Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

(D. Thomas, q. 27)

Cum sanctissimae Trinitatis mysterium, ut ex dictis in praecedenti dissertatione constat, consistat in tribus personis ejusdem et individuae naturae divinae, personae autem constituantur relationibus, et relationes fundentur in processionibus, ideo cum Authore dicemus: 1º de processionibus; 2º de relationibus; 3º de personis.

Processio, ut sic, nihil est aliud quam origo unius ab alio; unde processio in divinis est unius personae ab altera, vel a duabus, origo. Sed, cum omnis processio sit secundum aliquam actionem,¹ sicut secundum actionem qua tendit in exteriorem materiam est aliqua processio ad extra, ita secundum actionem quae manet in ipso agente attenditur quaedam processio ad intra. Et de ea quaeritur hic, an detur in Deo.

Dico: Dantur in Deo processiones ad intra.²

Constat iis omnibus quibus probavimus supra Filii et Spiritus Sancti divinitatem, quam sibi communicatam non habent nisi via processionis.

Insuper de fide est dari in Deo plures personas realiter distinctas in eadem numero natura. Ergo sunt in Deo processiones. — Prob. consequens. Si in Deo non essent processiones, non esset oppositio relativa originis. Cessante oppositione relativa originis, non possent plures personae distingui nisi diversitate naturae. Ergo. Unde Christus, de seipso loquens, Joann. vi, 42, dicit: Ego ex Deo processi; et ibid., xv, 26, de Spiritu Sancto: Qui a Patre procedit; sicque canit Ecclesia in Symbolo Nicaeno, de Filio: Ex Patre natum, Deum de Deo; de Spiritu Sancto: Qui ex Patre Filioque procedit.

Nota. Generatio, prout convenit etiam non viventibus, est mutatio de non esse ad esse in aliquo subjecto. Prout autem convenit solis viventibus, communiter definitur: « Origo viventis a vivente in similitudinem naturae specificae. »

Dicitur in similitudinem naturae, quia genitum non solum debet esse simile generanti in se et essentialiter, sed etiam debet procedere simile generanti ex vi et modo processionis; hoc est, modus processionis, secundum speciem suam consideratus, et non solum secundum individuum, debet esse modus assimilationis, seu importare rationem cur id quod procedit sit simile suo principio, ita ut sit haec propositio: « Generans assimilat », tam formalis in quarto modo per se, ut loquuntur philosophi, quam hae: « Aedificator aedificat; calidum calefacit; musicus cantat. » Ratio est: 1º quia definitiones intelliguntur in sensu formali; 2º quia tota formalitas generationis consistit in expressione similitudinis, seu in propagatione naturae ut similis; nec aliud est generare, quam exprimere similitudinem propagativam sui, juxta illud Genes. v, 3: Adam genuit ad imaginem et similitudinem suam. Defectu hujus conditionis, Eva formata ex costa Adae non est genita, neque ejus filia; quia, licet sit essentialiter homo, sicut Adam, et vi hujus processionis secundum individuum spectatae processerit ei similis, non tamen vi processionis secundum speciem spectatae, quia modus procedendi ex costa non est assimilativus, seu non importat rationem cur id quod sic fit sit simile in natura illi ex cujus costa fit; potuisset enim ex illa costa fieri equus, aut quidquam aliud; non sic ex actione generativa a natura instituta.

Itaque, inter varias opiniones, probabilius:

Dico: Ideo processio Verbi est generatio, et non processio Spiritus Sancti, quia processio Verbi est per intellectum, qui vi sua est assimilativus, et processio Spiritus Sancti est per voluntatem, quae vi sua non est assimilativa.¹

Huic sententiae favet Scriptura, quae dum Verbum appellat Filium, et eum qui non est Verbum non appellat Filium, indicat ideo Filium esse, quia est Verbum, et Spiritum non esse Filium, quia non est Verbum. Conformiter S. Aug., lib. VII De Trinitate, c. 2, n. 3: « Eo Filius, inquit, quo Verbum, et eo Verbum, quo Filius. » Idem Athanas., Orat. 2 et 3 contra Arian.; Ambros., lib. De Incarnatione, c. 3; et alii.

Probatur ratione. De ratione generationis est quod vi sua et per se, seu secundum speciem spectata, procedat in similitudinem naturae. Atqui id convenit processioni quae est per intellectum, et non processioni quae est per voluntatem. Ergo. — Major patet ex dictis initio art. — Prob. min. Haec est differentia inter intellectum et voluntatem, quod intellectus intelligat per hoc quod res intellecta est in intellectu secundum suam similitudinem; unde vi sua et per se, seu secundum speciem spectatus, est assimilativus; voluntas autem vult, non per hoc quod aliqua similitudo voliti sit in voluntate, sed per hoc quod voluntas habet quamdam inclinationem in rem volitam. Ergo processio quae attenditur secundum intellectum, est vi sua et per se secundum rationem similitudinis; processio autem quae attenditur secundum voluntatem, non est vi sua et per se secundum rationem similitudinis, sed magis secundum rationem impellentis et moventis in aliquid.

[Nota. Processiones distinguere tantum realiter, non vero separare personas, quae, ut consubstantiales, indivisibiliter sibi cohaerent in una et eadem numero essentia et substantia. Inde sequitur, ut aiunt theologi, circuminsessio, quae in divinis definitur: « Mutua personarum divinarum in invicem existentia seu habitatio, » ita ut Pater sit in Filio, Filius in Patre, Pater et Filius in Spiritu Sancto, et Spiritus Sanctus in utroque. Hinc Christus de se relative ad Patrem loquens dicit, Joann. XIV, 10 et 11: Pater in me manens, ipse facit opera. Non creditis quia ego in Patre, et Pater in me est? De Spiritu Sancto dicitur, ibid., XV, 26, quod a Patre procedit. Atqui Spiritus Sanctus, quemadmodum et Filius, non ita procedit a Patre, quod ab eo recedat, quia processiones, ut necessariae, sunt substantiales et immanentes.

Nec difficultatem parit quod dictum est a Filio, Joann. XVI, 28: Ego exivi a Patre; hoc enim exprimit, vel suam processionem aeternam et immanentem per generationem, qua exit ut persona, remanens in sinu Patris ratione naturae communis; vel signanter suam missionem visibilem per incarnationem, ut indicant verba quae sequuntur: Et veni in mundum.]