Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, q. 62

Petes 1° utrum angeli fuerint in sua creatione beati.

Resp. 1°. Angeli fuerunt creati in beatitudine naturali¹; quia beatitudo naturalis, quae non est beatitudo simpliciter, sed secundum quid tantum, consistit in perfecta cognitione et dilectione Dei ut authoris naturalis. Utramque autem habuerunt angeli ab initio suae creationis, ut probatum est articulo praecedenti.

Si dicas, inde sequi quod daemones sint etiam nunc beati beatitudine naturali, quia in eis remanet perfecta cognitio et dilectio Dei ut authoris naturalis, nego sequelam; quia ista cognitio et dilectio Dei ut authoris naturae, non est dicenda beatitudo secundum quid, nisi in quantum servat perfectam subordinationem debitam Deo ut authori naturali. Porro mali angeli deordinati sunt per peccatum a Deo ut authore naturae; quia peccando directe contra Deum ut authorem supernaturalem, peccaverunt indirecte contra ipsum ut authorem naturalem, ut dicemus infra.

Resp. 2°. Angeli non fuerunt creati in beatitudine supernaturali²; quia beatitudo supernaturalis non est aliquid naturae, sed naturae finis. Atqui finis non statim habetur ab initio. Ergo. — Confirmatur. De ratione beatitudinis perfectae et supernaturalis est stabilitas, seu inamissibilitas et confirmatio in bono. Atqui angeli non statim ut creati sunt fuerunt stabiles et confirmati in bono, quod casus quorumdam ostendit. Ergo.

Petes 2° utrum angelus indiguerit gratia actuali ad hoc ut se converteret ad Deum ut obiectum supernaturalis beatitudinis.

Resp. affirmative³. Quia nulla voluntas potest ferri in id quod est supra suam naturam et naturae vires, nisi sit adiuta ab aliquo alio principio supernaturali, quod dicitur auxilium gratiae; quia naturalis inclinatio voluntatis non est nisi ad id quod est conveniens secundum suam naturam. Atqui Deus, ut est obiectum beatitudinis supernaturalis, est supra omnem naturam creatam et naturae vires. Ergo.

Hanc autem gratiam fuisse per se efficacem et non tantum sufficientem, probabimus contra Iansenistas et Molinistas in tractatu de Gratia.

Petes 3° utrum angeli fuerint creati in gratia sanctificante.

Resp. 1°. Certum videtur, omnes angelos habuisse gratiam sanctificantem antequam pervenirent ad terminum beatitudinis vel damnationis.

Prob. Boni meruerunt beatitudinem. Principium autem meriti est gratia sanctificans: Malus in veritate non stetit, Ioann., VIII, 44. Stare autem in veritate est permanere in iustitia et sanctitate, ut interpretantur Chrysost., Hom. 53 in Ioann. et S. Leo, Serm. 10 de Quadrag. Item non servaverunt suum principatum, in epist. Iudae, 6. Nomine autem principatus intelligitur excellentia gratiae. Hinc Hieronym., in cap. III Oseae dicit: « Daemones lapsi de propria dignitate et nihil antiquae gratiae possidentes, avidi sunt. »

Confirmatur. Non debet denegari angelo quod primo homini concessum est. Atqui primus homo, antequam peccaret, erat donatus gratia sanctificante, ut definit Trid., sess. V, can. 1.

Resp. 2°. Probabilius est, angelos gratiam sanctificantem accepisse in sua creatione⁴.

Prob. 1° ex Patribus. Aug., lib. XII de Civit., c. 9: « Bonam voluntatem, inquit, quis fecit in angelis, nisi ille qui eos cum bona voluntate, id est, cum amore casto quo illi adhaererent, creavit, simul eis et condens naturam et largiens gratiam? » Basil., in Psal. xxxi: « In prima constitutione ac velut massa substantiae ipsorum una insitam habuere sanctitatem. »

Prob. ratione congrua⁵. Iuxta Aug., lib. VIII super Genes. ad litt., c. 3, n. 6, Deus in creatione corporalis naturae indidit omnibus seminales rationes suorum effectuum naturalium, ut patet in animalibus, plantis, etc. Ergo verisimile est quod etiam angelis ad ordinem supernaturalem elevatis indiderit in sua creatione rationes seminales suorum effectuum supernaturalium. — Subsumo. Atqui gratia gratum faciens est semen omnium actuum et donorum supernaturalium, etiam ipsius beatitudinis supernaturalis; unde vocatur, I Ioann., III, 9, semen Dei. Ergo.

Petes 4° utrum angeli consecuti sint gratiam et gloriam secundum quantitatem suorum naturalium.

Resp. Angeli supernaturalia dona gratiae et gloriae receperunt secundum quantitatem suarum perfectionum naturalium⁶, ita ut quo fuerunt natura perfectiores et superiores, eo plus gratiae et gloriae receperint: non sic tamen quasi naturales angelorum perfectiones fuerint dispositiones ad gratiam et gloriam, — id Pelagianum est; — sed quod Deus gratuito et ex mero beneplacito voluerit servare quamdam proportionem inter naturalia angelorum et sua dona supernaturalia, maiorem gratiam tribuens perfectioribus in naturalibus, minorem minus perfectis: quod in homine non servavit.

Cum authore in hac parte censent communiter theologi, et ante illos SS. Patres. Basilius, de Spiritu sancto, c. 16,

dicit: «Coelorum virtutes iuxta portionem qua se invicem superant, a Spiritu sancto habent sanctificationis mensuram.» Damasc., lib. II de Fide orthod., c. 3: «Per Verbum angeli omnes creati sunt, ac per Spiritus sancti sanctificationem omnes perfectionis numeros acceperunt; ita tamen ut pro sua quisque dignitate et classe luminis gratiaeque participes sint.»

Id quidem nulla ratione demonstrari potest, cum pendeat ex sola Dei voluntate, cui sic placuit disponere circa angelos, et non circa homines.

Ratio tamen congrua est⁷. Deus per suam sapientiam diversos gradus in natura angelica constituit. Sicut autem ipsam naturam ad gratiam et beatitudinem naturalem consequendam ordinavit, sic verisimile est quod diversos gradus naturae angelicae ad diversos gradus gratiae et gloriae ordinaverit: sicut, si aedificator lapides polit ad construendam domum, ex hoc ipso quod aliquos pulchrius et decentius aptat, videtur eos ad honoratiorem partem domus ordinare. Ergo sic videtur quod Deus angelos quos altioris et perfectioris naturae fecit, ad maiora gratiarum dona et ampliorem beatitudinem ordinaverit.

Petes 5° utrum angeli meruerint suam beatitudinem supernaturalem.

Resp. affirmative⁸; quia beatitudo est praemium virtutis, quae conferri debet propter opera virtuosa, quae sunt merita. Adde quod nobilius sit eam sic habere per merita, quam titulo gratuito.

Petes 6° quomodo angeli meruerint suam beatitudinem supernaturalem: an per opera eam subsequentia, an per concomitantia, an per praecedentia?

Resp. meruisse per opera eam tempore praecedentia⁹; quia ille modus merendi gloriam est omnium connaturalissimus. Meritum enim se habet ad praemium, ut via ad terminum et causa ad effectum. Ergo angelis est tribuendus.

Petes 7° utrum angelus statim post unum actum perfecte meritorium beatitudinem habuerit.

Resp. affirmative¹⁰.

Pro huius responsionis explicatione et probatione, observandum est, actum charitatis quem elicuerunt angeli in instanti suae creationis, non fuisse liberum quoad specificationem, sed quoad exercitium tantum: quia ad illum non se movebant, cum ante non erant in actu, sed a Deo specialiter movente movebantur, ideoque sub ratione boni tantum; aliter enim Deus non movet specialiter. Postquam autem per hunc actum priorem fuerunt in actu, et exinde potuerunt se movere ex propria et plena deliberatione in obiectum sub indifferentia, ita ut bonum vel malum eligere possent, et sic haberent libertatem etiam quoad specificationem; mali proruperunt in peccatum, boni in bono steterunt cum perfecta libertate et quoad specificationem et quoad exercitium.

Dicimus itaque, post hunc actum plene meritorium, et non post primum, statim angelos beatitudinem recepisse. Quia, quamvis libertas quoad specificationem respectu boni et mali non requiratur absolute ad meritum, et ideo fateamur quod per actum necessarium quoad specificationem angeli meruerint beatitudinem; rationabiliter tamen in natura peccabili differtur collatio mercedis, donec praecesserit meritum plene perfectum et ex propria deliberatione et perfecta libertate, tam quoad specificationem, quam quoad exercitium, ut sic praemietur et coronetur qui potuit facere malum et non fecit. Et de hoc actu plene libero intelligitur responsio.

Petes 8° quot instantibus completa fuerit via angelorum.

Pro resolutione huius quaestionis, nota quod, cum angelus sit supra tempus rerum corporalium, instantia diversa, in his quae ad angelos pertinent, non accipiuntur nisi secundum successionem in eorum actibus, ita ut tot

sint instantia temporis angelici, quot sunt eorum operationes diversae, sive secundum substantiam, sive secundum modum intrinsecum, non coexistentes, sed sibi succedentes; quia, si simul existerent, quantumvis diversae, non constituerent tempus, de cuius ratione est prius et posterius, sed unico instanti mensurarentur. Unde etiam fieri potest quod unum instans angelicum correspondeat pluribus instantibus nostri temporis, si nempe eamdem operationem aliquamdiu continuet.

Quaerere ergo quot instantibus completa fuerit via angelorum, est quaerere quot actiones intrinsece diversas successive elicuerint a primo instanti suae creationis usque ad terminum damnationis vel glorificationis inclusive, id est, comprehendendo etiam instans in quo fuerunt vel damnati, vel glorificati.

Resp. 1°. Via malorum angelorum fuit completa tribus instantibus. Est communis.

Prob. Tot sunt instantia in angelis, quot sunt in eis operationes distinctae sibi succedentes. Atqui tribus operationibus distinctis sibi succedentibus mali angeli compleverunt viam: 1° meruerunt, sicut boni angeli, per conversionem ad Deum; 2° peccaverunt; 3° poenam peccati contra voluntatem receperunt. Hanc autem ultimam operationem esse distinctam a secunda, et cum ea simul esse non posse, patet, quia nemo potest simul affici summa delectatione et summa tristitia, neque esse simul in via et extra viam. Atqui angelus in instanti peccati summa delectatione et complacentia in sua perfectione afficiebatur, et erat in via; in instanti damnationis summa tristitia afficiebatur, et erat extra viam. Ergo.

Resp. 2°. Quantum ad viam bonorum angelorum, divisi sunt theologi, etiam Thomistae. Quidam censent eam fuisse completam tribus instantibus, sicut viam malorum angelorum, quia in illis, sicut in istis, tres fuerunt operationes distinctae sibi succedentes usque ad terminum glorificationis inclusive, scilicet: 1° fuit in ipsis, in instanti creationis, actus charitatis liber quoad exercitium, non quoad specificationem, communis bonis et malis; 2° postea fuit actus charitatis perfecte liber quoad specificationem et quoad exercitium; 3° tandem adeptio gloriae. Alii censent, completam fuisse duobus instantibus, quia volunt actum secundum non distingui a primo, sed esse primum continuatum. Utrumque est probabile, sed quaestio non est tanti momenti, ut nos diu detineat.

Petes 9° quamdiu duraverit quodlibet ex his duobus vel tribus instantibus, per correspondentiam ad nostrum tempus.

Resp. Primum instans in quo boni et mali angeli imperfecte meruerunt, duravit unico instanti nostri temporis; quia illud instans fuit instans creationis omnino indivisibile, et post illud perfecta libertate adepta, boni perfecte meruerunt, mali peccaverunt, et inde facti sunt inflexibiles, hi in malo, illi in bono.

Secundum instans in quo boni angeli perfecte meruerunt et mali peccaverunt, correspondet parti nostri temporis, quia in tempore nostro, post instans, sequitur pars. Quamdiu autem istud tempus duraverit? Incertum est. Id solum constat, malos angelos damnatos fuisse ante lapsum Adae, si quidem unus ex ipsis, sub figura serpentis, Evam tentaverit.

Tertium instans quo boni primo glorificati sunt, et mali damnati, coexistit instanti nostri temporis; quia actiones Dei non pendent a tempore, sed sunt instantaneae. Quantum vero ad permanentiam, utraque, tam glorificatio, quam damnatio, mensuratur aeternitate participata.