Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Tres fuerunt praecipuae hareses adversus hoc mysterium. Prima fuit Sabellii, qui negavit distinctionem personarum. Secunda Arii, qui negavit earum consubstantialitatem. Tertia Macedonii, qui divinitatem Spiritus Sancti impugnavit. Ad haec tria capita omnes in hac materia haereses revocari possunt.

Has tres haereses jamdiu sopitas suscitarunt Sociniani, circa medium saeculi XVI, asserentes Patrem et Filium et Spiritum sanctum tres quidem esse, non tamen tres personas, nec ejusdem substantiae, solum Patrem esse verum Deum.¹

Dico: Est unus numero et individualiter Deus in tribus personis, seu una et eadem individua essentia divina in tribus personis realiter distinctis, Patre ingenito, Filio genito, Spiritu sancto procedente.

Prob. ex veteri Testamento. 1° Genes., I, 26, dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. En pluralitas. Et statim post, 27: Creavit hominem ad imaginem suam. En unitas. 2° Genes., XVIII, 1-3: Apparuit ei (Abrahamo) Dominus in convalle Mambre... Cumque elevasset oculos, apparuerunt ei tres viri stantes prope eum: quos cum vidisset..., adoravit in terram. Et dixit: Domine, si inveni gratiam in oculis tuis. Quae verba ponderans Augustinus, lib. II cont. Maximinum, c. 26, n. 5, ait : «Tres videt, et non dominos, sed Dominum appellat, quoniam Trinitas tres quidem personae sunt, sed unus Dominus Deus.»

Prob. ex novo Testamento. 1° Matth., XXVIII, 19: Baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quibus verbis et unitas essentiae designatur, dicendo singulariter: in nomine, non in nominibus, et trinitas personarum, dicendo: Patris, et Filii, et Spiritus sancti. 2° I Joann., V, 7: Tres sunt qui testimonium dant in coelo: Pater, Verbum, et Spiritus sanctus: et hi tres unum sunt.

In hoc urgentissimo testimonio duo impugnant Sociniani, veritatem textus et ejus sensum. Quantum ad veritatem textus, dicunt hunc versum septimum cap. V epist. I Joann. esse supposititium: 1° quia non reperitur in antiquioribus et probatissimis exemplaribus; 2° quia ab Athanasio, Hilario, Chrysostomo, Ambrosio, Gregorio Nanzianzeno et aliis non fuit laudatus adversus Arianos et Sabellianos, cum tamen esset aptissimus ad illos revinciendos. Ad primum, fatemur hunc versum, sive integre, sive quoad partes, non reperiri in quibusdam antiquis exemplaribus manuscriptis; at in multo pluribus antiquissimis et optimae notae reperitur.

Quod autem in paucis exemplaribus non reperiatur, potuit contingere, 1° ex perfidia Arianorum, qui hunc textum suo errori nimis contrarium abraserunt, ut testatur Hieronymus in Prologo ad Epistolas catholicas, si tamen iste Prologus sit Hieronymi, de quo nunc disputant critici. Sed ut ut sit, hujusmodi fraudis vitium Arianis saepe exprobrat S. Ambrosius, lib. II de Fide, c. 15; lib. III, c. 16; lib. IV de Spiritu sancto, c. 10. 2° Haec omissio potuit contingere ex vitio exscriptoris, qui cum pervenisset ad haec verba versus septimi: Tres sunt qui testimonium dant, lapsu oculi transivit ad versum octavum, ubi eadem veba repetuntur. Et hic lapsus frequens est exscriptoribus, dum, nullo fere interposito intervallo, eamdem verba repetuntur.

Caeterum, nostra Vulgata editio peracta est juxta exemplaria quae fidelium manibus ubique terebantur. Haec autem multo difficilius adulterari possunt, propter quotidianum usum et certum detegendae fraudis periculum; ideoque longe majorem merentur fidem quam quae latent in angulis bibliothecarum, ubi ex oscitantia vel malitia exscriptorum fraudi et adulterationi secure patent.

Ad secundum, scilicet plures Patres hunc versum non laudasse adversus haereticos, respondeo etiam plures laudasse. Laudavit Tertull., lib. adversus Praxeam, c. 31; S. Cyprianus, lib. de Unitate Ecclesiae; Hieronymus, in Prologo ad Epistolas catholicas, Cassiodorus, Fulgentius, et alii plures. Haec autem probatio positiva certo praevalet argumento negativo Socinianorum. Unde, quod in quorundam veterum scriptis non legamus hunc versum fuisse ab eis laudatum, verosimiliter accidit ex eo quod inciderint in codicem mendosum, vel quod non omnia eorum scripta ad nos pervenerint, aut a fidei hostibus fuerint corrupta.¹

Quantum ad sensum hujus versus, dicunt Sociniani, his verbis: Et hi tres unum sunt, non significari unitatem naturae seu substantiae, sed unitatem testimonii; quia versu octavo sequenti de spiritu, sanguine et aqua dicitur pariter: Et hi tres unum sunt, quod tamen non intelligitur de unitate naturae, sed de unitate testimonii, quatenus concurrunt in idem testimonium de Christo, quod sit veritas, sicut Pater, Filius et Spiritus sanctus. Resp. 1° has particulas versus octavi: Et hi tres unum sunt, in multis codicibus latinis desiderari. Correctores Lovanienses numerant quindecim in quibus non leguntur, Innocentius III in decretali quae extat III Decretal., tit., 41, c. In quadam, dicit, « in plerisque codicibus, » verosimiliter latinis, « minime haberi. » Graeci codices habent quidem, non tamen ut referuntur, sed sic: Et hi tres in unum sunt, id est in unum concurrent testimonium. Unde jure praesumitur fraude Arianorum, aut oscitantia exscriptorum τὸ in a codicibus latinis, in quibus haec verba leguntur, excidisse. Caeterum, licet non ita legatur in nostra Vulgata, debet tamen sic exponi, ut correspondeat Graeco originali, ita ut sensus sit: spiritus, aqua et sanguinis concurrunt ad eamdem rem testificandam, scilicet Christum esse verum hominem. Et quamvis in utroque versu sit quaedam paritas in reddendo testimonio, non est tamen necesse ut sit paritas in significatione horum verborum: Et hi tres unum sunt.

Resp. 2°. Dato his verbis exprimi paritatem, utique invenitur; haec enim tria, Spiritus, Aqua et Sanguis, sunt aliquo modo unum substantialiter. Sit itaque sensus: Spiritus, Aqua et Sanguis testificati sunt de Christo tempore passionis: Spiritus, dum clamando expiravit, Sanguis et Aqua fluentes ex ejus latere; et hi tres unum sunt substantialiter, hoc est pertinent ad unam et eamdem substantiam humanam in Christo, sicut Pater, Filius et Spiritus sanctus pertinent ad unam et eamdem substantiam divinam; cum haec tamen differentia, quod haec divina substantia sit summe simplex et una, humana autem sit composita. 3° Joann., X, 30: Ego et Pater unum sumus. Ego et Pater sumus, en distinctio personarum; unum, consubstantialitas. Unde Aug., Tract. XXXVI in cap. VIII Joann., ait : « Quod dixit, unum, liberat te ab Ario; quod dixit, sumus, liberat te a Sabellio. » Hunc locum potissimum urgebant Patres adversus hareticos.

4° Quid expressius illo Joann., I, 1: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum?

Prob. conclusio traditione. 1° Ex forma baptismi quae ab exordio Ecelesia fuit constanter in usu; haec autem continet professionem trium personarum in una numero substantia, ut supra expendimus.

2º Ex reclamatione totius Ecclesiae contra insurgentes circa hoc mysterium haereses Sabellii, Arii, Macedonii et aliorum. Inde enim constat hane esse et fuisse avitam et constantem doctrinam fidelium.

3º Ex SS. Patribus qui tribus primis saeculis ante Nicaenum concilium hanc fidem suis scriptis expresserunt.

Primo seculo. Hermas, Pauli discipulus, in opere quod vocatur Pastoris, lib. III, similitudine 5 et 9. S. Clemens, Pauli coadjutor et successor Petri in Sede Rom., Epist. ad Cor., n. 16 et n. 161. S. Dionysius Areopagita, alter S. Pauli discipulus, lib. de Divin. nom., c. 1. S. Ignatius Martyr, Joannis Evangeliste auditor, Epist. ad Ephesios et ad Magnesianos.

Secundo saeculo. S. Polycarpus, alter S. Joannis Evangelistae et etiam S. Ignatii discipulus, Smyrnensis episcopus, et cum eo tota Ecclesia Smyrnensis, in Epist. quam de S. Polycarpi martyrio scripsit ad Ecclesias Ponti, apud Eusebium, lib. IV Hist., c. 15. S. Justinus Martyr, Apologia II. Athenagoras, philosophus Christianus, Apologia pro Christianis ad Imperatores. S. Irenaeus, S. Polycarpi discipulus, episcopus Lugdunensis et martyr, lib. I Adversus hareses, c. 2.

Tertio seculo. Clemens Alexandr., lib. I Paedagogi, c. 6. Tertullianus, cont. Praxeam, c. 2, et lib. de Pudicitia, c. 21. S. Cyprianus, de Unitate Ecclesiae, c. 4.

Tandem saeculo quarto. In concilio Nicaeno, anno 325, adversus Arium, et in concilio Constantinopolitano, anno 381, contra Macedonium, asserta est fides catholica de Trinitate et consubstantialitate personarum in Deo uno et indiviso, quam inde omnes fideles unanimiter profitentur in Symbolo quod canit Ecclesia.

[Objicies 1° : Hoc mysterium contrariatur pluribus principiis lumine naturali notis, et 1° huic: « Quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se, » cui innititur tota ars syllogistica. Personae enim identificantur cum essentia divina, et tamen distinguuntur realiter inter se. - 2º Non salvatur hoc principium: « Nihil producit suum esse. » Persona enim producens et producta habent idem esse. — 3° Evertit hoc principium: « Persona reddit naturam incommunicabilem alteri supposito; » quia natura quae est in Patre communicatur Filio et Spiritui sancto. Ergo hoc mysterium est contra rationem, adeoque impossibile.

Resp. — Nego ant.¹

Ad primum resp., hoc axioma intelligendum esse de his quae sunt eadem uni tertio re et ratione. In hoc sensu explicatur, quod hoc unum tertium non sit virtualiter multiplex, sed quod extrema ipsi uniantur sub eadem formalitate et ratione, non sub diversa. Unde, licet actio sit idem motui, similiter et passio, non tamen sequitur quod actio et passio sint idem, quia in actione importatur respectus ut a quo est motus in mobili, in passione vero ut qui est ab alio. Similiter, licet paternitas sit idem secundum rem cum essentia divina, et similiter filiatio, haec duo tamen in his propriis rationibus important oppositos respectus, unde distinguuntur ad invicem.

Quod ut profundius intelligas, nota diligenter, proprium esse rei infinitae identificare sibi res, salvis earum rationibus formalibus, quando non important imperfectionem. Sic, v. g., ratio formalis sapientiae, quae est cognoscere res per altissimam causam, item rationes formales justitiae, misericordiae, etc., perfectissime salvantur in Deo, non obstante identitate ejus reali cum essentia. Propria autem ratio relationis est opponi suo correlativo et ab eo realiter distingui; proindeque divinae relationes, non obstante earum identitate reali cum essentia, opponuntur inter se relative, et ratione hujus oppositionis realiter inter se distinguuntur.

Haec si bene perpenderis, facile solves quascumque instantias.

Ad secundum resp., Patrem non producere suum esse, sed illud tantum communicare quod potest, quia tantae eminentiae est et fecunditatis illud esse, ut idem manens possit a pluribus possideri: et cum sit idem omnino in Patre et Filio, non est a Patre ut a causa cum dependentia, sed ut a principio originis.

Ad tertium principium petitum ex definitione personae, resp., id a multis sic intelligi, quod personalitas reddat, non naturam secundum se incommunicabilem, sed ipsum compositum et personam, seu naturam reduplicative ut personatam. Quod etiam verificatur in hoc mysterio; nam persona Patris, seu natura divina cum modo paternitatis et ut personata, non communicatur alteri; est enim tantum unus Pater in divinis. Caeterum, dato quod in creatis aliter intelligatur, ita ut in iis personalitas reddat ipsam naturam secundum se alteri supposito incommunicabilem, quia natura creata, cum sit finita, unica personalitate impletur; primo tamen sensu debet verificari in divinis, tum quia, propter suam infinitatem et infinitam fecunditatem, ab una personalitate non adaequatur, nec impletur, sicut natura creata; tum etiam quia personalitas in divinis non est quid absolutum, ut in creatis, sed quid relativum, de ratione autem relativi est quod habeat correlativum.

Objicies 2°: Ex infinitate naturae divinae colligimus, cum S. Thoma, eam esse unam et immultiplicabilem. Atqui persona in divinis, ut virtualiter distincta ab essentia, est etiam infinita. Ergo una.

Resp. 1º. Dist. min. Persona in divinis, ut virtualiter distincta ab essentia, est infinita ratione essentiae quam includit, conc.; ratione sui conceptus relativi praecise, nego. Cum enim sub isto respectu non addat perfectionem, non addit etiam infinitatem, sed ab infinitate et finitate abstrahit.

Resp. 2º. Data minori, nego conseq. Disparitas est, quod, cum persona in divinis constituatur per relationem, ut videbimus infra, et haec necessario exigat terminum quem respiciat, non importat infinitatem simpliciter, sed in certo genere, v. g., paternitas in ratione paternitatis: et ideo non excludit quamcumque aliam personam, sed tantum alium Patrem. At vero, si darentur plures essentiae infinitae, cum illae non opponerentur inter se relative, nec consequenter distinguerentur ratione illius oppositionis, deberent distingui per aliquam rationem formalem et essentialem quam una haberet, et non alia, quae ideo non foret infinita.

Objicies 3° : Non potest assignari ratio cur potius sint tres personae, quam duae, aut quatuor, aut plures. Ergo.

Resp. Nego ant., et assigno rationem. In Deo debent esse una persona improducta et duae productae, et non plures. Ergo.—Prob. ant. Distinctio personalis in divinis, ut infra dicemus, est solum secundum relationem originis; ex quo sequitur 1° quod possit esse tantum una persona improducta, cum inter personas improductas non detur relatio originis. Sequitur 2º quod, cum sint duae tantum processiones in divinis, una per intellectum, altera per voluntatem (processio enim in divinis non attenditur penes actionem transeuntem, sed immanentem, qua est duplex, intelligere et velle), sint etiam consequenter duae tantum personae procedentes, seu terminantes duplicem processionem. — De his infra.]

[Dico 1°: Nulla ratione naturali potest cognosci aut demonstrari SS. Trinitatis mysterium.¹

Est contra Abaelardum et quosdam alios, qui contendebant fidei nostrae mysteria posse ratione demonstrari, quos redarguit S. Bernardus, lib. V de Consideratione, c. 8, et praecipue Epist. 190 ad Innocentium II contra quaedam capitula errorum Abaelardi, cap. 1. Ante Abaelardum, quidam Mamertus, non ille qui fuit episcopus Viennensis, sed sacerdos ejusdem ecclesiae, asseruerat, de Statu animae, VIII, Platonem sanctissimam Trinitatem viribus proprii ingenii divinasse. Post eum, Raymundus Lullius ventilabat argumentum a se inventum, quo contendebat Trinitatem divinam rationabiliter evidentem fieri. In Trinitate, aiebat, est posse infinitum, et consequenter possificans infinitum. Atqui possificans infinitum Dei producit necessario in homine possificatum ejusdem naturae. Ergo homo invenit in seipso notionem Trinitatis. Hic Raymundus a Gregorio XI fuit damnatus.

Prob. 1° authoritate. Matth., XI, 27, dicitur: Nemo novit Filium, nisi Pater; neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare. Ibidem, XVI, 17, Christus Petro profitenti ejus filiationem divinam dicit: Beatus es, Simon Bar Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in coelis est. Et Hormisdas papa, in Epist. 79 ad Justinum imperatorem: «Secretum Trinitatis neque ulla visibilium vel invisibilium naturarum potuit investigare natura.»

Prob. 2° ratione.*² Nihil de Deo possumus cognoscere per rationem naturalem, nisi ex effectibus creatis; de Deo enim a priori et per causam nihil novimus, cum nulla sit causa Dei aut Trinitatis. Atqui ex effectibus creatis, saltem naturalibus, ad tanti mysterii cognitionem devenire non possumus. Ergo. — Prob. minor. Effectus quantumvis perfecte cognitus non ducit in cognitionem causae, nisi sub ea ratione qua ab illa procedit et connexionem per se habet cum illa. Sic, v. g., effectus procedens ab artifice, puta domus ab aedificatore, manifestat quidem artem a qua per se procedit, et hominem qua artificem, non autem alia hujus hominis accidentia ad artem non pertinentia, v. g., quod fuerit magnus vel parvus, albus vel niger, pinguis vel macer, indutus rubro vel viridi, etc. Atqui effectus creati non procedunt nec pendent per se a Deo ut trino, sed solum quatenus uno. Ergo. — Prob. minor. Effectus creati procedunt a Deo ratione divinitatis ut causae radicalis, et ratione omnipotentiae ut causae proximae. Atqui omnipotentia convenit Deo prius quam concipi possint relationes quibus constituuntur personae, pertinentque ad naturam ut una est, non ut est trina in personis; non enim unaquaeque persona habet propriam et distinctam omnipotentiam: unde vulgo dicitur, opera SS. Trinitatis ad extra indivisa esse. Ergo effectus creati non procedunt per se a Deo ut trino, sed concomitanter tantum, quatenus virtus producens est una et eadem in tribus. Unde si, per impossibile, Deus non esset trinus, manerent tamen creaturae, quia maneret virtus earum productiva.

Ex quo colliges, 1° etiam supposita fide, hoc mysterium non posse sola ratione naturali evidenter demonstrari, quia divina revelatio non facit quod creaturae per se pendeant et procedant a Deo ut trino, nec ponit in creaturis aliquod SS. Trinitatis vestigium.

Colliges 2°, propter eamdem rationem, nec etiam possibilitatem hujus mysterii posse sola ratione naturali evinci.

[Colliges 3° quod, si homo viator quidditative, seu per essentiam, cognosceret visionem beatificam, lumen gloriae, unionem hypostaticam, quod non videtur repugnare, cum omnis res creata sit cognoscibilis per propriam speciem, cognosceret etiam evidenter mysterium SS. Trinitatis quoad an est, propter connexionem quam illi effectus supernaturales habent cum Trinitate, non quidem ut causa, sed ut objecto vel extremo unito. Unde dixi in probatione conclusionis, ex effectibus creatis, saltem naturalibus.]

Si objicias, quosdam philosophos gentiles aliquam mysterii SS. Trinitatis notitiam habuisse, respondeo, eos illam hausisse, non ratione naturali, ex effectibus creatis, sed vel ex magisterio et traditione Hebraeorum, quorum aliqui, ut infra dicemus, hoc mysterium ex manifestatione divina et personali cognoverunt, vel ex lectione sacrarum Scripturarum aut librorum Sibyllinorum, vel ex divina revelatione, ut in ipsis Sibyllis, vel etiam ex daemonum revelatione, qui, antequam caderent, cognoverunt divinitus hoc mysterium, ejusque notitiam hominibus ingerere potuerunt, sive jussu Dei, sive ex malitia, ut, ponendo tres personas, persuaderent hominibus tres esse deos: unde Plato, qui dicitur Trinitatem admisisse, tres etiam deos professus est.³

Dico 2°: Supposita fide, potest hoc mysterium variis congruentiis suaderi et ab oppositis argumentis defendi. Unde communiter dicitur quod sit supra, sed non contra rationem.

Prob. prima pars, proponendo varias congruentias: 1° a ratione; 2° ab exemplis; 3° a numero ternario.

A ratione, prima congruentia petitur a natura summi boni, quod est maxime sui diffusivum, quae maxima diffusio elucet praesertim in mysterio SS. Trinitatis. — Secunda fundatur in ratione amicitiae et societatis, quae congruenter exigitur ad summam felicitatem. Amicitia autem et societas exigunt numerum personarum aequalium; non enim datur amicitia aut societas inter res diversae speciei, v. g., inter hominem et brutum aut lapidem. — Tertia congruentia in eo fundatur, quod gignere sibi simile sit perfectio. — Quarta, quia in nobis experimur dari processionem verbi et amoris, quae cum possit purificari a suis imperfectionibus, videtur debere admitti in Deo. — Quinta congruentia sic proponitur. Ens omnino infinitum, ut est Deus, debet importare omnem entitatem possibilem excogitabilem, adeoque absolutum et relativum. Relativum autem exigit correlativum a se distinctum, ad quod referatur; nihil enim refertur ad seipsum. Unde ista relativa, quia habent oppositionem relativam ad se invicem, inter se realiter distinguuntur; sed, quia nullam habent oppositionem cum absoluto, realiter cum ipso identificantur. Porro oppositio relativa in divinis fundatur in origine, quae est duplex, una per intellectum, alia per voluntatem: unde tria sunt relativa, unum improductum et producens, duo producta. Habemus ergo tria relativa realiter inter se distincta et in uno absoluto identificata: et quia haec tria relativa in divinis non possunt esse accidentia, quia accidens imperfectionem involvit, sequitur quod sint substantiae, et quidem personae, quia propter relationem et correlationem sunt incommunicabiles.

Ab exemplis. Primum. In anima rationali reperiuntur esse, nosse, velle. Item, in eadem anima sunt memoria, intellectus et voluntas. Ita S. Aug., lib. XIV de Trinitate, c. 8, n. 11. — Secundum. In igne tria sunt: motus, splendor et calor, et tamen unus est ignis. Ita S. Aug., serm. 384,⁴ n. 2. In arbore, truncus, rami et folia, et una tamen est arbor. — Haec tamen exempla, ut aliubi notat S. Thomas, plus habent dissimilitudinis quam similitudinis.

A numero ternario. In mundo, tribus generibus entium constat mundus universus: esse, vivere, intelligere. Triplex est principium entium naturalium: materia, forma et privatio. Tres partes temporis: praeteritum, praesens et futurum. Tres durationis mensurae: tempus, aevum, aeternitas. Tres quantitatis species: linea, superficies, corpus. Tres corporis dimensiones: longitudo, latitudo, profunditas. In homine, triplex facultas: memoria, intellectus, voluntas. Triplex operatio: vegetativa, sensitiva, intellectualis. Triplex mentis operatio: simplex apprehensio, judicium, discursus. In angelis, tres hierarchiae; in qualibet hierarchia, tres chori; in quolibet choro, triplex operatio: purgatio, illuminatio, perfectio. Tandem in omnibus creaturis haec tria reperiuntur: unitas, species et ordo. Item: unum, verum, bonum. Item: esse, posse et operari.

Hinc ita celebratur numerus ternarius, ut eo significemus id quod opinamur omnibus numeris absolutum, ut cum dicimus, v. g., «ter beatus,» et illud poetae: Numero Deus impare gaudet. Quia nempe numerus ternarius omnium perfectiones continet, scilicet: principium, quod est unitas; speciem, quae est dualitas; complementum, quod est tertia unitas.

Prob. secunda pars. Quaecumque argumenta contra fidei documenta ponantur, ex principiis natura per se notis non procedunt, adeoque vim demonstrationis non habent, sed sunt rationes vel tantum probabiles, vel sophisticae. Ergo ad ea solvenda locus relinquitur. — Prob. ant. Verum non est contrarium vero, sed solum falso. Atqui principia natura per se nota sunt vera, item et documenta fidei sunt verissima. Ergo.

Eamdem veritatem probant omnia motiva credibilitatis mysteriorum nostrae religionis, de quibus in tract. de Fide.

Petes utrum et quae hujus mysterii notitia concessa sit Judaeis.

Resp. 1°. Patriarchis, prophetis et singulari sanctitate praecellentibus concessa est aperta hujus mysterii notitia.

Prob. 1° ex S. Scriptura. Praefatis concessa est notio seu fides explicita Incarnationis Verbi. Atqui haec supponit apertam Trinitatis notitiam, cum Christus sit secunda Trinitatis persona increata. Ergo. — Prob. major ex desideriis sanctorum veteris Testamenti. Matth., XIII, 17: Amen dico vobis, inquit Christus, quia multi prophetae et justi cupierunt videre quae vos videtis, et non viderunt. Et Joann., VIII, 56: Abraham, pater vester, exultavit ut videret diem meum: vidit et gavisus est. Hoc autem desiderium videndi Christum, ejus notitiam supponit.

Prob. 2° ex Patribus. S. Ambros., lib. I de Cain et Abel, c. 8, et S. Aug., lib. II de Trinitate, c. 11, n. 20, docent Abrahamum agnovisse Trinitatem, quando tres vidit, et unum adoravit. Aug. signanter dicit ibi: «Cum tres viri visi sunt, nec quisquam in eis vel forma, vel aetate, vel potestate major ceteris dictus est: cur non hic accipiamus visibiliter insinuatam per creaturam visibilem Trinitatis aequalitatem, atque in tribus personis unam eandemque substantiam?» S. Epiph., Haeresi V: «Una Trinitas, inquit, semper in illa singulari divinitate nuntiata creditaque ab illis est qui ceteris antecellerent,» cujusmodi prophetae atque eximia sanctitate praediti homines fuerunt. Item Cyrill. Alexand., Theodoret., et alii.

Prob. 3° ratione. Ipsimet patriarchae et prophetae hoc mysterium scriptis mandarunt, ut vidimus supra in probatione veritatis ipsiusmet mysterii. Ergo illud noverunt.

Resp. 2°. Quibusdam scribis et legis peritis gentis Judaicae concessam fuisse hujus mysterii notitiam, probabile est.

Prob. quia mysterium hoc habemus indicatum in S. Scripturis veteris Testamenti. Nihil ergo obstat quominus gentis Judaicae doctores, qui S. Scripturas scrutabantur, in eis illud viderint.

Resp. 3°. Secundum Patres, vulgo gentis Judaicae non fuit concessa hujus mysterii notitia. Ita Tertullianus, adv. Praxeam, c. 31; Theodoret., Serm. II de Graecis affectionibus; S. Greg. Nazianz., Orat. 37; S. Basilius, lib. II contra Eunomium; S. Greg. Nyssen., lib. de Imagine Dei; S. Chrysost., hom. 5 de Incomprehensibili Dei natura, et alii. Hujus autem oeconomiae plures adfuerunt rationes, quarum praecipua est, quia hujus mysterii non erat capax gens Judaica ad idololatriam propensior. «Cum in Aegypto, inquit Theodoretus, loco citato, diutissime versati essent [Judaei], multorumque ibi deorum cultum ritu Aegyptiaco didicissent, sapientissimus Deus neque illis manifeste omnino Trinitatis mysterium tradidit, ne ex eo multitudinis deorum occasionem sumerent, ad impietatem Aegyptiorum propendentes.» Altera ratio, a Tertulliano loco supradicto allata, est quia perfectior divinitatis notitia legi novae, ut nobiliori, servanda erat, ut inde inter utramque legem apertius discrimen haberetur.

Si dicas, genti Judaicae concessam fuisse fidem in Christum, quae supponit notitiam Trinitatis, respondeo, huic genti concessam fuisse fidem implicitam in Christum, non vero fidem explicitam;⁵ non enim haec requirebatur ante Incarnationem, sed sufficiebat implicita, quae non supponit notitiam pluralitatis personarum in Deo. Quod autem vulgus hujus gentis non explicite cognoverit Incarnationem futuram, patet ex eo quod Judaei voluerint lapidare Christum, quia se dicebat Deum, et quod putaverint Messiam venturum ut regem temporalem, qui populum suum ab hostibus et servitute armis liberaret.]

(D. Thomas, q. 27)

Cum sanctissimae Trinitatis mysterium, ut ex dictis in praecedenti dissertatione constat, consistat in tribus personis ejusdem et individuae naturae divinae, personae autem constituantur relationibus, et relationes fundentur in processionibus, ideo cum Authore dicemus: 1º de processionibus; 2º de relationibus; 3º de personis.

Processio, ut sic, nihil est aliud quam origo unius ab alio; unde processio in divinis est unius personae ab altera, vel a duabus, origo. Sed, cum omnis processio sit secundum aliquam actionem,¹ sicut secundum actionem qua tendit in exteriorem materiam est aliqua processio ad extra, ita secundum actionem quae manet in ipso agente attenditur quaedam processio ad intra. Et de ea quaeritur hic, an detur in Deo.

Dico: Dantur in Deo processiones ad intra.²

Constat iis omnibus quibus probavimus supra Filii et Spiritus Sancti divinitatem, quam sibi communicatam non habent nisi via processionis.

Insuper de fide est dari in Deo plures personas realiter distinctas in eadem numero natura. Ergo sunt in Deo processiones. — Prob. consequens. Si in Deo non essent processiones, non esset oppositio relativa originis. Cessante oppositione relativa originis, non possent plures personae distingui nisi diversitate naturae. Ergo. Unde Christus, de seipso loquens, Joann. vi, 42, dicit: Ego ex Deo processi; et ibid., xv, 26, de Spiritu Sancto: Qui a Patre procedit; sicque canit Ecclesia in Symbolo Nicaeno, de Filio: Ex Patre natum, Deum de Deo; de Spiritu Sancto: Qui ex Patre Filioque procedit.

Nota. Generatio, prout convenit etiam non viventibus, est mutatio de non esse ad esse in aliquo subjecto. Prout autem convenit solis viventibus, communiter definitur: « Origo viventis a vivente in similitudinem naturae specificae. »

Dicitur in similitudinem naturae, quia genitum non solum debet esse simile generanti in se et essentialiter, sed etiam debet procedere simile generanti ex vi et modo processionis; hoc est, modus processionis, secundum speciem suam consideratus, et non solum secundum individuum, debet esse modus assimilationis, seu importare rationem cur id quod procedit sit simile suo principio, ita ut sit haec propositio: « Generans assimilat », tam formalis in quarto modo per se, ut loquuntur philosophi, quam hae: « Aedificator aedificat; calidum calefacit; musicus cantat. » Ratio est: 1º quia definitiones intelliguntur in sensu formali; 2º quia tota formalitas generationis consistit in expressione similitudinis, seu in propagatione naturae ut similis; nec aliud est generare, quam exprimere similitudinem propagativam sui, juxta illud Genes. v, 3: Adam genuit ad imaginem et similitudinem suam. Defectu hujus conditionis, Eva formata ex costa Adae non est genita, neque ejus filia; quia, licet sit essentialiter homo, sicut Adam, et vi hujus processionis secundum individuum spectatae processerit ei similis, non tamen vi processionis secundum speciem spectatae, quia modus procedendi ex costa non est assimilativus, seu non importat rationem cur id quod sic fit sit simile in natura illi ex cujus costa fit; potuisset enim ex illa costa fieri equus, aut quidquam aliud; non sic ex actione generativa a natura instituta.

Itaque, inter varias opiniones, probabilius:

Dico: Ideo processio Verbi est generatio, et non processio Spiritus Sancti, quia processio Verbi est per intellectum, qui vi sua est assimilativus, et processio Spiritus Sancti est per voluntatem, quae vi sua non est assimilativa.¹

Huic sententiae favet Scriptura, quae dum Verbum appellat Filium, et eum qui non est Verbum non appellat Filium, indicat ideo Filium esse, quia est Verbum, et Spiritum non esse Filium, quia non est Verbum. Conformiter S. Aug., lib. VII De Trinitate, c. 2, n. 3: « Eo Filius, inquit, quo Verbum, et eo Verbum, quo Filius. » Idem Athanas., Orat. 2 et 3 contra Arian.; Ambros., lib. De Incarnatione, c. 3; et alii.

Probatur ratione. De ratione generationis est quod vi sua et per se, seu secundum speciem spectata, procedat in similitudinem naturae. Atqui id convenit processioni quae est per intellectum, et non processioni quae est per voluntatem. Ergo. — Major patet ex dictis initio art. — Prob. min. Haec est differentia inter intellectum et voluntatem, quod intellectus intelligat per hoc quod res intellecta est in intellectu secundum suam similitudinem; unde vi sua et per se, seu secundum speciem spectatus, est assimilativus; voluntas autem vult, non per hoc quod aliqua similitudo voliti sit in voluntate, sed per hoc quod voluntas habet quamdam inclinationem in rem volitam. Ergo processio quae attenditur secundum intellectum, est vi sua et per se secundum rationem similitudinis; processio autem quae attenditur secundum voluntatem, non est vi sua et per se secundum rationem similitudinis, sed magis secundum rationem impellentis et moventis in aliquid.

[Nota. Processiones distinguere tantum realiter, non vero separare personas, quae, ut consubstantiales, indivisibiliter sibi cohaerent in una et eadem numero essentia et substantia. Inde sequitur, ut aiunt theologi, circuminsessio, quae in divinis definitur: « Mutua personarum divinarum in invicem existentia seu habitatio, » ita ut Pater sit in Filio, Filius in Patre, Pater et Filius in Spiritu Sancto, et Spiritus Sanctus in utroque. Hinc Christus de se relative ad Patrem loquens dicit, Joann. XIV, 10 et 11: Pater in me manens, ipse facit opera. Non creditis quia ego in Patre, et Pater in me est? De Spiritu Sancto dicitur, ibid., XV, 26, quod a Patre procedit. Atqui Spiritus Sanctus, quemadmodum et Filius, non ita procedit a Patre, quod ab eo recedat, quia processiones, ut necessariae, sunt substantiales et immanentes.

Nec difficultatem parit quod dictum est a Filio, Joann. XVI, 28: Ego exivi a Patre; hoc enim exprimit, vel suam processionem aeternam et immanentem per generationem, qua exit ut persona, remanens in sinu Patris ratione naturae communis; vel signanter suam missionem visibilem per incarnationem, ut indicant verba quae sequuntur: Et veni in mundum.]

Dico: In Deo sunt aliquae relationes reales.¹

Probatur 1º. Fide certum est dari in Deo tres personas realiter distinctas, easque non distingui realiter in absolutis, in quibus sunt consubstantiales. Ergo in relativis seu relationibus. — Subsumo. Atqui non in relationibus rationis; hae enim distinctionem realem facere non possunt. Ergo in relationibus realibus. Ergo dantur in Deo relationes reales. — Majorem probavimus in prima dissert. Subsumptum est per se notum. Unde S. Thomas citatus dicit conclusionem esse de fide.

Dico 2º: Sunt in Deo quatuor relationes reales originis, nempe: paternitas, filiatio, spiratio activa et spiratio passiva, seu processio;² sic tamen quod spiratio activa non distinguatur realiter a paternitate et filiatione, sed virtualiter tantum.³

Probatur prima pars. Relationes reales originis accipiuntur in Deo secundum processiones ad intra in quibus fundantur. Consequenter tot sunt in Deo relationes reales, quot exigunt processiones ad intra. Atqui sunt duae processiones ad intra, una per intellectum, quae est processio Verbi, altera per voluntatem, quae est processio amoris, et quaelibet exigit duas relationes, scilicet principii ad principiatum, et e converso principiati ad principium.⁴ Ergo sunt quatuor relationes reales, scilicet paternitas et filiatio, fundatae in processione per intellectum; spiratio activa et spiratio passiva, fundatae in processione per voluntatem.

Prob. secunda pars. Juxta principium communiter receptum,⁵ omnia in Deo sunt realiter unum et idem, ubi non obviat oppositio relativa. Atqui communis spiratio activa quae est in Patre et Filio, non opponitur paternitati et filiationi, sed disparate se habet ad illas. Ergo non distinguitur realiter ab illis.

Ad quorum intelligentiam observandum est relationes in creatis realiter distingui ex duplici capite: 1º ex oppositione ad suum correlativum; 2º ex sua limitatione, quatenus cum sit creata relatio, ex hoc ipso limitata est ad suam speciem, nec potest habere speciem et perfectionem aliarum relationum; unde non potest una et eadem entitative respicere plures terminos, etiamsi tantum disparatos, obstante ad hoc limitatione creatae realitatis relativae. At vero in divinis non currit haec limitationis ratio, propter amplitudinem infinitatis, sed tantum ratio oppositionis correlativae; et ideo, cum relationes paternitatis et filiationis non opponuntur relative spirationi activae, ab illa non distinguuntur realiter, sed una et eadem entitas, propter suam infinitatem, potest respicere diversos terminos.

Hinc inferes: 1º quamvis sint in Deo quatuor relationes reales, non esse tamen quatuor res relativas, neque quaternitatem, sicut definitum est cap. Damnamus, De Summa Trinitate;⁶ 2º non esse quatuor personas, quia personae constituuntur per relationes oppositas, et non per disparatas; unde spiratio activa non constituit personam aliam a persona Patris et persona Filii.

Suppono, ut quid communiter receptum contra paucos, essentiam divinam, ut praeintellectam relationibus, existere per propriam et absolutam existentiam; quia, ut praeintellecta relationibus, est actus purissimus, ergo actu existens; est ens increatum, ergo a se existens; est operans intelligendo et volendo, ergo existens. Denique, in ipsa notione divinitatis ipsa existentia includitur; est enim ens a se existens, juxta illud Exod. III, 14: Ego sum qui sum.

Dico: Relationes seu personae divinae non habent existentias proprias relativas, sed existunt una absoluta existentia essentiae.¹

Prob. 1º. Absoluta non multiplicantur in divinis, quia non sunt sibi relative opposita; omnia autem sunt unum in Deo, ubi non obviat relativa oppositio, ut jam dictum est. Unde, licet sint tres personae, non est tamen triplex intelligere, triplex velle, triplex posse. Atqui existentia relationis seu personae, quam abusive vocant relativam, est quid absolutum. Ergo. — Prob. min. 1º Existentia relationis non consistit in ordine ad terminum, sed in ordine ad subjectum in quo est; nihil enim est aliud existentia relationis in creatis quam in esse, in divinis vero esse per se. Ergo est aliquid absolutum, et non relativum. 2º Existentia non convenit relationi secundum conceptum ad, sed secundum conceptum in: tum quia conceptus ad abstrahit ab existentia, ut dicam art. seq.; tum quia quod tribuit existentiam debet exercere circa illam aliquam causalitatem; purus autem terminus habet solum terminare, non aliquid active causare. Ergo.

Prob. 2º. Relationes seu personae divinae existunt per existentiam absolutam essentiae. Ergo existentiae relativae superfluunt, imo et implicant. — Ant. et conseq. sunt probandae. — Prob. ant. Existentia in Deo identificatur essentialiter cum essentia; est enim ens per se existens; essentia communicatur relationibus seu personis, consequenter et ejus existentia. Atqui non potest existentia alicui communicari, nisi reddat ipsum existens; sicut sapientia vel albedo non potest homini communicari, nisi reddat sapientem vel album; effectus enim formalis formae est ipsa forma communicata. Ergo relationes seu personae divinae existunt per existentiam absolutam essentiae. — Prob. conseq. quoad primam partem. Quod semel existit, non indiget alia existentia; per primam enim est extra nihil et extra omnes causas. Ergo superfluunt existentiae relativae. — Prob. eadem conseq. quoad secundam partem. 1º Implicat quod id quod semel est extra nihil et extra omnes causas (quod est effectus formalis existentiae), iterum ponatur extra nihil et extra omnes causas. 2º Implicat esse duas ultimas actualitates, seu duos terminos ultimos ejusdem ordinis et rationis, quia tunc neuter foret ultimus. Atqui existentia est ultima actualitas et ultimus terminus rei. Ergo.