Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

[Inter attributa quae in Deo concipimus, quaedam spectant ad ejus esse seu substantiam, quaedam ad operationem. Cum prius sit esse quam operari, prius agimus de iis quae spectant ad esse divinum, deinde de iis quae spectant ad ejus operationem, ut de scientia, de providentia, etc. Cum vero, docente D. Thoma, I Contra gentes, cap. 14, «ad cognitionem Dei oportet uti via remotionis,» seu negationis, removendo scilicet ab ipso imperfectiones creaturarum, potius quam via affirmationis, tribuendo ei divinas perfectiones quas satis capere non valemus, ideo cum S. Doctore a negativis incipimus, et 1º de simplicitate Dei, seu non compositione esse divini, agimus. Unde sit]

D. Thomas, q. 3.

[Nota duplicem esse simplicitatem. Una provenit ex potentialitate et defectu, quae paupertatem et imperfectionem secum affert, et convenit soli materiae primae, quae per se est prope nihil. Altera est quae procedit ex forma et actu, summam denotans perfectionem et actualitatem. De hac posteriori hic agitur.

Petes 1º an Deus sit corpus.

Ex historia certum est idololatras Deum, seu potius deos suos corporeos effinxisse, qui idola sua lignea vel marmorea vel aurea, aut solem, lunam, plantas, bruta, aut homines, Jovem, Saturnum, etc., pro diis habuerunt. — Idem error tribuitur Sadducaeis, inter Judaeos. — Inter Christianos autem quosdam Aegypti monachos ex Audianorum secta somniasse Deum esse corpus, referunt Socrates, lib. Ⅵ Hist., cap. 7, et Sozomenus, lib.Ⅷ, cap. 11. An vero ipse Audaeus, hujus sectae auctor, in hunc errorem impegerit, res in ambiguo remanet, aliis affirmantibus, aliis negantibus. — Quid de Tertulliano in hac gravi quaestione sentiendum acriter inter eruditos decertatur. Probabile est, imo certum nobis videtur, eum non revera sensisse Deum esse corporeum. Dicit quidem, Contra Praxeam, cap. 7: «Quis negabit Deum corpus esse, etsi Deus spiritus sit?» Ibidem, cap. 29, docet Deum esse impassibilem, et libro de Baptismo, cap. 11, scribit: «Proh! misera incredulitas, quae denegat Deo proprietates suas, simplicitatem et potestatem!» Porro, impassibilitas et spiritualitas evidenter corporeitatem excludunt. Censendum est ergo eum per corpus intellexisse substantiam, et ita locutum esse, ne Deus ut quoddam ens mere ideale conciperetur. Caeterum omnes norunt Tertullianum saepe non vocibus communibus uti, etiam cum communem doctrinam exponit.

Resp. igitur ad quaestionem negative¹. Est de fide.

Prob. 1º Scriptura sacra. Joann., Ⅳ, 24: Spiritus est Deus. Ⅱ ad Cor., Ⅲ, 17: Dominus autem spiritus est. Ⅰ ad Tim., Ⅰ, 17, Deus dicitur invisibilis; Baruch, Ⅲ, 25, immensus. Quae omnia nullatenus convenire possunt corpori, sed soli spiritui.

Omitti possunt testimonia Patrum, quorum doctrina est aperte consona huic dogmati catholico. Prob. 2º ratione triplici². 1º Deus est primum movens immobile, ut patet ex supradictis. Atqui omne corpus moveri potest, vel motu locali, transeundo ab uno loco ad alium, vel motu alterationis, recipiendo de novo aliquod accidens. Ergo. — 2º Deus est primum ens, ut ex ante dictis constat. Atqui corpus non potest esse primum ens. Ergo. — Prob. min. Primum ens est actus; licet enim in uno et eodem quod exit de potentia in actum, potentia sit prius tempore quam actus, actus tamen simpliciter est prior potentia, quia quod est in potentia non reducitur ad actum nisi per ens actu. Atqui omne corpus est in potentia, quia continuum, in quantum hujusmodi, est divisibile in partes in infinitum. Ergo. — 3º Deus est id quod est nobilissimum in entibus. Atqui impossibile est aliquod corpus esse nobilissimum in entibus. Ergo. — Prob. min. Corpus est aut vivum aut non vivum. Si non est vivum, manifestum est quod vivum sit eo nobilius, saltem substantialiter; si vivum est, non vivit in quantum corpus, alias omne corpus viveret, sed vivit per aliquid aliud, sicut corpus nostrum vivit per animam. Atqui illud per quod vivit corpus est nobilius quam corpus. Ergo. Dices: In Scripturis tribuuntur Deo ea quae nonnisi corpori conveniunt, ut trina extensio, Job, Ⅺ, 8 et 9; brachium, Ibid., ⅩⅬ, 4; oculi, Ps., ⅩⅩⅩⅢ, 16; situs, Is., Ⅲ, 13,Ⅵ, 1; affectiones animi conjuncti corpori, Genes., Ⅵ, 7, Ps., Ⅵ, 4. Ergo.

Resp. haec et similia intelligenda esse in sensu non proprio et litterali, sed improprio et metaphorico³; solet enim Scriptura tradere nobis spiritualia et divina sub similitudine corporalium, ut sese modo nostro cogitandi et loquendi aptet. Petes 2º an in Deo sit compositio materiae et formae.

Nota: Licet, secundum rei veritatem, omne et solum corpus sit compositum ex materia et forma, quia tamen id ab omnibus non conceditur, ideo quaerit hic S. Doctor an Deus, quamvis non sit corpus, sit nihilominus compositus ex materia et forma.

Resp. negative⁴.

Prob. triplici ratione⁵. 1º Quia Deus est actus purus. Atqui in actu puro nulla est materia, quae essentialiter involvit potentialitatem. Ergo. — 2º Deus est bonus et perfectus per suam essentiam, non per participationem. Atqui quod componitur ex materia et forma, est bonum per formam, adeoque per participationem. Ergo. — 3º Deus est primum agens simpliciter. Atqui quod est primum agens simpliciter debet esse primo et per se forma. Ergo Deus est primo et per se forma, non compositus ex materia et forma. — Prob. min. Unumquodque agit per suam formam. Ergo quod est primum agens, debet esse primo et per se forma.

Petes 3º an in Deo sit idem essentia et esse: id est, an Deus sit ita simplex, ut careat compositione substantiali ex essentia et existentia; sumit enim hic S. Thomas esse pro existentia.

Resp. affirmative⁶.

Prob. triplici ratione⁷. 1º Si existentia non esset de essentia Dei, causaretur vel ab ipsa ejus essentia, tanquam proprietas, vel ab aliquo principio extrinseco. Atqui, non primum, quia quod non est, non potest sibi dare existentiam: in hoc casu autem supponitur Deum non existere. Non etiam secundum, alias Deus non esset prima causa efficiens. Ergo existentia Dei est de ejus essentia. — 2º Quia alias essentia esset in potentia ad existentiam, tanquam ad suum actum. Atqui hoc repugnat actui purissimo, qualis est Deus. Ergo. — 3º Illud quod habet esse, et non est esse, est ens per participationem; sicut quod habet ignem, et non est ignis, est ignitum per participationem. Atqui Deus non est ens per participationem, sed a se et per essentiam. Ergo.

Petes 4º an Deus sit in aliquo genere seu praedicamento.

Resp. negative⁸.

Prob. Quod ponitur in aliquo genere vel praedicamento, ponitur directe seu proprie ut species, vel reductive ut principia et privationes; sic, v. g., punctum reducitur ad praedicamentum quantitatis. Atqui neutro modo Deus potest poni in praedicamento: non directe ut species, quia omnis species constat genere et differentia, in Deo autem non potest concipi genus et differentia, cum genus importat potentialitatem; non etiam reductive, quia id quo ponitur reductive in aliquo praedicamento, non se extendit ultra istud praedicamento, sic punctum non est principium nisi quantitatis continuae. Atqui Deus est principium totius esse, pervadens omnia genera. Ergo. — De hac quaestione fusius in Logica.

Petes 5º an in Deo sint aliqua accidentia, sive an sit in eo compositio accidentalis.

Resp. negative⁹; quia subjectum comparatur ad accidens sicut potentia ad actum; subjectum enim per accidens est aliquo modo in actu. Atqui esse in potentia, omnino removetur a Deo, utpote actu purissimo. Ergo. Petes 6º an Deus sit ita simplex, ut nullam omnino admittat in se compositionem. Resp. affirmative¹⁰.

Est de fide decisa in concilio Lateran. IV, cap. Firmiter, ubi dicitur: «Una est Dei essentia, substantia, seu natura simplex omnino.»

Prob. ratione quintuplici. 1º Ab enumeratione compositionum quas huc usque a Deo rejecimus: etenim in Deo non est compositio, neque quantitativarum partium, quia corpus non est; neque compositio materiae et formae; neque compositio ex natura et supposito; neque ex essentia et existentia; neque compositio generis et differentiae; neque subjecti et accidentis. Ergo nullo modo est compositus, sed omnino simplex. — 2º Omne compositum est posterius suis componentibus et dependens ab ipsis. Atqui Deus est primum ens simpliciter, a nullo dependens. Ergo. — 3º Omne compositum causatur ab aliquo partes diversas uniente. Atqui Deus a nullo causatur, cum sit prima causa efficiens. Ergo. — 4º In omni composito reperitur potentia et actus; vel enim una pars est in potentia ad aliam, vel omnes partes ad totum. Atqui Deus est actus purissimus expers omnis potentialitatis. Ergo. — 5º In omni composito est aliquid, scilicet pars, quod non est ipsum. Atqui omne quod est in Deo, Deus est. Ergo.

Dices: Mysterium SS. Trinitatis non videtur cohaerere cum summa simplicitate. Ergo. — Prob. ant. Summa et indivisa simplicitas non compatitur pluralitatem. Atqui in Deo est trinitas personarum. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad probationem, dist. maj. Summa et indivisa simplicitas non compatitur pluralitatem in eo in quo est simplicitas, conc. Gallice; in alio in quo non est simplicitas, nego. In Deo autem est simplicitas in natura, pluralitas vero in personis.

Petes 7º an Deus in compositionem aliorum veniat tanquam pars vel formalis vel materialis, seu alio quovis modo.

Resp. negative¹¹. Est 1º contra Marcum Varronem, qui, teste S. August., lib. Ⅶ de Civit., c. 6, posuit quod Deus esset anima mundi; 2º contra Almarianos¹², qui posuerunt Deum esse principium formale omnium rerum; 3º contra Davidem de Dinando, qui stultissime posuit Deum esse materiam primam; 4º contra Spinosam, qui, errore simili, docuit unicam esse mundi substantiam, eamque esse Deum, hoc innixus fundamento, quod in rerum natura non possint esse duae vel plures substantiae unius naturae vel attributi: in quo consistit doctrina Pantheismi.

Probatur duplici ratione. 1º Deus est prima causa efficiens omnium. Atqui causa efficiens non coincidit secundum numerum cum forma rei factae, sed tantum secundum speciem; sic homo generat hominem alium, non seipsum: cum materia autem rei factae neque secundum speciem coincidit, nam materia est in potentia, efficiens vero in actu. Ergo Deus non est forma aut materia rerum a se factarum. — 2º Cum Deus sit prima causa efficiens, ejus est primo et per se agere. Atqui id quod venit in compositionem alicujus, non est primo et per se agens, sed magis compositum; non enim manus agit, sed homo per manum, et ignis calefacit per calorem. Ergo.

Confirm. Quod componit tanquam pars, est minus perfectum quam totum quod ex illa et altera parte exurgit. Atqui repugnat Deum esse minus perfectum quam ulla res. Ergo.

Dices: In mysterio incarnationis, Verbum divinum componit Christum cum natura humana. Ergo Deus potest venire in compositionem alterius.

Resp. Dist. ant. Verbum divinum componit Christum cum natura humana per modum partis materialis aut formalis inhaerentis, nego ant.; per modum termini complentis, actuantis et perficientis naturam humanam, conc. ant. Primam compositionem, utpote imperfectione permixtam, rejicit hic S. Doctor, non secundam, quae maximam importat perfectionem et quam admittit in tertia Parte. Imo potest dici quod duae naturae in Christo nullo modo habeant rationem partis et compartis. De ratione enim compartis est quod cum alia parte constituat totum quod sit perfectius qualibet parte seorsim; quod hic non accidit. — De hoc fusius in tractatu de Incarnatione.]

D. Thomas, q. 4.

[Petes 1º an Deus sit perfectus.

Notandum, perfectum¹, secundum id a quo nomen imponitur, idem esse ac totaliter factum, seu reductum totaliter a potentia ad actum; secundum vero id ad quod significandum nomen est translatum, perfectum est cui nihil deest secundum modum suae perfectionis. De perfecto hoc posteriori sensu accepto hic agitur. Unde

Resp. affirmative.

Prob.² Deus est primum principium omnium rerum, non materiale, sed efficiens. Atqui hoc oportet esse perfectissimum. Ergo. — Prob. min. Sicut materia, in quantum hujusmodi, est in potentia, ita agens, in quantum hujusmodi, est in actu. Ergo quod est omnium rerum principium, non materiale, sed efficiens, nullo modo est in potentia, sed in actu. Atqui quod nullo modo est in potentia, sed in actu, est summe perfectum; quia, sicut potentia importat imperfectionem, ita actus importat perfectionem. Ergo. — Id adhuc magis constabit ex sequenti resolutione et ex dicendis de infinitate Dei.

Petes 2º an omnium rerum perfectiones sint in Deo.

Resp. affirmative³.

Prob. 1º ex Scriptura. Ps. ⅩⅭⅢ, 9, dicitur: Qui plantavit aurem, non audiet, aut qui finxit oculum, non considerat? Eccli., ⅩⅩⅣ, 25: In me gratia omnis viae et veritatis, in me omnis spes vitae et veritatis. Ad Rom., Ⅺ, 36: Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Et alibi.

Prob. 2º ratione⁴. Quidquid perfectionis est in effectu, debet esse in causa effectiva ejus, vel secundum eamdem rationem, si sit causa univoca, ut homo hominem generat; vel eminentiori modo, si sit causa aequivoca et superioris ordinis, sic calor formalis productus a sole est eminenter virtualiter in sole, nemo enim dat quod non habet vel formaliter vel eminenter. Atqui Deus est causa prima effectiva omnium rerum. Ergo.

Prob. 3º. Deus habet omnem essendi plenitudinem. Ergo habet omnium rerum perfectiones. — Patet consequentia, quia omnis perfectio est perfectio essendi, seu omnis perfectio attenditur penes aliquod esse: sic justitia dat esse justum, bonitas esse bonum; sicque qui habet essendi plenitudinem, habet omnium perfectiones. — Prob. ant. Deus est ipsum esse per se subsistens essentialiter et a se, habet omnem essendi plenitudinem, cum nihil sit a quo possit limitari. Ergo.

Hinc infertur nullam creaturam posse Deo similem esse secundum totam perfectionem existendi, quia nulla creatura potest per se existere, sed essentialiter est ens participatum. Attamen, quia et ipsa habet existentiam, quamvis participatam, ideo creaturae sunt similes Deo, non secundum eamdem rationem specificam aut genericam, sed secundum aliqualem analogiam, «quo modo, ait Angelicus⁵, illa quae sunt a Deo assimilantur ei in quantum sunt entia, ut primo et universali principio totius esse.»]

D. Thomas, q. 6.

[Petes 1º¹ an bonum esse Deo conveniat.

Bonitas Dei ex ejus perfectione exsurgit.

« Bonum et ens, ait Angelicus², sunt idem secundum rem, sed differunt secundum rationem tantum : quod sic patet. Ratio enim boni in hoc consistit, quod sit aliquid appetibile. Unde Philosophus in I Ethic. dicit : « Bonum est quod omnia appetunt. » Manifestum est autem quod unumquodque est appetibile secundum quod est perfectum, nam omnia appetunt suam perfectionem. In tantum autem unumquodque est perfectum, in quantum est actu. Unde manifestum est quod in tantum est aliquid bonum, in quantum est ens; esse enim est actualitas omnis rei. Unde manifestum est quod bonum et ens sunt idem secundum rem. Sed bonum dicit rationem appetibilis, quam non dicit ens. » Et iterum³ : « Unumquodque dicitur bonum, in quantum est perfectum; sic enim est appetibile, ut supra dictum est. Perfectum autem dicitur cui nihil deest secundum modum suae perfectionis. » Appetibilitas est denominatio extrinseca, ab appetitu sic dicta. Atqui objectum proprium appetitus est bonum, quod constituitur perfectione. Ergo ante denominationem debet praesupponi ratio seu radix boni, quae non potest esse aliud quam perfectio rei in suo esse.

Resp. Esse bonum praecipue Deo convenit⁴.

Prob. 1º ex Scriptura. Ps. ⅭⅤ, 1, ⅭⅥ, 1, ⅭⅩⅦ, 1, dicitur. Confitemini Domino, quoniam bonus, et alibi.

Prob. 2º ratione. 1º Illud est bonum, quod est perfectum appetibile. Atqui Deus est perfectus maxime appetibilis. Ergo. — Prob. min. Deus est causa omnium perfectionum quae sunt in creaturis. Atqui omnia appetunt suam perfectionem. Ergo. — 2º Creaturae, eo ipso quod sunt entia, sunt bona, hoc est habent rationem appetibilitatis, et consequenter, rationem perfectionis. Atqui in creaturis non est perfectio, seu appetibilitas, seu bonitas per se, sed per participationem, ex causalitate divina. Ergo, si creaturis convenit ratio bonitatis, multo magis bonum esse Deo convenit.

Petes 2º an Deus sit summum bonum.

Resp. cum S. Thoma: « Deus est summum bonum simpliciter, et non solum in aliquo genere vel ordine rerum. »

Prob. 1º. Sic bonum Deo tribuitur, ut dictum est quaest. praec., in quantum omnes perfectiones desideratae rerum creatarum ab eo sunt, sicut a prima causa. Atqui Deus bonitatem rebus omnibus communicat, quin tamen ipse ab alio propriam bonitatem participet, sed est ipsa bonitas per se subsistens. Bonitas autem per se subsistens est maxima bonitas, hoc est bonitas per essentiam, eo modo quo esse per se subsistens est perfectissimum. Ergo Deus est maxima bonitas seu summum bonum. — 2º Omnes omnium rerum perfectiones et bonitates profluunt a Deo tanquam a causa aequivoca⁵. Atqui effectus est excellentius in causa aequivoca quam in se ipso; causae enim aequivocae producunt effectus sibi inferiores. Ergo bonum est in Deo excellentissimo modo, et propter hoc dicitur summum bonum.

Petes 3º an esse bonum per essentiam sit proprium Dei.

Resp. affirmative et probo⁶. Unumquodque est bonum secundum quod est perfectum, in tantum autem est perfectum, in quantum est actu. Atqui esse actu nulli creaturae convenit essentialiter, sed soli Deo. Ergo.]

D. Thomas, q. 7.

[Petes an Deus sit infinitus secundum essentiam et rationem entis.

Nota 1º. Infinitum dicitur quod caret fine seu termino. Unde, si careat terminis essentialibus, erit infinitum in essentia; si careat terminis in certo genere attributi, puta quantitatis aut qualitatis, erit infinitum in isto genere. Hic agit D. Thomas de infinitate Dei quantum ad essentiam seu rationem entis.

Nota 2º. Termini limitativi essentiae sunt vel extrinseci vel intrinseci. Terminus limitativus extrinsecus est causa efficiens, quae, dato quod posset producere effectum infinitum, si sit infinita, potest etiam ipsum producere limitatum. Termini limitativi intrinseci sunt vel metaphysici, scilicet genus et differentia quibus res constituitur in certa et finita specie, vel physici, scilicet forma et materia, sive subjectum receptivum se habens per modum materiae.

Resp. Deus est infinitus secundum essentiam et rationem entis¹.

Prob. Deus quantum ad essentiam et rationem entis caret omni limitativo. Ergo. — Prob. ant. Limitari non potest extrinsece per causam efficientem, quia est a se: neque intrinsece per genus et differentiam, aut materiam et formam, quia, ut probavimus supra, est ens simplicissimum expers omnis compositionis, sive ex genere et differentia, sive ex materia et forma, sive ex essentia et existentia; quia, ut diximus, est essentialiter suum esse, ita ut esse seu existere in Deo cum sit ipsa ejus essentia, non sit in ea receptum, neque ulterioris actus receptivum, cum existentia sit omnium actualitatum ultima. Ergo.

Hinc inferes 1º nihil aliud praeter Deum esse infinitum per essentiam², quia vel componitur ex materia et forma, vel ex genere et differentia, quibus limitatur ad certum praedicamentum, id est in aliquo supremo genere concluditur: quod si sit quaedam forma transcendens omnia praedicamenta, qualis est existentia, cum nihil aliud praeter Deum sit essentialiter suum esse seu existere, talis existentia in creatis est receptibilis in essentia et componit cum illa, sicque per illam limitatur; sicut pariter essentia, ut receptiva existentiae, limitatur per illam, seu saltem per ordinem ad illam.

D. Thomas, q. 8.

[Petes an Deus sit immensus.

Nota 1º. Immensum dicitur quasi sine mensura. Unde, si spectetur quantum ad divinum esse, est infinitas; si quoad durationem, est aeternitas; si quoad locum, est incircumscribilitas. De immensitate hoc ultimo sensu sumpta hic agitur.

Nota 2º. Immensitas et ubiquitas, licet quandoque pro eodem sumantur, non sunt tamen omnino idem. Immensitas dicit actum primum, ubiquitas actum secundum. Est ergo immensitas aptitudo seu capacitas existendi in omnibus rebus et locis etiam infinitis, si darentur. Ubiquitas vero est actualis existentia in omnibus rebus et locis quae sunt. Quapropter immensitas est Dei attributum, quia naturaliter et necessario illi convenit, et ea ab aeterno et ante creationem rerum gaudet; ubiquitas autem non est Dei attributum, quia illi convenit hypothetice et in tempore: nempe post creationem et rerum existentiam est ubique, hoc est in omnibus rebus creatis, in quibus non erat antea, non quidem defectu sui, sed defectu rerum.

Resp. Deus est immensus.

Deum immensum esse, de fide est. Expresse id definitum fuit in concilio Lateranensi Ⅳ, cap. Firmiter, ubi concilium profitetur se credere Deum immensum esse. Addi debet symbolum Athanasianum, in quo dicitur: Immensus Pater, immensus Filius, immensus Spiritus sanctus.

De modo hujus immensitatis Angelicus dicit¹: « Est in omnibus per potentiam, in quantum omnia ejus potestati subduntur; est per praesentiam in omnibus, in quantum omnia nuda sunt et aperta oculis ejus; est in omnibus per essentiam, in quantum adest omnibus ut causa essendi. »

Dico ergo 1º: Deus est ubique per potentiam.

Est contra Manichaeos, qui dicebant divinae potestati subjecta esse spiritualia et incorporea, utpote bono, non autem visibilia et corporalia, quae ponebant existere a principio summe malo.

Prob. 1º ex Scriptura. Ex Apostolo, Ⅰ Cor., xii, 6: Deus omnia operatur in omnibus. Et Act., ⅩⅦ, 27 et 28: Non longe est ab unoquoque nostrum; in ipso enim vivimus, et movemur, et sumus.

Prob. 2º ex Patribus. S. Aug., lib. Ⅳ de Genesi ad litt., cap. 12, n. 23: « Cum aliud simus quam ipse Deus, non ob aliud in illo sumus, nisi quia id operatur, et hoc est opus ejus quo continet omnia, et quo ejus sapientia pertendit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter, Sap., Ⅷ, 1; per quam dispositionem in illo vivimus, et movemur, et sumus. » S. Anselmus, in Monol., cap. 22: « Quoniam nihil sine Deo potest esse aut conservari, dicere cogimur Deum ubique et semper esse. » Hugo Victorinus, lib. Ⅶ Erud. theolog., cap. 19: « Cum divinae virtutis effectus nusquam deesse cernimus, cur eamdem Dei virtutem omnibus inesse rebus dubitamus? »

Prob. 3º ratione. Deus omnia potentia sua creavit, et omnia ejus potestati subjiciuntur, ut ab ipso necessario conservata in esse; secus potentia divina non esset infinita. Ergo Deus est in omnibus per suam potentiam.

Dico 2º: Deus est ubique per praesentiam².

Est contra Deistas, qui licet admittant omnia subjecta esse divinae potentiae, tamen omnia a divina providentia administrari inficiantur, ex quorum persona dicitur Job., xxii, 14: Nubes latibulum ejus, nec nostra considerat, et circa cardines caeli perambulat.

Prob. 1º ex Scriptura. Ps. ⅭⅩⅩⅩⅧ, 7 et 8: Quo ibo a Spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? Si ascendero in caelum, tu illic es; si descendero in infernum, ades. Apostolus, ad Hebr., Ⅳ, 13: Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus.

Prob. 2º ex Patribus. S. Aug., serm. 132³, cap. 2, n. 2: « Tu solum Deum times... Ipse timendus est in publico, ipse in secreto. Procedis, videris; intras, videris; lucerna ardet, videt te; lucerna extincta est, videt te; in cubiculum intras, videt te; in corde versaris, videt te. Ipsum time, illum cui cura est ut videat te, et vel timendo, castus esto. Aut, si peccare vis, quaere ubi te non videat, et fac quod vis. » Ita multi.

Prob. 3º ratione. Esse ubique seu in omnibus per praesentiam, non est aliud quam haec omnia cognoscere. Atqui Deus omnia cognoscit perfectissima cognitione; est enim infinitus in omni genere perfectionum, quas inter est cognitio. Ergo Deus est in omnibus rebus per praesentiam.

Dico 3º: Deus est ubique per essentiam.

Est contra nonnullos philosophos, « qui licet dicerent omnia ad Dei providentiam pertinere, tamen posuerunt omnia non immediate esse a Deo creata; sed quod immediate creavit primas creaturas, et illae creaverunt alias⁴. » Est etiam contra gentiles, qui Deum corporeum finxerunt. Est insuper contra Socinianos et quosdam Calvinistas, inter quos Vorstium, quibus ex Catholicis adnumerandus est Augustinus Eugubinus, in Psal. ⅭⅩⅩⅩⅧ. Hi enim docent Deum esse quidem ubique per potentiam et operationem, at secundum substantiam esse dumtaxat in caelo, eo modo quo sol in orbe suo substantialiter existens, influit in sublunaria.

Prob. 1º ex Scriptura. Job., Ⅺ, 8 et 9: Excelsior caelo est, et quid facies? Profundior inferno, et unde cognosces? Longior terra mensura ejus, et latior mari. Jerem., ⅩⅩⅢ, 24: Numquid non caelum et terram ego impleo? dicit Dominus. Alii textus infra reperientur ab Aug. citati.

Prob. 2º ex Patribus. Aug., Epist. 187⁵, c. 4, n. 14: « Est Deus per cuncta diffusus; ipse quippe ait per Prophetam: Caelum et terram ego impleo... Substantialiter Deus est ubique diffusus. » S. Bernardus, In Cantica, serm. Ⅲ, n. 4: « Ubique creaturarum totus es, creans et continens; sed infinitatem tuam creatura nulla potest exprimere, quamvis virtutem nulla non possit ex parte innuere. Ubique totus es per existentiam, sed non aequaliter in singulis per efficientiam. » Idem adhuc praeclare, Serm. iv de diversis: « Ubi est? Quid dixi, miser? Sed ubi non est? Altior est caelo, inferno profundior, latior terra, mari diffusior. Nusquam est et ubique est, quia nec abest ulli, nec ullo capitur loco. Ipse hic est, sed ego hic non sum. Quam verisimilius videretur ut tu hic non esses, et ego hic essem, Domine! » Hi duo sint pro omnibus.

Prob. 3º ratione. Virtus seu potentia divina quae omnibus quae sunt existentiam largitur et jugiter conservat, non est in Deo accidens, sed est realiter ipsamet essentia seu substantia Dei. Atqui Deus est in omnibus rebus per suam potentiam, ut dictum est. Ergo Deus est in omnibus rebus per suam essentiam seu substantiam. Hoc argumentum sic reddit S. Anselmus, de Incarnat., cap. 4: « Idem est esse Dei et potestas ejus. Sicut itaque potestas Dei est semper et ubique, ita quidquid est Deus et ubique et semper est. »

Quomodo intelligenda sit immensitas Dei, sapientissime explicat Augustinus, simul difficultates quae menti occurrere possunt praecavens, Epist. 187⁶, de praesentia Dei ad Dardanum, cap. 4, n. 11 et 14: « In eo ipso quod dicitur Deus ubique diffusus, carnali resistendum est cogitationi, et mens a corporis sensibus avocanda, ne quasi spatiosa magnitudine opinemur Deum per cuncta diffundi, sicut humus, aut humor, aut aer, aut lux ista diffunditur (omnis enim hujuscemodi magnitudo minor est in sui parte quam in toto); sed ita potius sicuti est magna sapientia, etiam in homine cujus corpus est parvum. Et si duo sunt sapientes, quorum sit alter corpore grandior, neuter sapientior, non est illa in majore major, minor in minore, aut minor in uno quam in duobus; sed tanta in hoc quanta in illo, et tanta in unoquoque quanta in utroque: neque enim si aequaliter sunt omnino sapientes, plus sapiunt ambo quam singuli, quemadmodum si aequaliter sint immortales, non plus vivunt ambo quam singuli...

Est ergo Deus per cuncta diffusus. Ipse quippe ait per Prophetam, Jerem., xxiii, 24: Caelum et terram ego impleo; et quod paulo ante posui de sapientia ejus, Sap., viii, 1: Attingit a fine usque ad finem fortiter, et omnia disponit suaviter; itemque scriptum est, ibid., i, 7: Spiritus Domini replevit orbem terrarum; eique dicitur in quodam psalmo, Ps. cxxxviii, 7. Quo abibo a spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam? Si ascendero in caelum, tu ibi es; si descendero ad infernum, ades. Sed sic est Deus per cuncta diffusus, ut non sit qualitas mundi, sed substantia creatrix mundi, sine labore regens et sine onere continens mundum. (Non tamen per spatia locorum, quasi mole diffusa, ita ut in dimidio mundi corpore sit dimidius, et in alio dimidio dimidius,) atque ita per totum totus; sed in solo caelo totus, et in sola terra totus, et in caelo et in terra totus, et nullo contentus loco, sed in seipso ubique totus. »]

D. Thomas, q. 9.

[Petes 1° an Deus sit omnino immutabilis.

Resp. affirmative¹.

Est contra Stoicos, qui, teste Origene, lib. III contra Celsum, censuerunt Deum esse corpus mutabile, et contra Socinianos, qui docuerunt Deum esse mutabilem, non quidem in substantia sua, sed in suis decretis.

Prob. 1°. Est de fide. Concil. Nicaenum I: « Eos qui dicunt vel creatum vel mutabilem Dei Filium, anathematizat catholica et apostolica Ecclesia. » In concil. Lateran. IV definitum est quod Deus sit immutabilis.

Prob. 2° ex Scriptura. Num., XXIII, 19: Non est Deus quasi homo, ut mentiatur; nec ut filius hominis, ut mute- tur. Malach., III, 6: Ego Dominus, et non mutor. Iacob., I, 17: Apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio.

Prob. 3° ratione² quae est virtualiter triplex. Ad naturam mutationis requiritur: 1° potentialitas cum privatione, ut terminus a quo; 2° forma de novo acquirenda, ut terminus ad quem; 3° subiectum susceptivum successive plurium formarum. Atqui primum excluditur in Deo ratione actus puri, secundum ratione infinitae perfectionis, tertium ratione summae simplicitatis. Ergo.

Confirm. Si Deus posset mutari, mutaretur vel in melius, vel in peius, vel in aequale; vel amitteret quod habet, vel acquireret quod non habet. Haec autem omnia importare imperfectionem manifestum est.

Dices: Deus factus est et fit quotidie de non operante operans, ut patet in creatione mundi, quae facta est in tempore et in quotidiana productione novorum effectuum continuatur. Ergo mutatur.

Resp. Nego ant. Deus enim ab aeterno operatur quod fit in tempore, quia eius operatio formaliter immanens et virtualiter transiens non distinguitur ab ipso; nihil enim est aliud quam ipsa eius voluntas qua vult ab aeterno aliquid fieri in tempore; unde tota mutatio se tenet ex parte creaturae. Non tamen denominatur ab aeterno creans aut operans, quia denominatio extrinseca creatoris aut operantis pendet ab effectu in tempore producto.

Hanc difficultatem egregie expungit S. Augustinus, lib. XII de Civitate Dei, cap. 17, n. 2: « Quia, ait, illis [philosophis gentilibus] quidquid novi faciendum venit in mentem, novo consilio faciunt, mutabiles quippe mentes gerunt; profecto non Deum, quem cogitare non possunt, sed semetipsos pro illo cogitantes, non illum, sed seipsos, nec illi, sed sibi comparant. Nobis autem fas non est credere, aliter Deum affici cum vacat, aliter cum operatur; quia nec affici dicendus est, tanquam in eius natura fiat aliquod quod non ante fuerit. Patitur quippe qui afficitur, et mutabile est omne quod aliquid patitur. Non itaque in eius vocatione cogitetur ignavia, desidia, inertia; sicut nec in eius opere labor, conatus, industria. Novit quiescens agere, et agens quiescere. Potest ad opus novum, non novum, sed sempiternum adhibere consilium; nec poenitendo quia prius cessaverat, coepit facere quod non fecerat. Sed et si prius cessavit, et posterius operatus est, quod nescio quemadmodum ab homine possit intelligi, hoc procul dubio quod dicitur, prius et posterius, in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit. In illo autem non alteram praecedentem altera subsequens mutavit aut abstulit voluntatem, sed una eademque sempiterna et immutabili voluntate res quas condidit, et ut prius non essent egit, quamdiu non fuerunt, et ut posterius essent, quando esse coeperunt: hinc eis qui talia videre possunt mirabiliter fortassis ostendens, quam non eis indiguerit, sed eas gratuita bonitate condiderit, eum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit. »

Petes 2° an esse immutabile sit proprium Dei.

Resp. affirmative³.

Prob. Omnis creatura est mutabilis, vel secundum esse substantiale, sicut corpora sublunaria; vel secundum esse locale tantum, sicut corpora coelestia; vel secundum ordinem ad finem et applicationem virtutis ad diversa, sicut in angelis; vel secundum varias perfectiones accidentales, ut sunt omnia entia creata finita et imperfecta; vel tandem secundum esse et non esse, ut iterum universaliter omnes creaturae quae sunt in potentia creantis et conservantis quoad esse et non esse. Atqui Deus nullo ex his modis est mutabilis, ut per singulos discurrenti patebit, et patet ex dictis prima quaestione. Ergo.]

D. Thomas, q. 10.

[Aeternitas definitur a Boetio, Consol. phil., III, 2: « Interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio. » Haec definitio communiter recipitur.

Explicatur¹. Dicitur possessio, et non duratio: non quod aeternitas non sit duratio, ut infra dicetur, sed quia duratio, vi nominis, dicit quamdam distinctionem partium, quae in divino esse non debet intelligi. Dixit ergo Boetius possessionem, metaphorice loquens, ad designandam immutabilitatem et indeficientiam aeternitatis; illud enim quod possidetur, firmiter et quiete habetur.

Dicitur possessio vitae², potius quam esse: 1° quia quod est vere aeternum, non solum est ens, sed vivens; 2° quia ipsum vivere se extendit quodam modo ad operationem, non vero esse; aeternitas autem est permanentia rei invariabilis in esse et operari.

Dicitur vitae interminabilis³, ut designetur aeternitatem neque habere neque posse habere initium et finem.

Dicitur possessio⁴, tota simul⁵, ad significandum quod aeternitas caret divisione et successione secundum prius et posterius, qualis reperitur in tempore, de cuius ratione est quod sit successivum, cum sit mensura motus. Aeternitas autem consistit in unico nunc seu instanti sempiterno et indivisibili, quod nunquam est praeteritum neque futurum, sed semper nunc.

Dicitur perfecta⁶, ad excludendum nunc temporis, quod licet sit totum simul, nec habeat partes, non est tamen quid perfectum in ratione durationis, cum statim evanescat, neque in illo aliquid perfecte possidetur.

Sensus ergo definitionis Boetii est, quod aeternitas sit duratio tota simul et indeficiens entis viventis, carens successione, principio et fine.

Inde colliges⁷, aeternitatem differre ab aevo et tempore, non praecise quia aeternitas caret principio et fine, et aevum habet principium, non vero finem, tempus principium et finem; haec enim differentia est tantum per accidens. Etsi enim supponeretur aevum non habere principium, et tempus neque principium neque finem habiturum, nihilominus distinguerentur adhuc ab aeternitate. Vera ergo eorum differentia in hoc sita est, quod aevum sit duratio rei immutabilis secundum esse substantiale, sed mutabilis accidentaliter, puta penes locum aut operationem, ut in angelis; unde ex hac parte non est totum simul. Et tempus fit duratio rei variabilis secundum esse et operari; est enim mensura motus secundum prius et posterius: unde ex nulla parte est totum simul, sed per partes fluentes. At vero aeternitas est duratio tota simul entis invariabilis in esse et operari.

Petes an Deus, et ipse solus, sit aeternus.

Resp. affirmative⁸.

Prob. 1°. Est de fide, ut definitum in concilio Lateran. IV: « Firmiter credimus et simpliciter confitemur quod unus solus est verus Deus aeternus, immensus, etc. »

Prob. 2° ex Scriptura. Deuter., XXXII, 40: Vivo ego in aeternum. Ps. IX, 8: Dominus in aeternum permanet. Ps. CI, 28: Tu idem ipse es, et anni tui non deficient. Dan., VI, 26: Ipse est Deus vivens et aeternus in saecula. II Machab., I, 24 et 25: Deus omnium creator..., solus praestans, solus iustus, solus omnipotens et aeternus.

Prob. 3° ratione⁹. Aeternitas sequitur immutabilitatem, sicut tempus sequitur motum. Atqui Deus, et ipse solus, est essentialiter immutabilis. Ergo Deus, et ipse solus, est essentialiter aeternus.

Neque solum est aeternus, sed est realiter sua aeternitas¹⁰, sicut est sua bonitas et sua sapientia; quia est suum esse, quod nulli creaturae competit. Aeternitas autem nihil est aliud quam duratio divini esse, seu ipsum esse divinum durans. Est tamen ab esse divino virtualiter distincta, sicut alia attributa, quia duratio et esse in creatis pertinent ad diversa genera. Et quamvis duratio in creatis non distinguatur entitative a re durante, est enim ipsa res durans, distinguitur tamen modaliter; est enim modus rei: ita ut, quamvis non possit esse duratio sine existentia rei, potest tamen esse existentia sine duratione proprie dicta, ut si res statim ac coeperit esse, desinat.

Quando ergo quaedam verba temporis praeteriti, praesentis, aut futuri dicuntur de Deo, ut Apoc., I, 8: Dominus Deus, qui est, qui erat et qui venturus est, non sic accipienda sunt quasi Deus successive varietur per praesens, praeteritum et futurum, sed quia eius aeternitas omnes temporum differentias includit. Similiter cum designantur operationes Dei successivae, successio non debet accipi ex parte principii, sed ex parte effectuum.

Hanc veritatem praeclare illustrat Augustinus, Tract. 99 in Ioann., n. 5: « In eo quod sempiternum est, sine initio et sine fine, cuiuslibet temporis verbum ponatur, sive praeteriti, sive praesentis, sive futuri, non mendaciter ponitur. Quamvis enim natura illa immutabilis et ineffabilis non recipiat fuit et erit, sed tantum est; ipsa enim veraciter est, quia mutari non potest, et ideo illi tantum convenerat dicere: Ego sum qui sum, et: Dices filiis Israel: Qui est misit me ad vos. Exod., III, 14: tamen, propter mutabilitatem temporum in quibus versatur nostra mortalitas et nostra mutabilitas, non mendaciter dicimus, et fuit, et erit, et est. Fuit in praeteritis saeculis, est in praesentibus, erit in futuris. Fuit, quia nunquam defuit; erit, quia nunquam deerit; est, quia semper est. Neque enim, velut quia iam non sit, cum praeteritis occidit, aut cum praesentibus, velut qui non maneat, labitur, aut cum futuris, velut qui non fuerat, orietur. Proinde, cum secundum volumina temporum locutio humana variatur, qui per nulla deesse potuit aut potest aut poterit tempora, vera de illo dicuntur cuiuslibet temporis verba. »]

D. Thomas, q. 11.

[Nota 1°. Unum non addit supra ens rem aliquam, sed tantum negationem divisionis. Unum enim nihil aliud significat quam ens indivisum, ut ex hoc ipso apparet quod unum convertitur cum ente¹. Hoc autem unum transcendentale opponitur privative multitudini², quia significat privationem divisionis. Sed unum quantitativum, quod est principium numeri et de quo hic agitur, opponitur multitudini relative, quia unitas quantitativa se habet ad multitudinem sicut mensura ad mensuratum; multitudo enim mensuratur per unitatem replicatam.

Nota 2°. Dum quaerimus an Deus sit unus, non est quaestio de unitate positiva et specifica, qua aliquid est ens indivisum in se et divisum a quolibet alio eiusdem speciei, sed de unitate numerica et exclusiva, qua excluditur aliud ens eiusdem naturae, quo sensu sol est unus. Quaerimus ergo an Deus sit solus et unicus Deus, ita ut, praeter ipsum, nullus sit alius Deus.

Dico: Deus est unus.

Est contra polytheismum. Eo usque protendit caeca et insana gentilitas, idololatriae penitus addicta, ut, teste Eusebio, lib. V Praeparat. evang., cap. 15, Hesiodus triginta millia deorum numeraverit.

Inter christianos autem haeretici non pauci unitatem Dei impugnaverunt, ii praesertim qui duo principia aeterna, independentia et aequalia admittebant: unum bonum, rerum invisibilium auctorem; alterum malum, rerum visibilium causam. Tales fuerunt Gnostici, saeculo secundo; Marcionitae, sic dicti a Marcione, eodem saeculo; Valentiniani, a Valentino, eodem saeculo. Is ita adstruebat duo principia, ut unum vocaret profundum, alterum silentium, marem et feminam, ex quorum combinatione prodierunt trignita aeonas, hoc est triginta saecula. Manichaei, tertio saeculo, sic dicti a Manes seu Manichaeo, eorum duce. Hi sectatores habuerunt posterioribus saeculis Albigenses et alios. Tritheitae, alii unitatis Dei hostes, sub finem sexti saeculi, tres personas divinas dicebant esse tres deos.

Contra hos omnes probatur propositio.

1° Contra illos qui admittunt vetus Testamentum, quales fuerunt plures Iudaei apud Annatum in Apparatu, lib. VII, a. 1, prob. ex illo Deuter., VI, 4: Audi, Israel, Dominus Deus noster Dominus unus est. Et ibid., XXXII, 39: Videte quod ego sim solus, et non sit alius Deus praeter me.

Contra haereticos qui admittunt novum Testamentum, prob. ex illo Marc., XII, 32: Bene, magister, in veritate dixisti, quia unus est Deus, et non est alius praeter eum. Et Ioann., XVII, 3: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum. Et I Cor., VIII, 4 et 6: Scimus quia nihil est idolum in mundo, et quod nullus est Deus, nisi unus... Nobis autem unus Deus. His et aliis similibus accedunt professiones fidei in symbolis Nicaeno, Constantinopolitano, Athanasiano, et omnium Patrum consensus in suis scriptis.

Contra gentiles et quoscumque alios, probatur ratione triplici³.

Prima ratio petitur ex summa Dei simplicitate. Singularitas est de essentia seu natura Dei. Atqui enti essentialiter singulari repugnat esse multiplex. Ergo. — Minor patet, quia singularitas est immultiplicabilis; alioquin, si esset multiplicabilis, foret communis multis, et iam non singularis: sic, si singularitas seu haecceitas qua Socrates est hic homo foret de essentia naturae humanae, sicut rationalitas, esset unicus homo in mundo. — Prob. maior. Per id Deus est singularis, seu hic Deus, per quod est Deus. Atqui essentialiter est Deus. Ergo essentialiter est hic Deus, seu singularitas est de eius essentia. — Prob. maior; quia, si per aliud esset Deus, et per aliud hic Deus, natura divina deberet contrahi per haecceitatem seu differentiam individualem, sicque esset in Deo quaedam compositio, et non summa simplicitas. Ergo.

Secunda ratio petitur ex infinita Dei perfectione. Deus est ens infinite perfectum. Atqui non possunt esse duo vel plura entia infinite perfecta. Ergo. — Prob. minor. Si essent duo entia infinite perfecta, oporteret ea inter se differre. Illud autem quo differrent, esset vel imperfectio, et hoc dici non potest, quia ens infinite perfectum nullam admittit imperfectionem; vel esset perfectio, et neque id dici potest, alias uni deesset perfectio quam alter haberet, sicque istud primum non esset infinite perfectum. Ergo. — Huic affinis est haec altera ratio. Deus est summum ens, summum bonum. Atqui quod est summum, nec maius nec par habet, alias non foret summum. Ergo unum.

Tertia ratio petitur ex unitate et ordine universi. Nomine Dei intelligimus supremum mundi rectorem et gubernatorem. Atqui unicus est mundi gubernator. Ergo unicus est Deus. — Prob. minor. Diversa et inaequalia mundi entia, alia superiora, alia inferiora, ita ordinata sunt, ut alia aliis firma lege deserviant et coordinentur. Atqui sic in unum ordinem convenire non possunt, nisi ab uno ordinentur, quia per se unius unum est causa, et multa non sunt causa unius nisi per accidens, in quantum scilicet sunt aliquo modo unum.

Instauratur magis haec ratio. Si essent duo vel plures dii, vel unus sufficeret ad gubernationem totius universi, ita ut idem omnino et omni modo faceret quod alter; vel non sufficeret, sed alterius ope indigeret, ita quod unus aliquid aut aliquo modo, et alter aliud aut alio modo faceret. Si primum, ergo iste alter est superfluus; nihil est autem absurdius quam ponere Deum superfluum. Si secundum, ergo neuter est Deus, quia neuter est omnipotens, neuter factor omnium, et ordinatio rerum, quae est quid perfectissimum in toto universo, est effectus per accidens, scilicet a pluribus causis fortuito in unum concurrentibus.

Item, vel unus conveniret necessario cum alio in regimine universi, ita ut ab alio dissentire non posset, vel esset liber et posset ab illo dissentire. Si primum, ergo non est Deus, utpote dependens ab altero et illi subiectus. Si secundum, casu quo dissentiret et alio modo de rebus universi vellet disponere, aut unus in hoc bello praevaleret et omnes creaturas sibi subiiceret, et sic alter imbellis et victus non esset Deus; aut neuter praevaleret, sed quisque sibi certam portionem creaturarum subiiceret, et sic neuter esset Deus, quia neuter esset omnipotens, neuter sibi subiiceret omnes creaturas, atque ordo universi dissolveretur. Ergo manifeste necessum est ponere unicum mundi gubernatorem.

Quod autem posset obiici de tribus personis divinis, non obstat, quia per unam et eamdem naturam, unam voluntatem, unam et eamdem omnipotentiam gubernant.]