Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Dico: In Deo sunt aliquae relationes reales.¹

Probatur 1º. Fide certum est dari in Deo tres personas realiter distinctas, easque non distingui realiter in absolutis, in quibus sunt consubstantiales. Ergo in relativis seu relationibus. — Subsumo. Atqui non in relationibus rationis; hae enim distinctionem realem facere non possunt. Ergo in relationibus realibus. Ergo dantur in Deo relationes reales. — Majorem probavimus in prima dissert. Subsumptum est per se notum. Unde S. Thomas citatus dicit conclusionem esse de fide.

Dico 2º: Sunt in Deo quatuor relationes reales originis, nempe: paternitas, filiatio, spiratio activa et spiratio passiva, seu processio;² sic tamen quod spiratio activa non distinguatur realiter a paternitate et filiatione, sed virtualiter tantum.³

Probatur prima pars. Relationes reales originis accipiuntur in Deo secundum processiones ad intra in quibus fundantur. Consequenter tot sunt in Deo relationes reales, quot exigunt processiones ad intra. Atqui sunt duae processiones ad intra, una per intellectum, quae est processio Verbi, altera per voluntatem, quae est processio amoris, et quaelibet exigit duas relationes, scilicet principii ad principiatum, et e converso principiati ad principium.⁴ Ergo sunt quatuor relationes reales, scilicet paternitas et filiatio, fundatae in processione per intellectum; spiratio activa et spiratio passiva, fundatae in processione per voluntatem.

Prob. secunda pars. Juxta principium communiter receptum,⁵ omnia in Deo sunt realiter unum et idem, ubi non obviat oppositio relativa. Atqui communis spiratio activa quae est in Patre et Filio, non opponitur paternitati et filiationi, sed disparate se habet ad illas. Ergo non distinguitur realiter ab illis.

Ad quorum intelligentiam observandum est relationes in creatis realiter distingui ex duplici capite: 1º ex oppositione ad suum correlativum; 2º ex sua limitatione, quatenus cum sit creata relatio, ex hoc ipso limitata est ad suam speciem, nec potest habere speciem et perfectionem aliarum relationum; unde non potest una et eadem entitative respicere plures terminos, etiamsi tantum disparatos, obstante ad hoc limitatione creatae realitatis relativae. At vero in divinis non currit haec limitationis ratio, propter amplitudinem infinitatis, sed tantum ratio oppositionis correlativae; et ideo, cum relationes paternitatis et filiationis non opponuntur relative spirationi activae, ab illa non distinguuntur realiter, sed una et eadem entitas, propter suam infinitatem, potest respicere diversos terminos.

Hinc inferes: 1º quamvis sint in Deo quatuor relationes reales, non esse tamen quatuor res relativas, neque quaternitatem, sicut definitum est cap. Damnamus, De Summa Trinitate;⁶ 2º non esse quatuor personas, quia personae constituuntur per relationes oppositas, et non per disparatas; unde spiratio activa non constituit personam aliam a persona Patris et persona Filii.

Suppono, ut quid communiter receptum contra paucos, essentiam divinam, ut praeintellectam relationibus, existere per propriam et absolutam existentiam; quia, ut praeintellecta relationibus, est actus purissimus, ergo actu existens; est ens increatum, ergo a se existens; est operans intelligendo et volendo, ergo existens. Denique, in ipsa notione divinitatis ipsa existentia includitur; est enim ens a se existens, juxta illud Exod. III, 14: Ego sum qui sum.

Dico: Relationes seu personae divinae non habent existentias proprias relativas, sed existunt una absoluta existentia essentiae.¹

Prob. 1º. Absoluta non multiplicantur in divinis, quia non sunt sibi relative opposita; omnia autem sunt unum in Deo, ubi non obviat relativa oppositio, ut jam dictum est. Unde, licet sint tres personae, non est tamen triplex intelligere, triplex velle, triplex posse. Atqui existentia relationis seu personae, quam abusive vocant relativam, est quid absolutum. Ergo. — Prob. min. 1º Existentia relationis non consistit in ordine ad terminum, sed in ordine ad subjectum in quo est; nihil enim est aliud existentia relationis in creatis quam in esse, in divinis vero esse per se. Ergo est aliquid absolutum, et non relativum. 2º Existentia non convenit relationi secundum conceptum ad, sed secundum conceptum in: tum quia conceptus ad abstrahit ab existentia, ut dicam art. seq.; tum quia quod tribuit existentiam debet exercere circa illam aliquam causalitatem; purus autem terminus habet solum terminare, non aliquid active causare. Ergo.

Prob. 2º. Relationes seu personae divinae existunt per existentiam absolutam essentiae. Ergo existentiae relativae superfluunt, imo et implicant. — Ant. et conseq. sunt probandae. — Prob. ant. Existentia in Deo identificatur essentialiter cum essentia; est enim ens per se existens; essentia communicatur relationibus seu personis, consequenter et ejus existentia. Atqui non potest existentia alicui communicari, nisi reddat ipsum existens; sicut sapientia vel albedo non potest homini communicari, nisi reddat sapientem vel album; effectus enim formalis formae est ipsa forma communicata. Ergo relationes seu personae divinae existunt per existentiam absolutam essentiae. — Prob. conseq. quoad primam partem. Quod semel existit, non indiget alia existentia; per primam enim est extra nihil et extra omnes causas. Ergo superfluunt existentiae relativae. — Prob. eadem conseq. quoad secundam partem. 1º Implicat quod id quod semel est extra nihil et extra omnes causas (quod est effectus formalis existentiae), iterum ponatur extra nihil et extra omnes causas. 2º Implicat esse duas ultimas actualitates, seu duos terminos ultimos ejusdem ordinis et rationis, quia tunc neuter foret ultimus. Atqui existentia est ultima actualitas et ultimus terminus rei. Ergo.

Dico: Relationes divinae, praeter perfectionem absolutam essentiae, quam implicite important, non afferunt vi conceptus relativi aliam perfectionem relativam ab absoluta virtualiter distinctam. Ita Thomistae contra Thomistas.

Prob. 1º. In tantum aliquid est bonum et perfectum, in quantum vel est in actu existentiae, vel dicit ordinem ad illam. Atqui relationes divinae, vi conceptus ad, et ut sunt puri respectus ad terminum, neque existunt, neque dicunt ordinem ad existentiam, sed solum vi conceptus in, seu ratione divinae essentiae quam includunt. Ergo. — Major est D. Thomae, hic q. 5, a. 3, c., et patet, quia voluntas non fertur in aliquid nisi sub ordine ad existentiam; id autem solum est bonum et perfectum quod voluntas appetit. — Minor est etiam S. Doctoris, q. 2 De Potentia, a. 5, c., ubi dicit quod: « Relatio, in quantum est relatio, non habet quod sit aliquid, sed solum quod sit ad aliquid. » Patet insuper ratione: quia relatio, secundum sibi proprium et ut est purus respectus, nihil respicit nisi ordinando ad terminum, quia totum ejus esse est ad aliud se habere. Atqui non potest ordinare existentiam suam ad terminum, quia existentia relationis non est ad terminum, sed ad subjectum. Ergo, ratione sui et vi conceptus ad, non dicit ordinem ad existentiam, sed ab ea abstrahit. Confer secundam probationem articuli praecedentis.

Prob. 2º. Ratio perfectionis debet sumi per ordinem ad subjectum inspectum ratione sui et in illo sistendo. Atqui relatio, vi proprii conceptus, nullum respicit subjectum ratione sui, in illo sistendo, sed ratione termini. Ergo. — Minor est D. Thomae, hic a. 2, ubi ponit discrimen inter relationem et alia genera. Quod in aliis generibus a relatione, ut quantitate et qualitate, etiam propria ratio generis accipitur secundum comparationem ad subjectum ratione sui et ad se: sic quantitas dicitur mensura substantiae, qualitas dispositio substantiae; sed ratio propria relationis non accipitur secundum comparationem ad subjectum ratione sui et in eo sistendo, sed per comparationem ad aliquid extra, scilicet terminum. Patet etiam ratione, quia hoc ipso quo conceptus aliquis est relativus, licet subjectum respiciat, illud tamen respicit ordinando ad terminum et ratione termini, quia totum ejus esse est ad aliud se habere. — Major autem prob. Perfectio debet respicere subjectum perfectibile per commensurationem cum illo. Atqui, si non respiciat subjectum ratione sui, sed ratione termini, non commensurabitur cum illo, sed cum termino, qui est ratio respiciendi subjectum. Ergo.

Prob. 3º ab inconvenientibus. Si relationes in divinis afferant et multiplicent perfectionem relativam, sequitur: 1º quod erunt tres magnitudines, tres bonitates, tres perfectiones; consequenter tres magni, tres boni, tres perfecti substantive, contra Aug. supra cit. 2º quod omnes tres personae erunt quid perfectius, saltem extensive, quam una, contra eumdem Aug., lib. VI De Trinitate, c. 8, n. 9, et lib. VIII, c. 1, n. 2, et serm. 38 de tempore,¹ ubi ait: « Tantus est solus Pater, quantus est simul Pater et Filius et Spiritus Sanctus. » 3º quod nulla persona erit infinite perfecta, quia nulla habebit omnem omnino perfectionem; Patri namque deerit filiatio et perfectio relativa filiationis, sicut Filio deerit paternitas et perfectio relativa paternitatis; sicut enim inter relationes intercedit oppositio relativa, ita inter perfectiones relativas. Ergo Pater non erit formaliter infinite perfectus, neque similiter Filius. 4º tolli aequalitatem inter personas divinas. Prob. 1º. Hoc ipso quo paternitas est perfectio relativa distincta a filiatione, debet ab ea distingui specie, seu quasi specie et essentialiter; tum quia paternitas et filiatio non differunt solo numero, ut duae paternitates aut duae filiationes; tum quia distinctio mere numerica petitur a potentialitate et materia, quae non est in Deo; unde quidquid differt in Deo, specie et essentialiter differt. Atqui quod specie et essentialiter differt ab alio, est necessario perfectionis inaequalis cum illo, quia species sunt sicut numeri, quorum unus vel excedit vel exceditur semper ab altero. Prob. 2º. In hypothesi, Pater et Filius essent perfectiores Spiritu Sancto, quia Pater ultra perfectionem paternitatis, et Filius ultra perfectionem filiationis, haberent perfectionem spirationis activae; Spiritus Sanctus autem haberet unam perfectionem, scilicet spirationis passivae. Ergo.