiam nihil esse affirmare non erubuerit; anathema sit.

» 3° Si quis dixerit, unam eamdemque esse Dei et rerum omnium substantiam vel essentiam; anathema sit.

» 4° Si quis dixerit, res finitas, tum corporeas tum spirituales, aut saltem spirituales, e divina substantia emanasse; aut divinam essentiam sui manifestatione vel evolutione fieri omnia; aut denique Deum esse ens universale seu indefinitum, quod sese determinando constituat rerum universitatem in genera, species et individua distinctam; anathema sit.

» 5° Si quis non confiteatur, mundum resque omnes quae in eo continentur, et spirituales et materiales, secundum totam suam substantiam a Deo ex nihilo esse productas; aut Deum dixerit, non voluntate ab omni necessitate libera, sed tam necessario creasse, quam necessario amat seipsum; aut mundum ad Dei gloriam conditum esse negaverit; anathema sit. »

Prob. 1° ex S. Scriptura. Genes., I, 1, dicitur: In principio creavit Deus coelum et terram. Iudith, XIII, 24: Benedictus Dominus, qui creavit coelum et terram. Ps. CXLVIII, 5: Ipse mandavit, et creata sunt. Sap., I, 14: Creavit, ut essent omnia. II Machab., VII, 28: Peto, nate, ut aspicias ad coelum et terram et ad omnia quae in eis sunt, ut intetligas quia ex nihilo fecit illa Deus, et hominum genus.

Prob. 2° duplici ratione. Prima⁵. Si Deus non fecisset

aliquid ex nihilo, debuisset omnia producere ex aliquo praesupposito. Atqui falsum consequens. Ergo et antecedens. — Prob. min. Si Deus non ageret nisi ex aliquo praesupposito, istud praesuppositum non esset ab ipso causatum; sicut cum artifex facit statuam ex ligno, lignum non est causatum ab ipso. Atqui falsum consequens, tum quia Deus est causa universalis totius entis, ut constat ex articulo primo praeced.; tum quia, sit esset aliquod ens a Deo non causatum, esset ens a se, consequenter Deus, utpote ens infinite perfectum. A quo enim posset limitari in suis perfectionibus? Non ab alio, cum a nullo, nec etiam a Deo dependeret; non a se, cum enim esset ens necessarium, nullam a se perfectionem excluderet.

Secunda ratio. Vel rebus quas Deus produxit aliquid praeexstitit, vel non. Si hoc secundum, habemus intentum. Si primum, cum non sit procedere in infinitum, necesse est devenire ad aliquod primum cui nihil praeexistat, et tamen sit factum a Deo, consequenter factum ex nihilo.

Dices 1°: Fuit apud antiquos philosophos communiter receptum hoc axioma: « Ex nihilo nihil fit. » Ergo.

Resp. hoc axioma verum esse de emanatione effectuum particularium a causis particularibus, quod tantum considerabant antiqui philosophi, non vero de emanatione ab universali principio⁶.

Instabis: Inter ens et nihil est distantia infinita. Atqui distantia infinita est impertransibilis. Ergo.

Resp. Dist. mai⁷. Inter ens et nihil est distantia infinita positive, nego; negative, conc. Et ad hunc sensum distincta minore, nego conseq. Itaque inter ens et nihil non est distantia sic positive infinita, quod sit aliquod infinitum medium quod debeat pertransiri; sed sic tantum quod non esse simpliciter tendat ad esse simpliciter. Porro, sicut fieri potest virtute finita, ut a non esse secundum quid fiat transitus ad esse secundum quid, v. g., a non esse ignis ad esse ignis; sic fieri potest virtute infinita ut a non esse simpliciter fiat transitus ad esse simpliciter.

Urgebis: Quod fit, nondum factum est. Ergo fieri praecedit factum esse. Ergo debet assignari subiectum in quo sustentetur ipsum fieri. — Subsumo: Atqui in eo quod creatur non potest assignari subiectum in quo sustentetur fieri seu creari, cum sit ex nihilo. Ergo non potest aliquid fieri ex nihilo.

Resp. Dist. ant.⁸. Quod fit actione successiva, nondum factum est, conc.; actione instantanea, nego. Sic, v. g., dum aer illuminatur, est illuminatus; dum verbum in mente formatur, est formatum. Creatio autem est actio instantanea; sicque cum aliquid creatur, creatum est, et terminus creationis est res creata ipsa creatione producta. — Per quod praeoccupatur altera instantia.

Dices 2°: Sap., XI, 18, Deus dicitur creasse orbem terrarum, hoc est mundum, ex materia invisa. Ergo non ex nihilo.

Resp. Nego conseq. Per materiam invisam, graece informem, non intelligitur materia nudata omni forma; sic enim existere non potest, et Genes., I, 1, dicitur: In principio creavit Deus coelum et terram. Sed per hoc intelligitur corpus pro tunc invisibile et informe; quia prima die, antequam lux fieret, non erat aspectabile, neque plantis, animalibus, hominibus, etc., erat ornatum. Sensus ergo S. Scripturae est quod ex hoc corpore seu materia informi Deus produxerit entia distincta, plantas, animalia, hominem, etc. Verum hanc materiam Deus ex alia materia non produxit, sed ex nihilo, ut diserte asserit S. Aug. infra citandus.

Hinc colliges, Deum non omnia, stricte loquendo, creasse seu produxisse ex nihilo, siquidem et ex authoritate citata et ex cap. primo Geneseos constet, ex priori materia plantas, animalia produxisse, atque hominem ex limo terrae formasse; item et quotidie multa producere, non ex nihilo, sed ex praesupposito subiecto: sed tantum aliqua proprie creasse, et creare, ut coelum et terram, angelos et animas rationales.

Attamen aliquo sensu, non omnino improprio, posset dici Deum creasse seu fecisse omnia ex nihilo, quatenus ea vel secundum se tota, vel secundum eorum partem intrinsecam et essentialem, nempe materiam, facit ex nihilo. Unde S. Aug., lib. XII Confess., c. 8, dicit: « Tu, Domine, fecisti mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re pene nullam rem, unde faceres magna quae miramur filii hominum. » Et lib. I de Genesi contra Manich., c. 6, n. 10: « Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse; quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa materia tamen de omnino nihilo facta est. » Si vero creare sumatur generaliter prout idem est ac facere seu producere, constat ex art. primo praeced. Deum hoc sensu omnia creasse.]