Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, a. q. 29 ad q. 38.

Persona recte definitur a Boetio, lib. de Duabus naturis: « Rationalis naturae individua substantia. » Hanc definitionem hic et alibi explicat ac defendit S. Thomas, et cum eo communiter theologi.¹

Unde inferes, hypostasim et subsistentiam magis late patere quam personam;² quod enim hypostasis et subsistentia significant in toto genere substantiarum, hoc nomen persona significat in genere rationalium substantiarum.

Quaestio hic est non parum difficilis: per quid constituantur divinae personae. Pro cujus resolutione.

Nota 1° relationem duplicem importare conceptum, scilicet conceptum in et conceptum ad. Conceptus in est communis omnibus accidentibus, et in divinis, omnibus relationibus, cum hac differentia, quod in relationibus creatis importat inhaerentiam, quia est accidens; in divinis subsistentiam, quia est substantia, identificata scilicet cum natura divina; unde fundamentum relationis divinae, quatenus realis, non est aliquid reale distinctum, ut in creatis, sed ipsa identificatio cum natura divina. Conceptus ad est relationi specificus, eoque distinguitur ab aliis accidentibus, et disjunguntur diversae relationes inter se, quatenus dicunt respectum ad diversos terminos.

Nota 2° cum Cajetano, quem sequuntur Joannes a S. Thoma et plures alii Thomistae, in ipso conceptu ad posse iterum distingui duplicem conceptum, seu duplicem rationem: primam, quatenus est entitas relativa in se, seu in actu signato, et afficiens ut quo subjectum; secundam, quatenus ipsum exercite et actu refert ut quod ad terminum. Prius est enim concipere relationem in se entitative afficientem ut quo subjectum, quam ipsum actu referre ad terminum: sicut prius est concipere albedinem entitative et in actu signato afficere ut quo parietem, quam ipsum actu reddere album, licet sint semel et simul tempore.

Neque dicas, hunc conceptum ad afficientem ut quo subjectum seu, in actu signato, coincidere cum conceptu in. Nam conceptus in non solum pertinet ad lineam entis relativi, sed etiam absoluti, quia non importat tantum inhaerentiam vel subsistentiam ipsius ad, sed etiam praedicata intrinseca et absoluta entis creati vel increati: ita ut, si sit relatio creata et accidentalis, importet non solum inhaerentiam, sed etiam rationem entis limitati, dependentis, potentialis, etc., omnesque perfectiones et imperfectiones talis accidentis; si sit relatio increata, conceptus in importat non solum esse subsistens et reale, sed etiam ipsam entitatem divinam cum omnibus attributis et perfectionibus quae in Ly divina includuntur.

Dico: Personae divinae constituuntur relationibus, non sub conceptu formae exercite referentis, sed sub conceptu entitatis seu formae afficientis subjectum et hypostatice subsistentis.³

Prob. ratione, qua simul confutantur variae sententiae. Personae divinae constituuntur per aliquid reale. Sed illud reale in divinis non potest esse aliud quam relatio. Ergo.

Major constat. Personae enim divinae sunt reales et realiter inter se distinguuntur independenter ab intellectu; eo autem constituuntur quo sunt et distinguuntur.

Prob. min. Omne reale quod possumus concipere in divinis personis, vel sunt ipsae personae secundum se totas spectatae, vel aliquid absolutum commune omnibus, vel aliquid notionale cuilibet proprium, et istud notionale est triplex, nempe origo, innascibilitas respectu personae Patris, de quo est potissimum difficultas, et relatio. Atqui ex his omnibus rationibus nulla, praeter relationem, potest constituere divinam personam. Ergo.

Singulae minores partes sunt probandae.

Prob. prima pars min. contra Praepositivum⁴ et Gregorium Ariminensem. Eo personae divinae constituuntur in ratione talis personae, quo ab invicem distinguuntur. Atqui personae divinae non distinguuntur inter se, se totis, alias differrent per essentiam et in essentia, in qua tamen conveniunt. Ergo. Hinc in concil. Lateran., lib. I Decretal., cap. Firmiter, dicitur: « Sanctissima Trinitas secundum communem essentiam est indivisa, secundum vero personales proprietates discreta. » Et in concil. Flor., sess. I, asseritur « personas divinas per suas proprietates differre. » Unde haec sententia Praepositivi, cujus meminit S. Thomas infra q. 32, a. 2, o., communiter a theologis rejicitur et variis censuris notatur.

Prob. secunda pars min. Quod est commune tribus personis, non potest specialem constituere personam ab aliis discretam. Atqui omnia absoluta in Deo sunt tribus personis communia, ut fatentur omnes theologi. Ergo. Unde haec sententia, quae tribuitur Joanni de Ripis, Licheto et paucis veteribus, jam e scholis exulavit, ut ad minus erronea et temeraria.

Prob. tertia pars min., et 1° quod persona Patris non constituatur per innascibilitatem, contra Vasquez et Alarcon: quia innascibilitas sumitur vel formaliter vel fundamentaliter. Si formaliter, tunc nihil ponit,⁵ sed dicit solam negationem principii; persona autem Patris realis est et per aliquid reale constituitur. Si sumatur fundamentaliter, id est pro fundamento talis negationis, vel illud fundamentum est absolutum, adeoque personam constituere incapax, ut diximus, vel relativum, quod non potest esse aliud quam relatio paternitatis.

Prob. iterum tertia pars min., scilicet personas non constitui per origines activas et passivas,⁶ quae sententia communiter tribuitur S. Bonaventurae.

Contra rationem originis est quod constituat personam. Ergo. — Prob. ant. 1° Persona importat ex suo conceptu essentiali esse fixum et permanens atque in facto esse, cum sit ultimus terminus naturae, reddens illam incommunicabiliter subsistentem. Atqui origo concipitur essentialiter ut in fieri, nempe activa, ut influxus et egressus a principio; passiva, ut via et tendentia ad terminum. Ergo. — Prob. 2° idem ant. Origo activa supponit personam a qua egreditur; actiones enim sunt suppositorum, et prius est personam esse quam personam operari. Ergo eam non constituit. Passiva vero praesupponitur ad personae constitutionem, quia est via ad illam constituendam; unde non potest dici illam constituere formaliter, sed vialiter tantum et causaliter; sicut Petrus constituitur formaliter homo per humanitatem, vialiter tantum et causaliter per nativitatem: quaeritur autem hic de constitutivo formali. Ergo.

Superest igitur ut sola relatio sit divinarum personarum constitutivum, quia sola est illarum ad invicem distinctivum; sola autem distinguit, quia sola adfert oppositionem et incommunicabilitatem, omnia enim absoluta sunt tribus personis communia. Unde illud celebre Boetii: « Substantia praebet unitatem, relatio multiplicat Trinitatem, » et istud vulgatum Anselmi: « Omnia in divinis sunt unum et idem, ubi non obviat relationis oppositio. » Et in concil. Tolet. II, in confessione fidei, habetur sic: « In relatione personarum numerus cernitur. » Et infra: « Hoc solo numerum insinuant, quod ad invicem sunt. »

Relatione, inquam, constituuntur personae: non quidem relatione in actu exercito, seu concepta ut forma actu et exercite respiciente seu quasi desoculante ut quod terminum, ut sic enim supponit personam et sequitur ad generationem; sed relatione in actu signato concepta ut quo secundum quidditatem, quatenus afficientem subjectum, et quidem substantialiter, utpote identificatam cum natura divina, sub quo conceptu habet rationem formae hypostaticae et subsistentis. Haec diligenter adverte ad solutionem difficilium objectionum.

Subsistentia quatuor importat: 1° singularitatem; res enim in universali non subsistunt; 2° modum existendi per se independenter ab alio sustentante, qui dicitur perseitas independentiae; 3° modum existendi incommunicabiliter, seu incommunicabilitatem naturae ut suppositatae et terminatae alteri termino et supposito, quae dicitur perseitas incommunicabilitatis; 4° ipsum concretum naturae per modum habentis ipsam et principii quod operationum.

Dico 1°: In Deo secundum se considerato et relationibus ac personis praeintellecto datur subsistentia absoluta, quae existit per se, independenter ab alio sustentante, et constituit principium quod operandi.¹

Ita Aug., lib. VII de Trinitate, cap. 4; Hieron., Epist. 57, ad Damas.; Cyrillus Alex., et alii, sed maxime S. Thomas cit. in margine.

Prob. Deus secundum se consideratus et relationibus ac personis praeintellectus est revera subsistens. Atqui non subsistentia relativa et personali. Ergo subsistentia essentiali et absoluta. — Minor patet. — Maj., in qua est difficultas, prob. multipliciter.

1° Deus, secundum se consideratus ut ut personis praeintellectus, creat et operatur ad extra, alias non forent indivisa opera Trinitatis ad extra; item intelligitur intelligens et volens in illo priori. Ergo et subsistens. — Patet conseq.; quia, cum subsistentia sit actus substantialis, prius natura convenit quam operatio, quae ex communi conceptu non est actus substantialis. Unde dicit S. Thomas infra, q. 75, a. 2, o.: « Nihil potest per se operari, nisi quod per se subsistit. » Et illud commune axioma: « Actiones sunt subsistentium. »

2° Subsistere dicit maximam perfectionem; dicit enim modum essendi perfectissimum. Atqui Deo secundum se considerato et personis praeintellecto convenit omnis perfectio. Ergo. — Patet minor, tum quia Deus, secundum se consideratus et praeintellectus relationibus, est actus purus, infinitus, ipsum esse in se et a se independenter a quocumque alio; item, quia a relationibus nullam haurit perfectionem, ut supra diximus, sed potius suam illis tribuit. Ergo.

3° Deo antecedenter ad personas convenit esse seu existere per se. Ergo et subsistere. — Patet conseq., quia per subsistentiam absolutam nihil aliud intelligimus quam perseitatem independentiae, seu existere per se, et aliunde, in principiis D. Thomae, existentia supponit subsistentiam; existere enim per se est actus subsistentis. — Antecedens autem est manifestum; existentia enim est quid absolutum, imo ipsa Dei essentia absque virtuali distinctione.

Pro solutione objectionum, nota adversarios non negare Deum personis praeintellectum existere per se independenter a quovis alio, et esse principium quod operationum; sed negant formalitatem qua talis constitutivam posse vocari subsistentiam, quia non praebet incommunicabilitatem. Nos vero dicimus posse vocari subsistentiam, non simpliciter, sed cum addito, subsistentiam absolutam, seu, si vis, inadaequatam, tum quia sic locuti sunt SS. Patres, tum quia, quamvis relatio divina non praebeat perseitatem independentiae, vocatur tamen ab adversariis subsistentia, quia praebet perseitatem incommunicabilitatis. Quidni ergo formalitas, de qua loquimur, diceretur subsistentia; quia, licet non praebeat perseitatem incommunicabilitatis, praebet tamen perseitatem independentiae, et rationem principii quod operando? Sed quia est quaestio de nomine, diutius non immoror.

Dico 2°: Praeter subsistentiam absolutam, dantur in Deo tres subsistentiae relativae et personales.

Ita S. Thomas hic q. 29, a. 2, ad 2, ubi ait: « Sicut nos dicimus in divinis pluraliter tres personas et tres subsistentias, ita Graeci dicunt tres hypostases. » Et infra, q. 40, a. 3, ad 2: « Paternitate Pater non solum est Pater, sed est Persona, et est quis, sive hypostasis. »

Prima ratio, a priori. Juxta fidem catholicam, in Deo sunt tres personae, tres hypostases, tria supposita. Atqui persona, hypostasis, suppositum, constituuntur formaliter subsistentia. Ergo in divinis sunt tres subsistentiae. — Prob. conseq. Ad multiplicationem nominis substantivi, quale est suppositum et persona, requiritur multiplicatio formae. Unde, si unica daretur in Deo subsistentia, etsi tribus relationibus modificata, sicut datur unica natura tribus relationibus modificata, non magis possemus dicere in divinis tres personas quam tres deos, sed teneremur unicam personam agnoscere, propter unitatem subsistentiae. Imo, non possemus dicere tres subsistentes etiam adjective, sicut dicimus modo tres divinos, quia nomina adjectiva non multiplicantur nisi multiplicato supposito, v. g., idem homo habens plures artes non dicitur plures artifices; non multiplicata autem subsistentia, non multiplicaretur suppositum, quod subsistentia formaliter constituit, ut dicebamus modo.

Secunda ratio, a priori. De ratione subsistentiae ut sic, prout abstrahit a communicabili et incommunicabili, est reddere naturam ut habentem esse per modum totius subsistentis et principii quod agendi; ut enim fert commune axioma, « actiones sunt subsistentium. » Et hac ratione admittimus in Deo personis praeintellecto subsistentiam absolutam, qua constituatur principium quod actionum essentialium et communium. Atqui in Deo non solum sunt operationes essentiales et communes toti Trinitati, sed etiam notionales² et propriae divinis personis, ut generare Patri, spirare Filio, spirari Spiritui sancto. Ergo debent dari, non solum diversi modi incommunicabilitatis, sed verae et distinctae subsistentiae relativae, quibus constituantur distincta principia quod harum actionum notionalium, scilicet Pater principium quod generationis activae, Filius principium quod spirationis activae, imo et Spiritus sanctus terminus qui hujus spirationis: quia, sicut principium quod, ita et terminus qui hujus actionis debet esse subsistens; sicut enim actiones, ita et passiones seu quasi passiones sunt subsistentium.

Tertia ratio, a posteriori desumpta ex mysterio Incarnationis. Natura humana unita fuit Verbo, non in aliquo sibi et aliis personis communi, alias tres personae essent incarnatae, sed in aliquo sibi proprio. Atqui unita est in ejus subsistentia personali supplente vices subsistentiae creatae. Ergo datur in Filio subsistentia personalis virtualiter distincta ab absoluta: si in Filio, pari ratione in Patre et Spiritu sancto.

Spiritum sanctum a Patre procedere, communis est et certa fides, quam expresse tradit Scriptura. Joann., xv, 26: Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit; et quam adversus Arianos et Macedonianos, qui cum Filium et Spiritum sanctum in ordinem creaturarum redigerent, dicebant Filium a solo Patre, et Spiritum sanctum a solo Filio esse factum, concilium Constantinopolitanum I decretorie definivit, addendo Symbolo Nicaeno has particulas de Spiritu sancto: « Qui ex Patre procedit. »

At ipsum a Filio procedere negant Graeci, non tamen negant omnem in eo respectum ad Filium. Concedunt namque Spiritum sanctum esse Spiritum Filii, et esse a Patre per Filium, imo quod sit a Filio, quod effluat, scaturiat, emanet, spiretur a Filio; non tamen quod procedat ab illo, quia existimant id importare duo principia, nec Patrem et Filium esse unicum illius processionis principium, eo quod procedere apud ipsos designet processionem ex principio quod ab alio non procedit. Unde videtur quaestio quasi de nomine, nata ex ignorantia vel protervia.

Dico: Spiritus sanctus a Filio procedit.¹

Prob. 1º auctoritate Scripturae. Tria esse asserit Scriptura, quae stare non possunt, si Spiritus sanctus non procedat a Filio: primum, quod Spiritus sanctus accipiat de Filio; secundum, quod Filius mittat Spiritum sanctum; tertium, quod Spiritus sanctus sit Spiritus Filii. Igitur

1º Spiritus sanctus accipit a Filio. Joann., xvi, 13 et 14:

Non loquetur a semetipso; sed quaecumque audiet loquetur, et quae ventura sunt annuntiabit vobis. Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Atqui in divinis una persona non accipit ab alia, nisi quia procedit ex illa. Ergo. — Prob. min. Quod quis accipit ab alio, vel est quid accidentale, vel quid substantiale. Atqui Spiritus sanctus non accipit e Filio aliquid accidentale; uterque enim est expers accidentis. Ergo quid substantiale, et ipsam substantiam per actionem substantialem, quod est procedere in substantia a Filio. Item, Spiritus sanctus accipit a Filio scientiam; ab illo enim audit quaecumque annuntiabit. Atqui scire illi est esse, ut ait Aug., Tract. xcix in Joann., n. 4. Et patet, quia scientia in Deo non distinguitur ab essentia.

2º Filius mittit Spiritum sanctum.² Joann., xv, 26: Cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre. Et cap. xvi, 7: Si non abiero, Paraclitus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam eum ad vos. Atqui Spiritum sanctum mitti a Filio, est ab illo procedere. Ergo. — Prob. min. Missio unius ab alio fit vel tamquam a superiore, per imperium, vel tamquam a sapientiore, per consilium, vel per processionem seu originem, tamquam a principio. Atqui Spiritus sanctus non mittitur a Filio tamquam a superiore, per imperium; neque tamquam a sapientiore, per consilium. Ergo tamquam a principio, per processionem seu originem.

3º Spiritus sanctus dicitur³ Spiritus Filii. Act., xvi, 7: Cum venissent autem in Mysiam, tentabant ire in Bithyniam, et non permisit eos Spiritus Jesu. Galat., iv, 6: Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra; et alibi. Ex quibus sic argumentor. Eo modo Spiritus sanctus dicitur Spiritus Filii, quo dicitur Spiritus Patris, Matth., x, 20: Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. Atqui in tantum dicitur Spiritus Patris, in quantum procedit a Patre. Ergo. — Item Spiritus sanctus dicitur Spiritus Filii, vel quia procedit a Filio, vel quia Filius procedit ab ipso. Non secundum. Ergo primum. — Prob. maj. Spiritus sanctus non dicitur Spiritus Filii ratione subjectionis aut servitutis, sed ut persona coaequalis. Ergo ratione originis, quia nempe procedit a Filio, aut Filius ab ipso; nihil enim est aliud assignabile.

Prob. 2º ex Patribus Graecis qui ante schisma floruerunt, et ex conciliis generalibus. S. Athanas., Orat. III contra Arian.: « Quicumque, inquit, Spiritus habet, haec a Verbo habet. » Et in Symbolo quod ejus nomine inscribitur: « Spiritus sanctus a Patre et Filio, non factus, nec genitus, sed procedens. » S. Basilius, lib. V contra Eunom., probat Spiritum sanctum esse ordine tertium in SS. Trinitate, et secundum a Filio, « ut quia ab illo esse habeat. » S. Epiphanius, in Ancorato, n. 8: « Spiritus Patris et Spiritus Filii..., ex Patre et Filio procedens. » S. Cyrillus Alex., cum synodo Alex., in Epist. ad Nestorium, n. 10: « Etsi Spiritus in propria persona subsistat, aeternusque in seipso consideretur quatenus est, et non Filius, non est tamen ab eo alienus, quandoquidem Spiritus veritatis nominatur, Christus autem veritas est; et proinde quoque ab illo atque a Deo Patre procedit. »

Porro haec Epistola S. Cyrilli lecta et probata fuit in quinque conciliis generalibus, tertio, quarto, quinto, sexto et octavo. Eamdem veritatem, praesentibus et consentientibus Graecis, postea definierunt concil. Lat. IV, sub Innoc. III, Lugdun. II, sub Greg. X, et Florent., sub Eug. IV.

Prob. rationibus. 1º Si Spiritus sanctus a Filio non procederet, non distingueretur ab illo; distinguuntur enim personae per solam relationem originis.⁴ Ergo. Hanc rationem conc. Florent. adhibuit contra Graecos, licet eam non admittant Scotistae.

2º Omnia in divinis sunt communia, ubi non obviat relationis oppositio, ut fert axioma communiter receptum. Atqui inter Patrem et Filium non est oppositio relativa ratione spirationis activae. Ergo haec est utrique communis.

3º Si Spiritus sanctus non procederet a Filio, Filius non haberet totam essentiam Patris, proindeque non esset Filius, nec coaequalis Patri. Ergo. — Prob. ant. Non haberet eamdem voluntatem cum Patre; nam, si haberet, produceret per illam Spiritum sanctum, sicut Pater producit. Ergo. Si dicas: Filius habet eumdem intellectum cum Patre, et tamen non producit Verbum sicut Pater; item, Spiritus sanctus habet eamdem voluntatem cum Patre, tamen non producit alium Spiritum sanctum, sicut Pater.

Resp. disparitatem esse quod Filius, procedendo per intellectum, ipsa sua processione exhaurit totam fecunditatem divini intellectus, cum sit terminus ejus adaequatus; sicque non restat aliud Verbum producendum. Similiter Spiritus sanctus, procedendo per voluntatem, exhaurit pariter totam fecunditatem divinae voluntatis, utpote terminus ejus adaequatus; unde non restat alius terminus producendus. At vero, dum Verbum per suam generationem accipit voluntatem a Patre, nondum concipitur exhausta haec voluntas, nec habere suum terminum adaequatum per processionem Spiritus sancti; quia Verbum concipitur prius procedere quam Spiritus sanctus. Et ideo voluntas non est minus fecunda in Filio ad productionem Spiritus sancti, quam in Patre.

4º Quidquid non est contra naturam alicujus, non est impossibile. Atqui esse principium Spiritus sancti, non est contra naturam Filii, neque in quantum est Deus, quia Pater, qui est Deus, est principium Spiritus sancti; neque in quantum est Filius, eo quod alia processio Spiritus sancti, alia Filii. Non est autem repugnans, id quod est a principio secundum unam processionem, esse principium alterius processionis, sicut Filius est a Patre ut a principio, et est principium alterius ipse Filius. Relinquitur ergo quod non sit impossibile Filium esse principium Spiritus sancti. In divinis autem non differt esse et posse. Ergo Filius est principium Spiritus sancti.⁵

Petes 1º utrum recte dicatur Spiritum sanctum procedere a Patre per Filium.

Resp. affirmative.⁶ Sic enim locuti sunt Patres Graeci, et inter Latinos S. Hilarius, lib. XII de Trinitate. Ratio est, quia Filius habet a Patre quod ab eo procedat Spiritus sanctus. Ergo potest dici quod Pater per Filium spirat Spiritum sanctum; sive, quod idem est, quod Spiritus sanctus procedat a Patre per Filium: quo etiam sensu dicitur de operationibus ad extra, Joann., i, 3: Omnia per ipsum facta sunt.

Petes 2º utrum Pater et Filius sint unum principium Spiritus sancti.

Resp. affirmative.⁷

Prob. 1º ex Patribus. Aug., lib. V de Trinitate, c. 14, n. 15: « Fatendum est, inquit, Patrem et Filium principium esse Spiritus sancti, non duo principia. » Idem Basilius, lib. II contra Eunom.; Anselmus, lib. de Processione Spiritus Sancti.

Prob. 2º ex conciliis. Concilium Lugdunense II: « Damnamus, inquit, qui temerario ausu asserere praesumpserint quod Spiritus sanctus ex Patre et Filio tanquam ex duobus principiis, et non tanquam ex uno, procedit. » Refertur cap. Fideli, de summa Trinitate, in sexto Decretal., et concil. Florent., in litteris unionis: « Definimus quod Spiritus sanctus ex Patre et Filio... aeternaliter tanquam ab uno principio et unica spiratione procedit. »

Prob. 3º rationibus. 1º Pater et Filius in omnibus sunt unum, in quibus non distinguit eos relationis oppositio. Atqui in hoc quod est esse principium Spiritus sancti, non opponuntur relative. Ergo. 2º Quia in Patre et Filio una est virtus spirativa. Unde, sicut quia in tribus personis est una deitas, non dicuntur tres dii; ita, quia in Patre et Filio est una virtus spirativa, non sunt duo principia, sed unum principium Spiritus sancti.

Petes 3º utrum haec particula Filioque jure sit addita Symbolo Nicaeno-Constantinopolitano.

Resp. affirmative: quia haec additio facta fuit ex legitima auctoritate, scilicet Ecclesiae, et ex causa necessaria, nempe ut efficaciter reprimeretur error tunc latius grassans inter Graecos contra processionem Spiritus sancti a Filio. Unde ipsi Graeci in concil. Lugdun. II approbaverunt hanc additionem, Symbolumque, et ter hanc additionem repetendo, cantaverunt cum Latinis inter missarum solemnia. Et concil. Florentinum, post causam diligentissime discussam, in definitione fidei cui subscripserunt cum Latinis omnes Graeci, excepto Marco Ephesino, sic dicit: « Definimus insuper, explicationem verborum illorum Filioque, veritatis dicendae gratia, et imminente tunc necessitate, licite ac rationabiliter Symbolo fuisse appositam. » Ergo.

D. Thomas, q. 43.

Quaeritur 1º utrum alicui divinae personae conveniat mitti.

Resp. affirmative.¹ Joann., iii, 17, dicitur: Misit Deus Filium suum in mundum. Ibid., v, 36, Christus de seipso dicit: Ipsa opera quae ego facio testimonium perhibent de me, quia Pater misit me. Item, ibid., vi, 58: Misit me vivens Pater. Item, ibid., viii, 16: Solus non sum, sed ego et qui misit me Pater. De Spiritu sancto, ibid., xiv, 26: Spiritus sanctus quem Pater mittet in nomine meo. Et ibid., xv, 26: Paraclitus quem ego mittam vobis a Patre. Et ita pluries.

Ratio est² : In ratione missionis duo importantur, quorum unum est habitudo ad eum a quo mittitur; aliud est habitudo missi ad terminum ad quem mittitur. Per hoc enim quod aliquis mittitur, ostenditur processio quaedam missi a mittente, vel secundum imperium, sicut dominus mittit servum; vel secundum consilium et suasionem, ut si consiliarius dicatur mittere regem ad bellandum; vel secundum originem, ut si dicatur quod flos emittitur ab arbore, splendor a sole. Item, ostenditur habitudo ad terminum ad quem mittitur, vel ut ibi incipiat esse ubi prius non erat, vel ut incipiat esse aliquo novo modo quo prius non erat. Atqui, licet missio convenire non possit divinae personae secundum imperium aut consilium, potest tamen convenire secundum quod importat processionem originis a mittente. Item, licet ex parte termini non possit convenire secundum quod importat esse ubi prius non erat, potest tamen convenire secundum quod importat novum modum existendi in alio: sicut Filius dicitur missus a Patre in mundum, secundum quod incepit in mundo esse novo modo per carnem assumptam, et tamen ante in mundo erat, ut dicitur Joann., i, 10. Ergo.

Hinc inferes 1º missionem divinarum personarum posse definiri sic: Processio originis unius personae ab altera, cum novo modo existendi in alio.

Inferes³ 2º Patrem non mitti, quia a nullo procedit. Potest tamen dari; quia, quamvis nemo se mittere possit, potest tamen se dare.

Inferes⁴ 3º non quamlibet personam mittere, si sumatur missio proprie et adaequate, sed solum illam cui convenit esse principium illius quae mittitur; quia, ut dictum est, missio proprie et adaequate sumpta duo importat, scilicet originem personae missae a mittente, et habitudinem ad terminum ad quem mittitur. Et sic Filius mittitur tantum a Patre, Spiritus sanctus a Patre et Filio. Si autem sumatur missio improprie et inadaequate, pro sola habitudine missi ad terminum seu effectum ad quem mittitur, potest quod tota Trinitas hunc effectum operatur. Et secundum hunc sensum intelligendus est S. Aug., lib. II de Trinit., c. 5, n. 8, ubi istud Isaiae, xlviii, 16: Nunc Dominus Deus misit me, et Spiritus ejus, interpretatur de persona Verbi, quam dicit fuisse missam a Spiritu sancto, ut incarnaretur. Plures tamen hoc interpretantur de humana Christi natura, secundum quam missus est a Spiritu sancto ad praedicandum.

Quaeritur 2º utrum missio dicenda sit aeterna, an temporalis.

Resp. dicendam esse temporalem tantum;⁵ quia, praeter habitudinem ad principium aeternum, dicit habitudinem ad terminum temporalem per quem completur in ratione missionis. Ergo dicenda est temporalis tantum; sicut creatio, quamvis ejus principium sit aeternum, quia tamen effectus quem connotat est temporalis, non dicitur aeterna, sed temporalis.

Quaeritur 3º utrum missio invisibilis divinarum personarum sit solum secundum donum gratiae sanctificantis.

Nota ante responsionem, missionem ex parte termini seu effectus temporalis quem connotat, dividi in visibilem et invisibilem. Visibilis est quae fit in aliquo effectu vel signo sensibili manifestante personam missam, ut quando Verbum missum est ut incarnaretur, quando Spiritus sanctus missus est in Apostolos sub specie ignis. Missio invisibilis est quae fit in aliquo effectu spirituali et invisibili, qualis fit in justificatione peccatoris per donum gratiae. Differunt autem istae missiones: 1º quod in missione visibili mittatur una persona et manifestetur sine altera; in missione vero invisibili duae personae procedentes mittantur, et quamvis Pater non mittatur, venit tamen et se communicat animae cum aliis, juxta illud Christi, Joann., xiv, 23: Si quis diligit me..., Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus; 2º quod missio visibilis possit fieri per quamlibet rem visibilem, invisibilis autem per solum donum supernaturale in anima productum. Et cum sint varia dona supernaturalia, ut gratia gratum faciens, auxilium actuale, gratia gratis data, donum fidei, etc., quaestio est, an solum secundum donum gratiae gratum facientis, seu sanctificantis, sit missio invisibilis, sive an solum per gratiam sanctificantem anima disponatur et perficiatur ut sit idoneum templum et habitaculum divinae personae missae; non enim in missione solae gratiae mittuntur, aut dantur, ut dicam modo, sed ipsae personae divinae. His notatis, ad quaestionem.

Resp. affirmative;⁶ quia tunc persona divina mittitur, quando novo modo existit in alio. Atqui per solam gratiam sanctificantem persona divina novo modo existit in homine. Ergo. — Major patet ex definitione missionis. — Prob. minor. Communis modus quo Deus est in omnibus creaturis est per immensitatem, scilicet per essentiam, praesentiam et potentiam. Praeter autem istum modum communem, est unus specialis qui convenit naturae rationali, quo Deus dicitur esse in illa ut cognitum in cognoscente et amatum in amante, quando scilicet creatura rationalis habet Deum invisibiliter sibi praesentem per gratiam et charitatem, et efficitur templum Dei atque ejus habitaculum. Atqui id non fit nisi per gratiam sanctificantem et charitatem, qua homo sic habet Deum, ut illo tanquam amico possesso uti et frui libere possit. Ergo.

Ex hoc collige, triplicem fieri in homine missionem invisibilem divinarum personarum: primam, in prima hominis justificatione; secundam, in quolibet augmento gratiae; tertiam, in beatitudine, in qua Deus novo et speciali modo erit in anima per unionem suae essentiae in ratione speciei intelligibilis.

Quaeritur 4º utrum per missionem invisibilem personae divinae fiant substantialiter praesentes animae, ita ut si, per impossibile, non essent substantialiter praesentes per immensitatem, forent nihilominus ratione doni gratiae sanctificantis.

Resp. affirmative.⁷

Prob. 1º ex Scriptura sacra. Ad Rom., v, 5, dicitur: Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Ubi distinguitur inter charitatem datam et Spiritum datum. Frustra autem S. Scriptura inter utrumque distingueret, si Spiritus non esset substantialiter praesens, sed tantum in dono charitatis.

2º Propter hujusmodi praesentiam ratione doni gratiae sanctificantis, justus dicitur templum Dei, I Cor., iii, 16: Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? et statim: Templum Dei sanctum est, quod estis vos. Hoc autem verificari non potest de donis gratiae, quibus non consequitur templum, sed solis divinis personis, ut Spiritu sancto, de quo dicitur: Habitat in vobis.

3º Divinae personae per missionem invisibilem ratione doni gratiae sanctificantis sunt aliter praesentes animae quam per immensitatem, alioquin quotiescumque aliquid produceretur in anima, diceretur mitti, siquidem sunt substantialiter praesentes per immensitatem, ubicumque aliquid producitur. Atqui, nisi specialiter sint praesentes substantialiter animae ratione doni gratiae sanctificantis, erunt tantum praesentes per immensitatem, quatenus nempe producerent aliquem effectum in anima. Ergo.

Si objicias, Deum per gratiam esse in justo ut cognitum in cognoscente et amatum in amante, cognitum autem esse in cognoscente et amatum in amante objective tantum, et non substantialiter: resp. per gratiam sanctificantem sic Deum esse in cognoscente et amante, ut cognoscens et amans sit ejus templum, et eo libere fruatur; ad quod non sufficit praesentia objectiva, sed requiritur substantialis.