Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Circa propositam quaestionem duplex fuit error. Primus Millenariorum, qui ex cap. XX Apocal. male intellecto docebant, Christum post universalem carnis resurrectionem regnaturum cum iustis mille annis ante iudicium universale, et priusquam hi iusti Dei visione fruerentur in coelis.

Huius erroris authores fuerunt Cerinthus haeresiarcha et S. Papias martyr, diverso tamen sensu. Cerinthus revelationes sibi ab angelo factas mentiens, hoc millenarium regnum commentus est transigendum in immoderatis et obscoenis voluptatibus ventris et carnis; huius regni sedem fore urbem Ierusalem de novo aedificandam, item templum restaurandum, praecepta et sacrificia Legis Mosaicae innovanda, et homines more iudaico circumcidendos. Unde eius sectatores dicti sunt graece Chiliastae, latine Millenarii. Papias autem hos mille annos in terrestri Ierusalem dixit explendos in voluptatibus corporis quidem, sed moderatis et licitis; neque sive templi, sive legis, sive circumcisionis, sive sacrificiorum instaurandorum meminit.

Alter error tribuitur Ioanni XXII, Pontifici Max., qui dicitur censuisse et docuisse animas sanctorum purgatas non visuras Deum facie ad faciem, seu, ut ipse dicebat, « facialiter, » ante generale iudicium.

Dico 1°: Millenarium Christi in terris regnum cum sanctis est fictitium.

Prob. 1° ex Scriptura. 1° Matth., XXII, 30, dicitur: In resurrectione neque nubent, neque nubentur, sed erunt sicut angeli Dei. Ergo Christi regnum cum sanctis non erit in voluptatibus carnalibus, etsi moderatis. 2° Regnum Christi futurum aeternum angelus vaticinatur, Luc., I, 32 et 33: Regnabit in Domo Iacob in aeternum, et regni eius non erit finis.

Prob. 2° ex Patribus qui hunc errorem impugnarunt. Caius, perantiquus scriptor, apud Euseb., lib. III, c. 22; Dionysius Alex., lib. de Promiss.; Eusebius, lib. III cit., c. 33; Hieron., in Praefat. lib. XVIII in Isaiam, et Aug., lib. XX de Civit., c. 7.

Prob. 3° ratione. Fictitium est millenarium Christi regnum in terris cum sanctis post generale iudicium, si sancti statim a morte, dum plene purgati sunt, consequantur in coelo claram Dei visionem, et in eo beatitudinem summam, inamissibilem et aeternam. Atqui sic est, ut probabitur conclusione sequenti. Ergo.

Obi. 1° celebrem et obscurum Apocalypsis locum, ubi legitur quod iusti regnabunt cum Christo mille annis¹. Ergo.

Resp. Nego conseq., quia nulla fit ibi mentio neque legis, neque circumcisionis reviviscendae, neque templi Hierosolymitani restaurandi, ut commentus est Cerinthus; neque voluptatum corporearum, etiam moderatarum, ut fabulatus est Papias. Itaque intelligitur ille locus Apocalypsis de regno spirituali quod iusti agunt et agent cum Christo toto illo intervallo quod intercedit a morte Christi usque ad adventum Antichristi: ita ut « mille annos, inquit Aug., lib. XX de Civit., cap. 7, n. 2, pro omnibus annis huius saeculi posuit, ut perfecto numero notaretur ipsa plenitudo temporis, » iuxta phrasim Scripturae solemnem quae multitudinem maximam et indefinitam saepe numero millenario designat, ut illud Psal. CIV, 8: Memor fuit in saeculum testamenti sui, verbi quod mandavit in mille generationes, id est, in multas generationes. Item Psal. LXXXIX, 4 et Iob, IX, 3. Totum hunc locum ad sensum datum interpretatur Aug., loc. cit., et illustrissimus Bossuetius, in Exposit. Apocal., cap. 20. Videsis.

Obi. 2° et urgebis authoritates plurium Patrum trium priorum saeculorum, Iustini, Irenaei, Tertulliani, Lactantii, Severi Sulpitii, et aliorum qui millenarium Christi regnum propugnarunt. Ergo.

Resp. laudatos Patres fuisse deceptos apocryphis Sermonibus Domini, quos Papias ex quibusdam male intellectis traditionibus oralibus Apostolorum conscripserat. At ubi innotuit hos sermones esse supposititios, statim omnes Patres hanc de millenario Christi regno opinionem impugnarunt.

Dico 2°: Animae iustorum corporibus solutae et plene purgatae statim consequuntur suam beatitudinem, claram scilicet et facialem visionem Dei.

Est nunc de fide decisa in Concil. Florent., sess. ultima, ubi dicitur, « animas corporibus exutas et purgatas in coelum mox recipi, et intueri clare Deum unum et trinum sicuti est. » Idem antea definiverat Benedictus XII, Ioannis XXII successor, atque contrarium declaraverat haereticum, decretali Benedictus Deus.

Hanc veritatem aperte indicat Apostolus ad Philip., I, 23, dum dicit: Desiderium habens dissolvi et esse cum Christo. Fuisset namque inutile hoc desiderium Apostoli, si non sperasset se statim a morte visurum Deum.

Idem docent SS. Patres, Fulgentius, serm. de S. Stephano; Cyprianus, libello ad Fortunat., c. 12; Greg., Sup. Psal. IV poenit.; Chrysost., hom. X in II ad Cor.; Ambros., lib. X in Luc.; Aug., in Psal. CXIX, et alii.

Obi. Ioannes XXII definivit contrarium nostrae conclusioni. Ergo,

Resp. Nego ant. Quamvis enim Ioannes XXII in contrariam sententiam valde propenderit, et forte eam tenuerit ac docuerit ut doctor privatus, eam tamen ut fidei dogma nunquam definivit. Constat ex Benedicto XII, eius successore, in Bulla Benedictus Deus, in qua sic loquitur SS. Pontifex: « Cumque idem praedecessor noster, ad quem praedictorum determinatio pertinebat, ad decisionem concertationum huiusmodi se pararet, in Consistorio suo publico tam fratribus suis S. R. E. Cardinalibus, de quorum numero tunc eramus, quam Praelatis et Magistris in Theologia, qui multi aderant praesentes, iniungendo districtius et mandando ut super materia de visione praedicta, quando requirerentur ab eo, deliberate dicerent unusquisque quod sentiret; tamen, morte praeventus, sicut Domino placuit, perficere illud nequivit. »

Adde quod ipse Ioannes XXII, in diplomate Canonizationis S. Thomae Aquinatis dicat « ipsum in perpetuas aeternitates receptum in patria, eius animam coelum possidere et in coelestibus agminibus positum Deum glorificare². »