Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Subsistentia quatuor importat: 1° singularitatem; res enim in universali non subsistunt; 2° modum existendi per se independenter ab alio sustentante, qui dicitur perseitas independentiae; 3° modum existendi incommunicabiliter, seu incommunicabilitatem naturae ut suppositatae et terminatae alteri termino et supposito, quae dicitur perseitas incommunicabilitatis; 4° ipsum concretum naturae per modum habentis ipsam et principii quod operationum.

Dico 1°: In Deo secundum se considerato et relationibus ac personis praeintellecto datur subsistentia absoluta, quae existit per se, independenter ab alio sustentante, et constituit principium quod operandi.¹

Ita Aug., lib. VII de Trinitate, cap. 4; Hieron., Epist. 57, ad Damas.; Cyrillus Alex., et alii, sed maxime S. Thomas cit. in margine.

Prob. Deus secundum se consideratus et relationibus ac personis praeintellectus est revera subsistens. Atqui non subsistentia relativa et personali. Ergo subsistentia essentiali et absoluta. — Minor patet. — Maj., in qua est difficultas, prob. multipliciter.

1° Deus, secundum se consideratus ut ut personis praeintellectus, creat et operatur ad extra, alias non forent indivisa opera Trinitatis ad extra; item intelligitur intelligens et volens in illo priori. Ergo et subsistens. — Patet conseq.; quia, cum subsistentia sit actus substantialis, prius natura convenit quam operatio, quae ex communi conceptu non est actus substantialis. Unde dicit S. Thomas infra, q. 75, a. 2, o.: « Nihil potest per se operari, nisi quod per se subsistit. » Et illud commune axioma: « Actiones sunt subsistentium. »

2° Subsistere dicit maximam perfectionem; dicit enim modum essendi perfectissimum. Atqui Deo secundum se considerato et personis praeintellecto convenit omnis perfectio. Ergo. — Patet minor, tum quia Deus, secundum se consideratus et praeintellectus relationibus, est actus purus, infinitus, ipsum esse in se et a se independenter a quocumque alio; item, quia a relationibus nullam haurit perfectionem, ut supra diximus, sed potius suam illis tribuit. Ergo.

3° Deo antecedenter ad personas convenit esse seu existere per se. Ergo et subsistere. — Patet conseq., quia per subsistentiam absolutam nihil aliud intelligimus quam perseitatem independentiae, seu existere per se, et aliunde, in principiis D. Thomae, existentia supponit subsistentiam; existere enim per se est actus subsistentis. — Antecedens autem est manifestum; existentia enim est quid absolutum, imo ipsa Dei essentia absque virtuali distinctione.

Pro solutione objectionum, nota adversarios non negare Deum personis praeintellectum existere per se independenter a quovis alio, et esse principium quod operationum; sed negant formalitatem qua talis constitutivam posse vocari subsistentiam, quia non praebet incommunicabilitatem. Nos vero dicimus posse vocari subsistentiam, non simpliciter, sed cum addito, subsistentiam absolutam, seu, si vis, inadaequatam, tum quia sic locuti sunt SS. Patres, tum quia, quamvis relatio divina non praebeat perseitatem independentiae, vocatur tamen ab adversariis subsistentia, quia praebet perseitatem incommunicabilitatis. Quidni ergo formalitas, de qua loquimur, diceretur subsistentia; quia, licet non praebeat perseitatem incommunicabilitatis, praebet tamen perseitatem independentiae, et rationem principii quod operando? Sed quia est quaestio de nomine, diutius non immoror.

Dico 2°: Praeter subsistentiam absolutam, dantur in Deo tres subsistentiae relativae et personales.

Ita S. Thomas hic q. 29, a. 2, ad 2, ubi ait: « Sicut nos dicimus in divinis pluraliter tres personas et tres subsistentias, ita Graeci dicunt tres hypostases. » Et infra, q. 40, a. 3, ad 2: « Paternitate Pater non solum est Pater, sed est Persona, et est quis, sive hypostasis. »

Prima ratio, a priori. Juxta fidem catholicam, in Deo sunt tres personae, tres hypostases, tria supposita. Atqui persona, hypostasis, suppositum, constituuntur formaliter subsistentia. Ergo in divinis sunt tres subsistentiae. — Prob. conseq. Ad multiplicationem nominis substantivi, quale est suppositum et persona, requiritur multiplicatio formae. Unde, si unica daretur in Deo subsistentia, etsi tribus relationibus modificata, sicut datur unica natura tribus relationibus modificata, non magis possemus dicere in divinis tres personas quam tres deos, sed teneremur unicam personam agnoscere, propter unitatem subsistentiae. Imo, non possemus dicere tres subsistentes etiam adjective, sicut dicimus modo tres divinos, quia nomina adjectiva non multiplicantur nisi multiplicato supposito, v. g., idem homo habens plures artes non dicitur plures artifices; non multiplicata autem subsistentia, non multiplicaretur suppositum, quod subsistentia formaliter constituit, ut dicebamus modo.

Secunda ratio, a priori. De ratione subsistentiae ut sic, prout abstrahit a communicabili et incommunicabili, est reddere naturam ut habentem esse per modum totius subsistentis et principii quod agendi; ut enim fert commune axioma, « actiones sunt subsistentium. » Et hac ratione admittimus in Deo personis praeintellecto subsistentiam absolutam, qua constituatur principium quod actionum essentialium et communium. Atqui in Deo non solum sunt operationes essentiales et communes toti Trinitati, sed etiam notionales² et propriae divinis personis, ut generare Patri, spirare Filio, spirari Spiritui sancto. Ergo debent dari, non solum diversi modi incommunicabilitatis, sed verae et distinctae subsistentiae relativae, quibus constituantur distincta principia quod harum actionum notionalium, scilicet Pater principium quod generationis activae, Filius principium quod spirationis activae, imo et Spiritus sanctus terminus qui hujus spirationis: quia, sicut principium quod, ita et terminus qui hujus actionis debet esse subsistens; sicut enim actiones, ita et passiones seu quasi passiones sunt subsistentium.

Tertia ratio, a posteriori desumpta ex mysterio Incarnationis. Natura humana unita fuit Verbo, non in aliquo sibi et aliis personis communi, alias tres personae essent incarnatae, sed in aliquo sibi proprio. Atqui unita est in ejus subsistentia personali supplente vices subsistentiae creatae. Ergo datur in Filio subsistentia personalis virtualiter distincta ab absoluta: si in Filio, pari ratione in Patre et Spiritu sancto.