Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, q. 10.

[Aeternitas definitur a Boetio, Consol. phil., III, 2: « Interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio. » Haec definitio communiter recipitur.

Explicatur¹. Dicitur possessio, et non duratio: non quod aeternitas non sit duratio, ut infra dicetur, sed quia duratio, vi nominis, dicit quamdam distinctionem partium, quae in divino esse non debet intelligi. Dixit ergo Boetius possessionem, metaphorice loquens, ad designandam immutabilitatem et indeficientiam aeternitatis; illud enim quod possidetur, firmiter et quiete habetur.

Dicitur possessio vitae², potius quam esse: 1° quia quod est vere aeternum, non solum est ens, sed vivens; 2° quia ipsum vivere se extendit quodam modo ad operationem, non vero esse; aeternitas autem est permanentia rei invariabilis in esse et operari.

Dicitur vitae interminabilis³, ut designetur aeternitatem neque habere neque posse habere initium et finem.

Dicitur possessio⁴, tota simul⁵, ad significandum quod aeternitas caret divisione et successione secundum prius et posterius, qualis reperitur in tempore, de cuius ratione est quod sit successivum, cum sit mensura motus. Aeternitas autem consistit in unico nunc seu instanti sempiterno et indivisibili, quod nunquam est praeteritum neque futurum, sed semper nunc.

Dicitur perfecta⁶, ad excludendum nunc temporis, quod licet sit totum simul, nec habeat partes, non est tamen quid perfectum in ratione durationis, cum statim evanescat, neque in illo aliquid perfecte possidetur.

Sensus ergo definitionis Boetii est, quod aeternitas sit duratio tota simul et indeficiens entis viventis, carens successione, principio et fine.

Inde colliges⁷, aeternitatem differre ab aevo et tempore, non praecise quia aeternitas caret principio et fine, et aevum habet principium, non vero finem, tempus principium et finem; haec enim differentia est tantum per accidens. Etsi enim supponeretur aevum non habere principium, et tempus neque principium neque finem habiturum, nihilominus distinguerentur adhuc ab aeternitate. Vera ergo eorum differentia in hoc sita est, quod aevum sit duratio rei immutabilis secundum esse substantiale, sed mutabilis accidentaliter, puta penes locum aut operationem, ut in angelis; unde ex hac parte non est totum simul. Et tempus fit duratio rei variabilis secundum esse et operari; est enim mensura motus secundum prius et posterius: unde ex nulla parte est totum simul, sed per partes fluentes. At vero aeternitas est duratio tota simul entis invariabilis in esse et operari.

Petes an Deus, et ipse solus, sit aeternus.

Resp. affirmative⁸.

Prob. 1°. Est de fide, ut definitum in concilio Lateran. IV: « Firmiter credimus et simpliciter confitemur quod unus solus est verus Deus aeternus, immensus, etc. »

Prob. 2° ex Scriptura. Deuter., XXXII, 40: Vivo ego in aeternum. Ps. IX, 8: Dominus in aeternum permanet. Ps. CI, 28: Tu idem ipse es, et anni tui non deficient. Dan., VI, 26: Ipse est Deus vivens et aeternus in saecula. II Machab., I, 24 et 25: Deus omnium creator..., solus praestans, solus iustus, solus omnipotens et aeternus.

Prob. 3° ratione⁹. Aeternitas sequitur immutabilitatem, sicut tempus sequitur motum. Atqui Deus, et ipse solus, est essentialiter immutabilis. Ergo Deus, et ipse solus, est essentialiter aeternus.

Neque solum est aeternus, sed est realiter sua aeternitas¹⁰, sicut est sua bonitas et sua sapientia; quia est suum esse, quod nulli creaturae competit. Aeternitas autem nihil est aliud quam duratio divini esse, seu ipsum esse divinum durans. Est tamen ab esse divino virtualiter distincta, sicut alia attributa, quia duratio et esse in creatis pertinent ad diversa genera. Et quamvis duratio in creatis non distinguatur entitative a re durante, est enim ipsa res durans, distinguitur tamen modaliter; est enim modus rei: ita ut, quamvis non possit esse duratio sine existentia rei, potest tamen esse existentia sine duratione proprie dicta, ut si res statim ac coeperit esse, desinat.

Quando ergo quaedam verba temporis praeteriti, praesentis, aut futuri dicuntur de Deo, ut Apoc., I, 8: Dominus Deus, qui est, qui erat et qui venturus est, non sic accipienda sunt quasi Deus successive varietur per praesens, praeteritum et futurum, sed quia eius aeternitas omnes temporum differentias includit. Similiter cum designantur operationes Dei successivae, successio non debet accipi ex parte principii, sed ex parte effectuum.

Hanc veritatem praeclare illustrat Augustinus, Tract. 99 in Ioann., n. 5: « In eo quod sempiternum est, sine initio et sine fine, cuiuslibet temporis verbum ponatur, sive praeteriti, sive praesentis, sive futuri, non mendaciter ponitur. Quamvis enim natura illa immutabilis et ineffabilis non recipiat fuit et erit, sed tantum est; ipsa enim veraciter est, quia mutari non potest, et ideo illi tantum convenerat dicere: Ego sum qui sum, et: Dices filiis Israel: Qui est misit me ad vos. Exod., III, 14: tamen, propter mutabilitatem temporum in quibus versatur nostra mortalitas et nostra mutabilitas, non mendaciter dicimus, et fuit, et erit, et est. Fuit in praeteritis saeculis, est in praesentibus, erit in futuris. Fuit, quia nunquam defuit; erit, quia nunquam deerit; est, quia semper est. Neque enim, velut quia iam non sit, cum praeteritis occidit, aut cum praesentibus, velut qui non maneat, labitur, aut cum futuris, velut qui non fuerat, orietur. Proinde, cum secundum volumina temporum locutio humana variatur, qui per nulla deesse potuit aut potest aut poterit tempora, vera de illo dicuntur cuiuslibet temporis verba. »]