Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Spiritum sanctum a Patre procedere, communis est et certa fides, quam expresse tradit Scriptura. Joann., xv, 26: Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit; et quam adversus Arianos et Macedonianos, qui cum Filium et Spiritum sanctum in ordinem creaturarum redigerent, dicebant Filium a solo Patre, et Spiritum sanctum a solo Filio esse factum, concilium Constantinopolitanum I decretorie definivit, addendo Symbolo Nicaeno has particulas de Spiritu sancto: « Qui ex Patre procedit. »

At ipsum a Filio procedere negant Graeci, non tamen negant omnem in eo respectum ad Filium. Concedunt namque Spiritum sanctum esse Spiritum Filii, et esse a Patre per Filium, imo quod sit a Filio, quod effluat, scaturiat, emanet, spiretur a Filio; non tamen quod procedat ab illo, quia existimant id importare duo principia, nec Patrem et Filium esse unicum illius processionis principium, eo quod procedere apud ipsos designet processionem ex principio quod ab alio non procedit. Unde videtur quaestio quasi de nomine, nata ex ignorantia vel protervia.

Dico: Spiritus sanctus a Filio procedit.¹

Prob. 1º auctoritate Scripturae. Tria esse asserit Scriptura, quae stare non possunt, si Spiritus sanctus non procedat a Filio: primum, quod Spiritus sanctus accipiat de Filio; secundum, quod Filius mittat Spiritum sanctum; tertium, quod Spiritus sanctus sit Spiritus Filii. Igitur

1º Spiritus sanctus accipit a Filio. Joann., xvi, 13 et 14:

Non loquetur a semetipso; sed quaecumque audiet loquetur, et quae ventura sunt annuntiabit vobis. Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Atqui in divinis una persona non accipit ab alia, nisi quia procedit ex illa. Ergo. — Prob. min. Quod quis accipit ab alio, vel est quid accidentale, vel quid substantiale. Atqui Spiritus sanctus non accipit e Filio aliquid accidentale; uterque enim est expers accidentis. Ergo quid substantiale, et ipsam substantiam per actionem substantialem, quod est procedere in substantia a Filio. Item, Spiritus sanctus accipit a Filio scientiam; ab illo enim audit quaecumque annuntiabit. Atqui scire illi est esse, ut ait Aug., Tract. xcix in Joann., n. 4. Et patet, quia scientia in Deo non distinguitur ab essentia.

2º Filius mittit Spiritum sanctum.² Joann., xv, 26: Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre. Et cap. xvi, 7: Si non abiero, Paraclitus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam eum ad vos. Atqui Spiritum sanctum mitti a Filio, est ab illo procedere. Ergo. — Prob. min. Missio unius ab alio fit vel tamquam a superiore, per imperium, vel tamquam a sapientiore, per consilium, vel per processionem seu originem, tamquam a principio. Atqui Spiritus sanctus non mittitur a Filio tamquam a superiore, per imperium; neque tamquam a sapientiore, per consilium. Ergo tamquam a principio, per processionem seu originem.

3º Spiritus sanctus dicitur³ Spiritus Filii. Act., xvi, 7: Cum venissent autem in Mysiam, tentabant ire in Bithyniam, et non permisit eos Spiritus Jesu. Galat., iv, 6: Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra; et alibi. Ex quibus sic argumentor. Eo modo Spiritus sanctus dicitur Spiritus Filii, quo dicitur Spiritus Patris, Matth., x, 20: Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. Atqui in tantum dicitur Spiritus Patris, in quantum procedit a Patre. Ergo. — Item Spiritus sanctus dicitur Spiritus Filii, vel quia procedit a Filio, vel quia Filius procedit ab ipso. Non secundum. Ergo primum. — Prob. maj. Spiritus sanctus non dicitur Spiritus Filii ratione subjectionis aut servitutis, sed ut persona coaequalis. Ergo ratione originis, quia nempe procedit a Filio, aut Filius ab ipso; nihil enim est aliud assignabile.

Prob. 2º ex Patribus Graecis qui ante schisma floruerunt, et ex conciliis generalibus. S. Athanas., Orat. III contra Arian.: « Quicumque, inquit, Spiritus habet, haec a Verbo habet. » Et in Symbolo quod ejus nomine inscribitur: « Spiritus sanctus a Patre et Filio, non factus, nec genitus, sed procedens. » S. Basilius, lib. V contra Eunom., probat Spiritum sanctum esse ordine tertium in SS. Trinitate, et secundum a Filio, « ut quia ab illo esse habeat. » S. Epiphanius, in Ancorato, n. 8: « Spiritus Patris et Spiritus Filii..., ex Patre et Filio procedens. » S. Cyrillus Alex., cum synodo Alex., in Epist. ad Nestorium, n. 10: « Etsi Spiritus in propria persona subsistat, aeternusque in seipso consideretur quatenus est, et non Filius, non est tamen ab eo alienus, quandoquidem Spiritus veritatis nominatur, Christus autem veritas est; et proinde quoque ab illo atque a Deo Patre procedit. »

Porro haec Epistola S. Cyrilli lecta et probata fuit in quinque conciliis generalibus, tertio, quarto, quinto, sexto et octavo. Eamdem veritatem, praesentibus et consentientibus Graecis, postea definierunt concil. Lat. IV, sub Innoc. III, Lugdun. II, sub Greg. X, et Florent., sub Eug. IV.

Prob. rationibus. 1º Si Spiritus sanctus a Filio non procederet, non distingueretur ab illo; distinguuntur enim personae per solam relationem originis.⁴ Ergo. Hanc rationem conc. Florent. adhibuit contra Graecos, licet eam non admittant Scotistae.

2º Omnia in divinis sunt communia, ubi non obviat relationis oppositio, ut fert axioma communiter receptum. Atqui inter Patrem et Filium non est oppositio relativa ratione spirationis activae. Ergo haec est utrique communis.

3º Si Spiritus sanctus non procederet a Filio, Filius non haberet totam essentiam Patris, proindeque non esset Filius, nec coaequalis Patri. Ergo. — Prob. ant. Non haberet eamdem voluntatem cum Patre; nam, si haberet, produceret per illam Spiritum sanctum, sicut Pater producit. Ergo. Si dicas: Filius habet eumdem intellectum cum Patre, et tamen non producit Verbum sicut Pater; item, Spiritus sanctus habet eamdem voluntatem cum Patre, tamen non producit alium Spiritum sanctum, sicut Pater.

Resp. disparitatem esse quod Filius, procedendo per intellectum, ipsa sua processione exhaurit totam fecunditatem divini intellectus, cum sit terminus ejus adaequatus; sicque non restat aliud Verbum producendum. Similiter Spiritus sanctus, procedendo per voluntatem, exhaurit pariter totam fecunditatem divinae voluntatis, utpote terminus ejus adaequatus; unde non restat alius terminus producendus. At vero, dum Verbum per suam generationem accipit voluntatem a Patre, nondum concipitur exhausta haec voluntas, nec habere suum terminum adaequatum per processionem Spiritus sancti; quia Verbum concipitur prius procedere quam Spiritus sanctus. Et ideo voluntas non est minus fecunda in Filio ad productionem Spiritus sancti, quam in Patre.

4º Quidquid non est contra naturam alicujus, non est impossibile. Atqui esse principium Spiritus sancti, non est contra naturam Filii, neque in quantum est Deus, quia Pater, qui est Deus, est principium Spiritus sancti; neque in quantum est Filius, eo quod alia processio Spiritus sancti, alia Filii. Non est autem repugnans, id quod est a principio secundum unam processionem, esse principium alterius processionis, sicut Filius est a Patre ut a principio, et est principium alterius ipse Filius. Relinquitur ergo quod non sit impossibile Filium esse principium Spiritus sancti. In divinis autem non differt esse et posse. Ergo Filius est principium Spiritus sancti.⁵

Petes 1º utrum recte dicatur Spiritum sanctum procedere a Patre per Filium.

Resp. affirmative.⁶ Sic enim locuti sunt Patres Graeci, et inter Latinos S. Hilarius, lib. XII de Trinitate. Ratio est, quia Filius habet a Patre quod ab eo procedat Spiritus sanctus. Ergo potest dici quod Pater per Filium spirat Spiritum sanctum; sive, quod idem est, quod Spiritus sanctus procedat a Patre per Filium: quo etiam sensu dicitur de operationibus ad extra, Joann., i, 3: Omnia per ipsum facta sunt.

Petes 2º utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus sancti.

Resp. affirmative.⁷

Prob. 1º ex Patribus. Aug., lib. V de Trinitate, c. 14, n. 15: « Fatendum est, inquit, Patrem et Filium principium esse Spiritus sancti, non duo principia. » Idem Basilius, lib. II contra Eunom.; Anselmus, lib. de Processione Spiritus Sancti.

Prob. 2º ex conciliis. Concilium Lugdunense II: « Damnamus, inquit, qui temerario ausu asserere praesumpserint quod Spiritus sanctus ex Patre et Filio tanquam ex duobus principiis, et non tanquam ex uno, procedit. » Refertur cap. Fideli, de summa Trinitate, in sexto Decretal., et concil. Florent., in litteris unionis: « Definimus quod Spiritus sanctus ex Patre et Filio... aeternaliter tanquam ab uno principio et unica spiratione procedit. »

Prob. 3º rationibus. 1º Pater et Filius in omnibus sunt unum, in quibus non distinguit eos relationis oppositio. Atqui in hoc quod est esse principium Spiritus sancti, non opponuntur relative. Ergo. 2º Quia in Patre et Filio una est virtus spirativa. Unde, sicut quia in tribus personis est una deitas, non dicuntur tres dii; ita, quia in Patre et Filio est una virtus spirativa, non sunt duo principia, sed unum principium Spiritus sancti.

Petes 3º utrum haec particula Filioque jure sit addita Symbolo Nicaeno-Constantinopolitano.

Resp. affirmative: quia haec additio facta fuit ex legitima auctoritate, scilicet Ecclesiae, et ex causa necessaria, nempe ut efficaciter reprimeretur error tunc latius grassans inter Graecos contra processionem Spiritus sancti a Filio. Unde ipsi Graeci in concil. Lugdun. II approbaverunt hanc additionem, Symbolumque, et ter hanc additionem repetendo, cantaverunt cum Latinis inter missarum solemnia. Et concil. Florentinum, post causam diligentissime discussam, in definitione fidei cui subscripserunt cum Latinis omnes Graeci, excepto Marco Ephesino, sic dicit: « Definimus insuper, explicationem verborum illorum Filioque, veritatis dicendae gratia, et imminente tunc necessitate, licite ac rationabiliter Symbolo fuisse appositam. » Ergo.