Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Petes 1° quid sit providentia¹.

Resp. Providere, si nominis etymologiam attendamus, est quasi procul videre, et sic idem est ac praescire; si vero rem significatam per nomen spectemus, providere est ea quae sunt facienda mente ordinare in suos fines. Unde providentia divina recte definitur: Ratio ordinis rerum in finem in mente divina existens. Huius autem ordinis executio dicitur gubernatio. Hinc

Colliges, providentiam esse formaliter actum intellectus, supponentem tamen actum voluntatis; quia, ut dictum est, providentia est ratio ordinis rerum in finem; ratio autem et ordo pertinet ad intellectum, cuius est dirigere et disponere, idque indicat τὸ providere, videre enim est proprium intellectus. Supponit tamen actum voluntatis, quia, cum sit ratio ordinis rerum in finem, supponit intentionem finis, vi cuius mandat executionem mediorum. Concurrunt itaque ad providentiam divinam actus virtualiter plures, sicut ad humanam concurrunt actus realiter plures. 1° Voluntas divina intendit, tanquam finem, manifestare gloriam suam ad extra. 2° Intellectus ad hunc finem iudicat et proponit media aptissima, scilicet quadruplicem ordinem naturae, gratiae, gloriae et unionis hypostaticae. 3° Voluntas haec media sibi proposita acceptat et eligit. 4° Demum, vi efficacis huius intentionis et electionis, intellectus imperat horum mediorum executionem in tempore exercendam; et in hoc imperio efficaci reponimus providentiam.

Petes 2° utrum in Deo sit providentia².

Resp. affirmative. Sap., XIV, 3, dicitur: Tua autem, Pater, providentia gubernat. Et cap. VIII, 1: Attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter.

Prob. ratione. Providentia est ratio ordinis rerum in finem. Atqui haec ratio ordinis rerum in finem in Deo existit. Ergo. — Maior est definitio providentiae. — Prob. min. Omne quod est causatum a Deo, praeexistit in mente divina; cum enim Deus sit agens intellectuale perfectissimum, oportet cuiuslibet sui effectus rationem in eo praeexistere, nisi velis agens intellectuale perfectissimum caeco modo et sine ratione agere. Atqui ordo rerum in finem est quid causatum a Deo. Ergo. — Prob. min. Omne bonum est causatum a Deo. Atqui in rebus est bonum, non tantum quod sint, sed etiam quod ordinatae sint, tum inter se, tum ad suos fines. Ergo. Unde negare Deum esse providentem, est negare ipsum intelligentem, sicque negare esse Deum; unde omnia quae probant esse Deum, probant esse in eo providentiam.

Petes 3° utrum providentia divina ad omnia se extendat.

Resp. Providentia divina se extendit ad omnia, etiam minima et vilissima, ita ut nihil sit fortuitum respectu Dei.

Prob. 1° ex Script. cit.: Attingit a fine, etc. ut supra. Matth. VI, 25-32 et X, 29-31; Luc., XII, 6 et 7, 22-30, Christus docet et volatilia coeli, et hortorum lilia, et foenum agri, et capillos capitis omnino subiici suae providentiae, ita ut ne unum eorum cadat absque voluntate Patris. Et de actibus nostris liberis, Eccli., XXXIII, 13 et 14: Quasi lutum figuli in manu ipsius, plasmare illud et disponere. Omnes viae eius secundum dispositionem eius: sic homo in manu illius qui se fecit.

Prob. ratione. Cum omne agens, praesertim intellectuale et prudens, quale est Deus, agat propter finem, eo usque extenditur eius providentia, quae est ratio ordinis rerum in finem, quo usque extenditur eius causalitas. Atqui causalitas Dei, utpote primi entis et universalissimae causae, extenditur ad omnia omnino entia et omnes differentias entium quorumcumque. Ergo.

Petes 4° utrum providentia sit infallibilis, non solum quoad ordinationem mediorum in finem, sed etiam quoad assecutionem finis.

Resp. hic dissentire ipsos Thomistas, utrinque fundatos in D. Thoma. Ad quorum conciliationem dicendum arbitror, quod, cum efficacia providentiae (quae, ut dictum est, in actu imperii circa media consistit), pendeat in assequendo fine ex efficacia volitionis seu intentionis finis, ea providentia quae supponit voluntatem finis consequentem et absolutam sit infallibilis, non solum quoad ordinem et executionem mediorum, sed etiam quoad assecutionem finis; ea autem providentia quae supponit tantum voluntatem finis antecedentem et conditionatam, licet sit infallibilis quoad positionem mediorum, non sit tamen infallibilis quoad assecutionem finis.

Quamvis ergo non sit in Deo nisi una providentia, potest tamen varie considerari: 1° integre, prout est ordinatio totius entis ad finem universalem, qui est gloria Dei; 2° prout se exserit in hac vel illa rerum specie in ordine ad fines particulares; quo sensu alia dicitur naturalis, alia supernaturalis, alia ordinaria, alia extraordinaria. Si igitur providentia consideretur integre, est infallibilis quoad assecutionem finis, quia eius finis, nempe gloria Dei, est efficaciter volitus. Ut autem sese exserit in fines particulares, non est semper infallibilis quoad assecutionem finis, quia tales fines non sunt semper efficaciter voliti; et sic, licet omnes homines per Dei providentiam ad salutem aeternam ordinentur, non tamen omnes salvantur; quia iste finis particularis, nempe salus omnium, non est a Deo efficaciter volitus, sed antecedenter tantum et sufficienter. Et sic conciliantur oppositae sententiae et D. Thomae testimonia in speciem pugnantia.