Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, 2ª 2ae, qq. 2, 3, 4, 5.

Dissertatione praecedenti diximus de ultimo fine generatim; nunc dicendum de speciali ultimo fine hominis, qui est Beatitudo. Definitur a Boetio III de Consol., prosa 2: « Status omnium bonorum congregatione perfectus; » ab Authore¹: « Bonum perfectum totaliter quietans et satians appetitum, » scilicet rationabilem et ordinatum.

Dupliciter considerari potest, obiective et formaliter. Beatitudo obiectiva est res illa in cuius possessione appetitus quiescit; formalis est ipsa huius rei adeptio et possessio: sic divitiae sunt beatitudo obiectiva avari, earum possessio beatitudo formalis, eo modo quo diximus de fine qui et quo.

Dico: Beatitudo obiectiva hominis consistit in solo bono increato, scilicet Deo¹, iuxta illud Psal. LXXII, 25 et 26: Quid mihi est in coelo, et a te quid volui super terram?... Pars mea Deus in aeternum. Item illud Psal. XVI, 15: Satiabor, cum apparuerit gloria tua.

Prob. 1°. Solum bonum increatum potest satiare appetitum hominis². Ergo. — Prob. ant. Appetitus rationalis, seu voluntas, non potest satiari nisi per suum obiectum adaequatum. Obiectum autem adaequatum voluntatis non est hoc vel illud bonum, sed omne bonum; sicut obiectum intellectus, ad quem sequitur voluntas, non est hoc vel illud verum, sed omne verum. Atqui solus Deus est omne bonum, cuius omnia bona creata sunt participationes. Unde illud Exod., XXXIII, 19: Ostendam omne bonum tibi. Ergo.

Prob. 2° discurrendo per omnia bona creata³. Beatitudo hominis non consistit in ullo bono creato. Ergo in solo bono increato. — Prob. ant. Bona creata sunt triplicis generis, scilicet bona externa seu fortunae, bona corporis et bona animae. Atqui nullum ex his constituere potest beatitudinem obiectivam hominis. Ergo.

Non bona fortunae, quae sunt divitiae, honor, fama et potestas⁴: 1° Quia non permanent, sed facile elabuntur. 2° Non excludunt omnia mala, sed sunt bonis et malis communia. 3° Non plene satiant; quo enim plus abundant, eo plus desiderium incendunt, iuxta illud tritum: « Quo plus sunt potae, plus sitiuntur aquae. » 4° Non sufficiunt; ea enim habentibus plura alia necessaria deesse possunt, ut sapientia, sanitas, etc. 5° Ex eis potest malum alicui provenire, ut experientia patet. Haec autem omnia verae beatitudini repugnant. 6° Tandem ab exterioribus causis proveniunt; beatitudo vero hominis acquiritur per principia interiora, scilicet intellectum et voluntatem.

Non bona corporis⁵; quia tam esse corporis quam alia quae pendent a corpore, ut sanitas, pulchritudo, robur, voluptas, et alia huiusmodi, sunt instabilia; sunt bonis et malis, imo brutis communia; quin etiam bruta in horum pluribus praecellunt homini, ut cervi in velocitate, leones in robore, etc. Militant etiam aliae rationes quas protulimus contra bona fortunae.

Non bona animae⁶: 1° Non ipsa anima in se considerata; sic enim est in potentia, puta ad scientiam et ad virtutem. Cum autem potentia sit propter actum, sicut propter complementum, impossibile est quod id quod est secundum se in potentia existens, habeat rationem ultimi finis. Non alia quae pertinent ad animam, ut sunt potentiae, actus, vel habitus etiam virtutum; quia haec sunt accidentia et bona finita ordinabilia ad Deum tamquam ultimum finem. Et quantum ad virtutes, pertinent quidem ad felicitatem, sed ut via ad terminum; via autem distinguitur a termino. Item, felicitas est praemium virtutis. Ergo virtus non est ipsa felicitas. Tandem virtus non satiat appetitum, sed rectificat tantum.

Posito quod beatitudo obiectiva hominis sit Deus, sequitur quod beatitudo eius formalis sit assecutio Dei. Quaerimus ergo hic per quid homo assequitur Deum, et consequenter in quo consistat essentialiter hominis beatitudo formalis. Inter varias hac de quaestione sententias, tres sunt celebriores: Quidam beatitudinem hominis formalem reponunt in actibus intellectus et voluntatis simul, ita plures ex Societate Iesu; quidam in solo actu voluntatis, scilicet vel amore amicitiae, ut vult Scotus, vel fruitione, ut volunt alii; Thomistae tandem, cum suo Doctore, hic q. 3, eam reponunt in solo actu intellectus.

Ante resolutionem, observandum est beatitudinem posse considerari dupliciter: quantum ad statum, et quantum ad essentiam. Quantum ad statum complectitur omnia quae hominem efficiunt plene beatum quoad animam et corpus omnesque eius potentias; et sic importat amorem, visionem, fruitionem, gaudium, perpetuitatem, impeccabilitatem, gloriam corporis, etc., definiturque a Boetio: « Status omnium bonorum congregatione perfectus. » Quantum ad essentiam, importat tantum id quod inter haec omnia primum concipitur quo summum bonum, seu beatitudo obiectiva, acquiritur, et est radix unde caetera assignata profluunt: sic homo quoad statum spectatus, dicit non solum rationalitatem, sed omnes proprietates a rationalitate manantes, risibilitatem, facultatem admirandi, loquendi, certam membrorum quantitatem, colorem, proportionem, etc. Quoad essentiam vero praecise et metaphysice consideratus, dicit solam rationalitatem, ut quod in eo primum concipitur tamquam radix et causa caeterorum. Quaestio haec igitur est metaphysica de ipsa beatitudine quoad quidditatem et essentiam, et semper prae oculis habendum est, essentiam beatitudinis formalis nihil aliud esse quam assecutionem beatitudinis obiectivae, quia est id quo obiectum beatificans unitur subiecto beatificabili. Et ideo illa actio constituit essentiam beatitudinis formalis, quae est formaliter assecutiva ultimi finis; quae vero concomitanter vel consequenter se habent ad illam, sunt eius proprietates et ornatus, atque ad eius statum pertinent.

Dico 1°: Beatitudo formalis non consistit essentialiter in pluribus actibus, scilicet intellectus et voluntatis.

Prob. Beatitudo formalis est essentialiter prima assecutio ultimi finis. Atqui id uni tantum operationi competere potest. Ergo. — Prob. min. Plures operationes diversarum potentiarum, scilicet intellectus et voluntatis, non possunt aeque simul procedere a suis potentiis, sed in eis necessario intervenit ordo prioritatis et posterioritatis; actus enim voluntatis subordinatur actui intellectus et illum supponit, cum nihil sit volitum quin praecognitum. Ergo non possunt isti duo actus esse aeque simul assecutivi ultimi finis, sed unus prius altero, nempe actus intellectus, qui prior est et potior actu voluntatis.

Confirmatur. Actus voluntatis non est assecutivus, ut probabo conclusione sequenti. Ergo.

Dico 2°: Beatitudo formalis non consistit essentialiter in actu voluntatis¹.

Prob. Beatitudo formalis est essentialiter consecutio summi boni. Atqui nullus actus voluntatis est consecutio summi boni. Ergo. — Prob. min. 1° Actus voluntatis est vel desiderium, vel amor, vel fruitio et gaudium. Atqui nullus ex his actibus est consecutivus ultimi finis, seu summi boni: Non desiderium, quia desiderium est de bono absente et nondum possesso. Non amor: tum quia amor abstrahit a praesentia et absentia, amamus enim bonum praesens et absens; tum quia amor viae et patriae sunt eiusdem speciei, amor autem viae non est consecutivus ultimi finis. Non fruitio seu gaudium, quia cum fruitio sit iucunda quies in bono possesso, non facit possessionem, sed eam sequitur; voluntas enim fruitur bono et delectatur de ipso ex eo quod sit praesens et illud possideat, sive in re, sive in spe, sive in memoria, non autem e converso illum possidet quia eo fruitur et in eo delectatur: sic avarus non assequitur divitias quia illis fruitur, sed e contra illis fruitur quia illas possidet.

Prob. 2° prima min. Voluntas est inclinatio in bonum. Atqui inclinatio in bonum non est boni assecutiva: tum quia, alias, ut obtineretur bonum, sufficeret illud velle, et hoc ipso quo avarus vellet divitias, illas haberet; tum quia conatus voluntatis in bonum est per se affectivus tantum, quatenus bonum terminat eius affectum. Est autem effectivus et possessivus per aliquid aliud: ita ut, si sit bonum sensibile, possideatur per sensum, v. g., sonus per auditum, color per visum, sapor per gustum; si sit bonum naturale, per unionem naturalem, puta per contactum aut indistantiam localem, ut lapis in centro; si sit bonum intelligibile, per intellectum, sicut doctus dicitur possidere sapientiam intellectu. Ergo. Haec conclusio magis adhuc confirmabitur ex sequenti.

Dico 3°: Beatitudo formalis hominis consistit essentialiter in actu intellectus, clara scilicet Dei visione², iuxta illud Ioann., XVII, 3: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te Deum verum, et illud Aug., lib. LXXXIII Quaestionum, q. 35, n. 2: « Quid est aliud beate vivere, nisi aeternum aliquid cognoscendo habere? »

Prob. 1° ex eodem semper principio. Beatitudo formalis est essentialiter prima assecutio summi boni. Atqui haec fit per actum intellectus, et non voluntatis. Ergo. — Prob. min. 1° Summum bonum est bonum intelligibile. Atqui bonum intelligibile acquiritur, non appetendo, sed intelligendo, sicut sensibile sentiendo. Ergo. — Prob. min. Sic natura intellectiva se habet ad bonum intelligibile, sicut natura sensitiva ad bonum sensibile. Atqui natura sensitiva non assequitur nec possidet bonum sensibile per appetitum, sed per sensum, ut sonum per auditum, saporem per gustum, etc. Ergo natura intellectiva non assequitur bonum intelligibile per voluntatem, sed per intellectum. — Prob. 2° prima min. ex discrimine quod est inter intellectum et voluntatem. Intellectus versatur circa suum obiectum, illud apprehendendo et attrahendo ad se, sicque faciendo illud sibi praesens effective, vel per species, vel immediate in se, si sine speciebus cognoscatur, ut Deus; voluntas, e contra, fertur in obiectum extra se, et est tantum inclinatio et ponderatio in illud, iuxta dictum Aug., lib. XIII Conf., c. 9, n. 10: « Pondus meum amor meus; eo feror quocumque feror. » Ergo voluntatis est res quaerere et in eis inventis quiescere, intellectus autem res apprehendere, acquirere et possidere. Idque experientia constat. Quantumvis enim conetur voluntas, nunquam per se consequitur bonum intelligibile, sed quamdiu non cognoscitur, dicitur absens, et voluntas inquieta manet; ubi autem mente percipitur, motus voluntatis quiescit.

Prob. 2°. Beatitudo formalis cum sit ultima hominis perfectio et summi boni consecutio, debet esse actus praestantissimae potentiae³. Atqui intellectus est potentia praestantior et nobilior voluntate, tum quia respicit obiectum abstractius et immaterialius quam voluntas, tum quia est propinquior ipsi animae quam voluntas, cum huius sit radix. Ergo. — Sed de hac ratione consule Physicam Thomisticam.

Circa propositam quaestionem duplex fuit error. Primus Millenariorum, qui ex cap. XX Apocal. male intellecto docebant, Christum post universalem carnis resurrectionem regnaturum cum iustis mille annis ante iudicium universale, et priusquam hi iusti Dei visione fruerentur in coelis.

Huius erroris authores fuerunt Cerinthus haeresiarcha et S. Papias martyr, diverso tamen sensu. Cerinthus revelationes sibi ab angelo factas mentiens, hoc millenarium regnum commentus est transigendum in immoderatis et obscoenis voluptatibus ventris et carnis; huius regni sedem fore urbem Ierusalem de novo aedificandam, item templum restaurandum, praecepta et sacrificia Legis Mosaicae innovanda, et homines more iudaico circumcidendos. Unde eius sectatores dicti sunt graece Chiliastae, latine Millenarii. Papias autem hos mille annos in terrestri Ierusalem dixit explendos in voluptatibus corporis quidem, sed moderatis et licitis; neque sive templi, sive legis, sive circumcisionis, sive sacrificiorum instaurandorum meminit.

Alter error tribuitur Ioanni XXII, Pontifici Max., qui dicitur censuisse et docuisse animas sanctorum purgatas non visuras Deum facie ad faciem, seu, ut ipse dicebat, « facialiter, » ante generale iudicium.

Dico 1°: Millenarium Christi in terris regnum cum sanctis est fictitium.

Prob. 1° ex Scriptura. 1° Matth., XXII, 30, dicitur: In resurrectione neque nubent, neque nubentur, sed erunt sicut angeli Dei. Ergo Christi regnum cum sanctis non erit in voluptatibus carnalibus, etsi moderatis. 2° Regnum Christi futurum aeternum angelus vaticinatur, Luc., I, 32 et 33: Regnabit in Domo Iacob in aeternum, et regni eius non erit finis.

Prob. 2° ex Patribus qui hunc errorem impugnarunt. Caius, perantiquus scriptor, apud Euseb., lib. III, c. 22; Dionysius Alex., lib. de Promiss.; Eusebius, lib. III cit., c. 33; Hieron., in Praefat. lib. XVIII in Isaiam, et Aug., lib. XX de Civit., c. 7.

Prob. 3° ratione. Fictitium est millenarium Christi regnum in terris cum sanctis post generale iudicium, si sancti statim a morte, dum plene purgati sunt, consequantur in coelo claram Dei visionem, et in eo beatitudinem summam, inamissibilem et aeternam. Atqui sic est, ut probabitur conclusione sequenti. Ergo.

Obi. 1° celebrem et obscurum Apocalypsis locum, ubi legitur quod iusti regnabunt cum Christo mille annis¹. Ergo.

Resp. Nego conseq., quia nulla fit ibi mentio neque legis, neque circumcisionis reviviscendae, neque templi Hierosolymitani restaurandi, ut commentus est Cerinthus; neque voluptatum corporearum, etiam moderatarum, ut fabulatus est Papias. Itaque intelligitur ille locus Apocalypsis de regno spirituali quod iusti agunt et agent cum Christo toto illo intervallo quod intercedit a morte Christi usque ad adventum Antichristi: ita ut « mille annos, inquit Aug., lib. XX de Civit., cap. 7, n. 2, pro omnibus annis huius saeculi posuit, ut perfecto numero notaretur ipsa plenitudo temporis, » iuxta phrasim Scripturae solemnem quae multitudinem maximam et indefinitam saepe numero millenario designat, ut illud Psal. CIV, 8: Memor fuit in saeculum testamenti sui, verbi quod mandavit in mille generationes, id est, in multas generationes. Item Psal. LXXXIX, 4 et Iob, IX, 3. Totum hunc locum ad sensum datum interpretatur Aug., loc. cit., et illustrissimus Bossuetius, in Exposit. Apocal., cap. 20. Videsis.

Obi. 2° et urgebis authoritates plurium Patrum trium priorum saeculorum, Iustini, Irenaei, Tertulliani, Lactantii, Severi Sulpitii, et aliorum qui millenarium Christi regnum propugnarunt. Ergo.

Resp. laudatos Patres fuisse deceptos apocryphis Sermonibus Domini, quos Papias ex quibusdam male intellectis traditionibus oralibus Apostolorum conscripserat. At ubi innotuit hos sermones esse supposititios, statim omnes Patres hanc de millenario Christi regno opinionem impugnarunt.

Dico 2°: Animae iustorum corporibus solutae et plene purgatae statim consequuntur suam beatitudinem, claram scilicet et facialem visionem Dei.

Est nunc de fide decisa in Concil. Florent., sess. ultima, ubi dicitur, « animas corporibus exutas et purgatas in coelum mox recipi, et intueri clare Deum unum et trinum sicuti est. » Idem antea definiverat Benedictus XII, Ioannis XXII successor, atque contrarium declaraverat haereticum, decretali Benedictus Deus.

Hanc veritatem aperte indicat Apostolus ad Philip., I, 23, dum dicit: Desiderium habens dissolvi et esse cum Christo. Fuisset namque inutile hoc desiderium Apostoli, si non sperasset se statim a morte visurum Deum.

Idem docent SS. Patres, Fulgentius, serm. de S. Stephano; Cyprianus, libello ad Fortunat., c. 12; Greg., Sup. Psal. IV poenit.; Chrysost., hom. X in II ad Cor.; Ambros., lib. X in Luc.; Aug., in Psal. CXIX, et alii.

Obi. Ioannes XXII definivit contrarium nostrae conclusioni. Ergo,

Resp. Nego ant. Quamvis enim Ioannes XXII in contrariam sententiam valde propenderit, et forte eam tenuerit ac docuerit ut doctor privatus, eam tamen ut fidei dogma nunquam definivit. Constat ex Benedicto XII, eius successore, in Bulla Benedictus Deus, in qua sic loquitur SS. Pontifex: « Cumque idem praedecessor noster, ad quem praedictorum determinatio pertinebat, ad decisionem concertationum huiusmodi se pararet, in Consistorio suo publico tam fratribus suis S. R. E. Cardinalibus, de quorum numero tunc eramus, quam Praelatis et Magistris in Theologia, qui multi aderant praesentes, iniungendo districtius et mandando ut super materia de visione praedicta, quando requirerentur ab eo, deliberate dicerent unusquisque quod sentiret; tamen, morte praeventus, sicut Domino placuit, perficere illud nequivit. »

Adde quod ipse Ioannes XXII, in diplomate Canonizationis S. Thomae Aquinatis dicat « ipsum in perpetuas aeternitates receptum in patria, eius animam coelum possidere et in coelestibus agminibus positum Deum glorificare². »

Beatitudinis essentialis proprietates sunt praesertim amor, impeccabilitas et perpetuitas seu inamissibilitas.

Petes 1° utrum videntes Deum illum ament necessario, necessitate quoad exercitium.

Resp. Visionem beatificam sequitur felix amandi necessitas, etiam quoad exercitium. Est communior contra Scotistas.

Prob. Tunc est necessitas exercitii, quando non remanet in voluntate facultas suspendendi actum. Atqui in conspectu Dei clare visi non remanet in beatis facultas suspendendi amorem erga illum. Ergo. — Probatur min. Tunc non remanet in voluntate facultas suspendendi actum, dum non remanet indifferentia iudicii circa illum actum; voluntas enim est potentia caeca sequens ductum intellectus, in cuius indifferentia radicatur eius libertas. Atqui in conspectu Dei clare visi non manet indifferentia iudicii circa ipsum et eius amorem exercendum. Ergo. — Prob. min. Per claram Dei visionem intellectus proponit Deum voluntati ut summum bonum summe amabile, eius amorem ut tanti ac infiniti boni complexum et fruitionem: nec aliter repraesentare potest, quia est immunis ab errore, ita ut neque in obiecto, neque in eius amore possit apparere vel umbra mali, aut taedii, aut defatigationis, vel alicuius ex ulla parte disconvenientis, aut impeditivi maioris boni. Ergo in conspectu Dei clare visi non remanet indifferentia iudicii circa ipsum et eius amorem.

Petes 2° utrum beati sint impeccabiles ab intrinseco.

Certum est beatos neque peccare neque amplius peccaturos. Sed quaestio est utrum etiam careant facultate peccandi, et unde proveniat ista impeccabilitas. Scotus, cum suis, dicit eam provenire ab extrinseco, scilicet ex voluntate et auxilio Dei protegentis et conservantis beatos a peccato. S. Thomas, cum suis et communius, dicit eam provenire ab intrinseco beatitudinis, scilicet ex visione et amore. Cum quibus

Resp. Beati sunt absolute impeccabiles ab intrinseco, nimirum et ex visione Dei et ex eius amore¹.

Prob. prima pars. 1° Non potest esse peccatum in voluntate, nisi sit in intellectu dictamen defectuosum vel ex errore, vel ex ignorantia, vel ex inconsideratione, quo proponat voluntati aliquid volendum hic et nunc quod revera non est volendum, utpote contrarium aut deficiens a recto et vero fine. Atqui intellectus clare videns Deum non potest habere hoc dictamen defectuosum. Ergo. — Prob. minor. Intellectus videns Deum clare, videt summum et omne bonum hic et nunc amandum necessario. Atqui, posita tali visione, non potest intellectus apprehendere et proponere voluntati aliquod bonum amabile contra aut extra Deum, seu sine subordinatione et cum deficientia ab illo: alias iam ipsum Deum non apprehenderet ut summum et omne bonum, cum apprehenderet aliquod bonum amabile extra ipsum; nec etiam apprehenderet ut necessario amandum, sed cum indifferentia ut ametur aut deferatur per amorem incompossibilem boni extranei et deficientis ab ipso. Ergo.

Prob. secunda pars responsionis. Per amorem beatificum, homo convertitur actu continuo ad Deum tanquam ad ultimum finem, et illi inseparabiliter unitur atque adhaeret; per peccatum vero, actu avertitur a Deo ut ultimo fine, vel saltem deflectit, si peccatum sit veniale. Atqui aversio seu defectio actualis a Deo stare non potest simul cum conversione et adhaerentia actuali ad illum. Ergo.

Ex his rationibus habes, non solum peccatum commissionis, sed etiam omissionis, esse incompossibile cum beatitudine, quia ad hoc non minus quam ad illud requiritur dictamen defectuosum, et utrumque est contra aut praeter Deum.

Petes 3° utrum beatitudo semel adepta sit ab intrinseco perpetua et inamissibilis.

Certa fides est, contra errorem Origenis, beatitudinem esse sine fine duraturam in perpetuas aeternitates. Sic passim testantur Scripturae. Sap., V, 16: Iusti autem in perpetuum vivent. Ioann., X, 28: Ego vitam aeternam do eis. Matth., XXV, 46: Ibunt hi in supplicium aeternum, iusti autem in vitam aeternam. Et alibi pluries. Idque definitum est in concil. Lateran., sub Innocentio III, cap. Firmiter de SS. Trinit., omnesque fideles profitentur in Symbolo « credere vitam aeternam. »

Sed quaestio est, ut in praecedentibus, an haec perpetuitas conveniat beatitudini ab intrinseco et ex natura sua, ut volunt S. Thomas et Thomistae; an solum ab intrinseco Dei concursu illam conservante, ut volunt Scotus et Scotistae.

Resp. Beatitudo sanctorum est ab intrinseco perpetua et inamissibilis. Est communior cum Authore².

Prob. 1°. Beatitudo est ex se perfecte satiativa et quietativa desiderii hominis. Atqui homo naturaliter desiderat retinere bonum quod habet, et habere facultatem illud retinendi. Ergo.

Prob. 2°. Visio beata nullam ex se habet causam per quam possit amittere esse. Ergo ex se petit inamissibilitatem. — Prob. ant. Visio beata ex triplici tantum causa cessare potest: 1° ex parte subiecti videntis Deum, quia non vult amplius videre; 2° ex parte Dei subtrahentis illam visionem; 3° ex parte alicuius causae creatae corrumpentis illam per introductionem formae contrariae. Atqui non potest cessare: 1° ex parte subiecti videntis; quia, cum illa visio coniungat actu animam fonti totius boni, voluntas non potest invenire in ea aliquam insufficientiam vel aliquod incommodum, vel aliquam rationem mali, quo moveatur ad cessandum ab illa; 2° neque ex parte Dei; quia, licet Deus possit absolute eam annihilare, quia tamen subtractio beatitudinis semel datae iudicialiter tamquam merces et praemium, est maxima poena et maximum damnum, Deus, secundum exigentiam rerum et potentiam ordinariam, non infligit aliquam poenam, praesertim summam, nisi propter aliquam culpam, quam, ut probavimus supra, beatus non potest committere; 3° neque tandem ex parte agentis creati; quia, cum per istam visionem et coniunctionem quae est immediate ad Deum, mens elevetur supra omnia agentia creata, nullum est quod possit agere in illam. Ergo.

Plura alia circa visionem beatificam require in Tract. de Deo uno.

[Cum per beatitudinem sit intima inter animam et Deum coniunctio et quoddam spirituale matrimonium, dos hic dicitur ad instar dotis quae datur in sublevamen matrimonii carnalis et ornatum sponsae, eam aptans ac disponens matrimonio. Et quamvis ordinarie dos conferatur a patre vel parentibus sponsae; quandoque tamen, certis de causis, etiam confertur a sponso, puta ex nimio eius amore in sponsam. Et sic est in praesenti¹. Definitur ergo dos beatorum « perpetuus animae et corporis ornatus a Deo collatus, vitae sufficiens et in aeterna beatitudine iugiter perseverans. »

Sunt ergo in beatis dotes animae et dotes corporis.

1° Tres communiter assignantur animae dotes in beatis², scilicet visio, comprehensio seu tentio, et delectatio, correspondentes tribus virtutibus theologicis: visio, fidei; comprehensio, spei; delectatio, charitati.

Quamvis autem haec nomina sonent operationes, non tamen hic sumuntur pro operationibus videndi Deum, ipsum comprehendendi, et de eo se delectandi; in his namque operationibus consistit ipsa beatitudo et coniunctio animae cum Deo. Intelliguntur autem ut habitus seu qualitates ornantes et disponentes animam ad perfectam hanc coniunctionem; sicut dos, in matrimonio carnali, non est ipsa coniunctio sponsae cum sponso, sed aliquid ornans et disponens sponsam ad illam coniunctionem. Hi autem habitus seu qualitates nihil aliud sunt quam lumen gloriae et habitus charitatis, non ut sunt principia elicitiva operationum, sed ut elevant animam ad statum altiorem et perfectiorem statu viae, cuius imperfectiones excludunt. Igitur.

Visio, ut dos, est lumen gloriae, non quatenus est, ut iam dixi, principium elicitivum visionis beatificae, sed ut est qualitas disponens et perficiens intellectum ad recipiendam divinam essentiam loco speciei intelligibilis, ipsumque ita clarificans, ut sit ab omni obscuritate immunis.

Comprehensio, secundum aliquos, est etiam ipsum lumen gloriae, non ut clarificans intellectum et ipsum disponens ad recipiendam divinam essentiam loco speciei, sed ut tenens habitualiter ipsam visionem actualem. Secundum alios, est habitus charitatis, non ut elicitivus amoris, sed ut complectens ita firmiter summum bonum, ut sit in statu nihil ultra sperandi, sed omnia possidendi quae et quando voluerit: et hic est status proprius comprehensoris, ut opponitur statui viatoris, qui est status contingentiae, spei et amoris.

Delectatio est etiam ipse habitus charitatis ut causans delectationem beatificam. — Vide Angelicum, quaest. cit. in nota, art. 5.

2° Dos corporis beati, quae iam habetur in corpore Christi et beatae Virginis Mariae et qua ipsi post resurrectionem fruemur, nihil aliud est quam qualitas supernaturalis dimanans ab anima beata in corpus sibi unitum et plene subiectum, ipsum perficiens et disponens ad beatitudinem et gloriam. Sicut enim anima per quasdam dotes disponitur et perficitur in ordine ad coniunctionem cum Deo, ita etiam corpus, dum in resurrectione iterum unitur animae beatae.

Quatuor assignantur dotes corporis gloriosi³, scilicet impassibilitas, subtilitas, agilitas et claritas, quas expressit Apostolus, I Cor., XV, 42-44, his verbis: Seminatur corpus in corruptione, surget in incorruptione, en impassibilitas; seminatur in ignobilitate, surget in gloria, en claritas; seminatur in infirmitate, surget in virtute, en agilitas; seminatur corpus animale, surget corpus spirituale, en subtilitas. Itaque

Impassibilitas est « qualitas supernaturalis dimanans ab anima beata in corpus gloriosum, excludens ab eo passionem corruptivam. »

Subtilitas est « qualitas supernaturalis dimanans ab anima beata in corpus gloriosum, reddens ipsum alterius corporis penetrativum, » ita ut possit ad libitum deponere aut retinere suae quantitatis modum repletivum loci et aliorum corporum exclusivum. Sic corpus Christi gloriosum intravit ad discipulos ianuis clausis, et sepulchrum ac ipsos coelos penetravit.

Agilitas est « qualitas supernaturalis ab anima beata dimanans in corpus gloriosum, ipsum reddens celerrime mobile, » non tamen in instanti, sed secundum tempus et successive, iuxta illud Isa., XL, 31: Assument pennas sicut aquilae.

Claritas est « qualitas supernaturalis ab anima beata dimanans in corpus gloriosum, ipsum efficiens luminosum et diaphanum, » simile crystallo, ita ut in eo appareat mirabilis organisatio interior omnium suarum partium. — Vide multo plura apud Angelicum, quaest. cit.]

[Aurea est corona, aureola parva corona superaddita maiori coronae¹, iuxta illud Exod., XXV, 24 et 25: Facies illi... coronam interrasilem, id est exsculptam, altam quatuor digitis, et super illam alteram coronam aureolam. Aurea itaque significat praemium essentiale beatorum; aureola praemium accidentale et diminutum, et definitur, « gaudium accidentale de excellenti victoria. » Duplicem namque victoriam reportant iusti in hac vita: unam communem, vi charitatis, et huic respondet aurea, seu praemium essentiale; alteram specialem, vi alicuius alterius virtutis, scilicet vel fortitudinis, vel virginitatis, vel zeli instruendi et docendi viam salutis, contra triplicem hostem, mundum scilicet, carnem et daemonem. Mundum vincunt martyres contemptu mortis, quod est omnium malorum quae potest inferre mundus maximum; carnem vincunt virgines, illius illecebris resistendo; daemonem vincunt quotquot viam salutis docent, dum suis salutaribus monitis et instructionibus illum e cordibus hominum in quibus regnabat expellunt. Et huic triplici praecellenti victoriae respondet triplex aureola, scilicet martyrum, virginum et doctorum.

Martyr cui competit aureola, is est qui vel mortem vel plagas mortiferas passus est in testimonium fidei vel alterius virtutis. Virgo cui debetur aureola, est persona alterutrius sexus servans firmo proposito integritatem carnis omnis voluntariae libidinis expertem. Quod si consensu mentali in voluptates carnis, sive licitas, sive illicitas, hoc propositum interrumpat et postea resumat, non amittit aureolam; secus, si opere externo, quia reparabilis est virginitas mentis voluntarie amissa, non vero carnis. Doctor cui competit aureola, est non solum qui doctorali laurea est insignitus, sed quicumque, sive vir sive mulier, salutarem fidei et morum doctrinam spargit, sive scripto, sive verbo, sive privatim, sive publice, secundum illud Dan., XII, 3: Qui ad iustitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates.

Petes utrum aureola etiam corpori debeatur.

Resp. quod aureola proprie est in mente²; est enim gaudium de operibus illis quibus aureola debetur. Sed, sicut ex gaudio essentialis praemii, quod est aurea, redundat quidam decor in corpore, qui est gloria corporis, ut dictum est de dotibus corporis, ita ex gaudio aureolae resultat aliquis decor in corpore, ut sic aureola principaliter sit in mente, sed per quandam redundantiam refulgeat etiam in carne. Probabile reputat Soto, in IV Sent., dist. 49, q. 5, a. 2, claritatem gloriae efformare in capite virginum coronulam albam, in capite martyrum purpuream, in capite doctorum subviridem. — Vide, si lubet, apud S. Thomam, q. 96, a. 11, 12 et 13.]