Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, q. 64.

Petes 1° utrum daemones sint obcaecati?

Obcaecatio est privatio cognitionis veritatis.

Resp. Naturalis cognitio speculativa daemonum in esse physico non est ablata, nec diminuta¹, quia consequitur ipsam naturam angeli, qui secundum naturam est intellectus vel mens. Unde communiter dicitur ex Dionysio, c. 4, de Divin. nomin., quod « dona naturalia in eis integra manent. »

Cognitio supernaturalis speculativa non est in eis totaliter ablata, sed diminuta²; quia de decretis divinis tantum revelatur eis quantum oportet, vel mediantibus bonis angelis, vel per aliqua temporalia divinae virtutis effecta.

Cognitione vero supernaturali affectiva et effectiva producente amorem Dei sunt totaliter privati, sicut et charitate³, quia nullum habent bonum affectum ad Deum, aut ad quidquam in ordine ad Deum.

Petes 2° utrum daemones sint obstinati in malo.

Resp. affirmative⁴. Constat ex Scriptura. Psal., lxxiii, 23, dicitur: Superbia eorum qui te oderunt ascendit semper. Si semper ascendat, numquam cessat. Psal., vi, 6: In inferno autem quis confitebitur tibi? Eccles., ix, 10: Nec opus, nec ratio, nec sapientia, nec scientia erunt apud inferos. Ioann., ix, 4: Venit nox, quando nemo potest operari. Et ad Galat., vi, 10: Dum tempus habemus, operemur bonum.

Petes 3° unde proveniat haec obstinatio daemonum in malo.

Resp. duplicem causam assignari⁵: unam extrinsecam, ex parte Dei denegantis gratiam; alteram intrinsecam, ex parte voluntatis creatae immobiliter adhaerentis peccato.

Ratio primae causae petitur ex statu damnationis, prout est communis angelis et hominibus. Est enim status ultimi termini, status summae miseriae et status retributionis secundum rigorem iustitiae. Quatenus est status ultimi termini, exigit carere auxilio dirigente ad terminum. Quatenus est status summae miseriae, ubi nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat, Iob, x, 22, et ubi nec opus, nec ratio, nec sapientia, nec scientia erunt, Eccles., ix, 4, exigit carere omni auxilio ordinante ad bonum et rationem. Quatenus tandem est status rigorosae iustitiae, exigit ut qui in via abiecit gratiam, qua se ordinaret ad debitum finem, positus in termino, illa privetur.

Occurrit tamen difficultas. Quomodo damnati peccant in eo statu? Non enim possunt facere bonum sine auxilio sufficienti. Qui autem non potest facere bonum, non peccat illud non faciendo; quia ad peccandum requiritur

quod aliquis possit facere et non faciat quod lege praeceptum est.

Resp. damnatos in eo statu damnationis et obstinationis peccare, quia illum ex libera voluntate incurrerunt⁶: sic tamen quod per huiusmodi peccatum non demereantur, et quod tota eius malitia sit referenda ad praecedentem culpam, qua libere in praesentem necessitatem inciderunt; sicut contingit in ebrio blasphemante, cuius blasphemiae malitia refertur ad voluntatem qua se libere inebriavit.

Ratio secundae causae est⁷, quia angelus, secundum connaturalem modum suum procedendi, immobiliter adhaeret fini ad quem semel ex certo iudicio et perfecta deliberatione se determinavit. Quod probatur. Dictamen seu iudicium certum et completum ab angelo formatum, quale fuit cum de ultimo fine deliberavit, attento modo eius connaturali procedendi, est irrevocabile et irreformabile. Ergo voluntas per tale iudicium regulata est pariter irrevocabilis et irreformabilis. — Patet consequentia, quia vis appetitiva in omnibus proportionatur apprehensivae, a qua regulatur. Unde communiter dicitur quod voluntas non fertur nisi in cognitum, et eo modo quo est cognitum. — Prob. ant. Angelus non discurrit, ut superius diximus, sed uno et eodem intuitu comprehensive cognoscit principia et conclusiones, finem et media, id est uno et eodem indivisibili actu cognoscit omnia quae habere possunt convenientiam vel disconvenientiam, sive necessario, sive contingenter, cum principiis aut cum fine. Ergo immobiliter et irrevocabiliter apprehendit. — Prob. conseq. Ideo nos immobiliter et irrevocabiliter apprehendimus prima principia, v. g., « quodlibet est vel non est, » conclusiones vero mobiliter et revocabiliter, quia prima principia uno intuitu et sine discursu apprehendimus, conclusiones vero per discursum, in quo datur locus errori. Ergo.

Petes 4° utrum sit dolor in daemonibus.

Resp. Dolor, secundum quod est passio (idem dic de

amore, gaudio et eiusmodi), in daemonibus esse non potest⁸; sic enim est proprius appetitus sensitivi, qui est virtus in organo corporali, quo carent daemones.

Dolor vero, secundum quod est actus voluntatis, est in eis; quia dolor sic sumptus nihil est aliud quam renisus voluntatis ad id quod est vel non est, quando nempe esse vel non esse rei percipitur ut disconveniens vel malum proprium et coniunctum. Nam ad dolorem duo requiruntur, scilicet coniunctio alicuius mali et perceptio huiusmodi coniunctionis⁹. Atqui daemones multa volunt esse quae non sunt, et non esse quae sunt, et haec ut mala propria et coniuncta percipiunt: sic, v. g., volunt esse beati, praecellere omnibus, adorari ab omnibus, omnes homines damnari, etc.; volunt non detineri, non puniri igne, non expelli a corporibus, non mitti in infernum, etc. Ergo.

Petes 5° utrum ignis inferni sit materialis et corporeus.

Resp. affirmative¹⁰. Patet ex Scriptura, quae frequenter supplicium damnatorum nomine ignis designat, Iudith., XVI, 21; Iob., XX, 26; Isa., XXXIII, 14; clarius Matth., V, 29 et 30, VII, 19, XIII, 30, XXV, 41. Neque ulla ratio cogit ut intelligamus metaphorice, cum si proprie intelligatur, nullum sequatur inconveniens.

Ratio etiam suadet¹¹; quia ignis quo damnatorum corpora cruciabuntur, convenienter ponitur esse corporeus, cum instrumentum conveniens cruciandi corpora sit corporeum, nec convenienter corpori adaptari potest poena nisi corporea. Atqui, iuxta Scripturam, Matth., XXV, 41, ille ignis est communis daemonibus et hominibus damnatis. Ergo.

Ita etiam sentiunt SS. Patres: Basil., Orat. 24; Chrysost., hom. 44 in Matth.; Aug., lib. XXI de Civit., c. 9 et 10; Greg., lib. IV Dialog., et communiter theologi; ita ut, quamvis haec sententia non sit fidei, quia Ecclesia

nihil super hanc rem determinavit, videtur tamen certo tenenda. Imo Author, loco citato Supplem., a. 6, probat ignem inferni esse eiusdem rationis specificae cum nostro; differre tamen secundum quaedam accidentia, puta quod non indigeat fomentis corporeis, sicut noster, quod sit obscurus, quod acrius urat, etc.

Petes 6° quomodo daemones igne corporeo inferni cruciantur.

Resp. Ignis inferni torquet daemones quatenus, ut instrumentum divinae virtutis, alligat potentias eorum ne operentur, sive interne sive externe, secundum quod volunt et ubi volunt, et consequenter quoad locum ne sint ubi volunt, et sint ubi nolunt, quia non sunt in loco nisi per operationem, ut antea dictum est¹². Ita communiter, cum Authore, non solum Thomistae, sed etiam plures extranei.

Prob. 1° ex Scriptura, quae explicat illam poenam ignis per modum alligationis et detentionis. Sic II Petr., II, 4, dicitur: Angelis peccantibus Deus non pepercit, sed rudentibus inferni detractos in tartarum tradidit cruciandos. Epist. Iudae, 6: Angelos vero qui non servaverunt suum principatum vinculis aeternis sub caligine reservavit. Apocal., XX, 2 et 3: Et apprehendit (angelus) draconem, serpentem antiquum, qui est diabolus et Satanas, et ligavit eum per annos mille, et misit in abyssum. Item in vet. Testam., Isa., XXIV, 17, 18, 22, et Thren., III, 47.

Prob. 2° ex Patribus. Greg., lib. IV Dialog., c. 29; Iulian. Tolet., lib. II Prognosticorum, c. 17; Aug., lib. XXI de Civit., c. 10, ubi dicit de daemone: « Sic ligatur igni, ut accipiens ab eo poenam, et ex illa coniunctione concipit horrorem. ».

Prob. 3° ratione. Haec daemonum alligatio per ignem est possibilis et conveniens. Est possibilis, quia ignis id non praestat virtute naturali, sed virtute divinae potentiae et iustitiae, cuius est instrumentum, sive physicum, ut volunt

Thomistae, de quo in Tract. de Sacram., sive morale, ut volunt alii; alterutrum enim sufficit conclusioni.

Est conveniens, quia est proportionata culpae daemonum, et quoad modum peccandi, et quoad gravitatem culpae. Quoad modum peccandi, quia ea fuit superbia daemonum, quod voluerint sic praecellere, ut nec ipsi Deo subiici voluerint. Ergo convenienter subiiciuntur vilissimae rei corporeae, a qua veluti incarcerati in perpetuum detinentur et deprimuntur, ita ut verificetur illud vulgatum: « Per quae quis peccat, per haec punietur. »

Est etiam proportionata quoad gravitatem culpae, quia est maxime afflictiva et omnium poenarum acerbissima. Tanto enim malum est acerbius, quanto magis est disconveniens naturae patienti; in hac quippe disconvenientia, supposita eius apprehensione, sita est ratio mali afflictivi. Atqui nihil potest excogitari disconvenientius naturae angelicae, quam ista alligatio per ignem. Ergo. — Prob. min. 1° Per istam alligationem daemon submittitur, ut iam dictum est, rei vilissimae tamquam inferior superiori, cum tamen ea sit daemonum dignitas et praestantia, ut omnia corporalia iure naturae ei subdi deberent. 2° Alligantur potentiae daemonum, tam in ordine ad se, ita ut non possint intelligere plura quae vellent, et e contra cogantur meditari plura quae nollent, quam externe et in ordine ad locum, quia impediuntur operari ubi vellent, et coguntur operari ubi nollent, et consequenter impediuntur esse ubi vellent, et detinentur ubi nollent, tamquam in carcere angusto; quia, ut dictum est, sunt in loco per operationem. Atqui natura daemonum est activissima, et tanto magis, quanto est subtilior et perfectior. Ergo alligatio per quam impediuntur agere prout volunt, est maxime ipsis repugnans et violenta, et inde dolor omnium acerbissimus, cum ex repugnantia et violentia nascatur acerbitas doloris, ut diximus.

Petes 7° utrum daemones, praeter hanc alligationem, nullum aliud acerbius supplicium patiantur ab igne.

Resp. non paucos existimare, praeter hanc alligationem, daemones et animas separatas pati ab igne inferni dolorem similem illi quem anima unita corpori percipit, dum corpus quod informat comburitur. Alii vero Thomistae, et communius, sistunt in sola alligatione. Caeterum quominus Deus per ignem tamquam per instrumentum suae virtutis possit torquere daemones et animas separatas, sicut torquetur et cruciatur anima, dum corpus quod informat comburitur, nullam video implicantiam. An vero ita sit, incertum est, et ut verum fateamur, S. Thomas, tum hic, tum in Suppl. cit., ubi hanc materiam tractat, istius modi non meminit, sed solius alligationis.