Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

[Molina docet gratiam sufficientem esse quae homini ita potentiam completam et expeditam bene agendi tribuit, ut penes ipsius voluntatem solam stet, consentiendo vel dissentiendo, eam efficacem vel inefficacem reddere, nullo alio requisito ex parte Dei ad eius efficaciam, praeter concursum generalem simultaneum.

Iuxta Suaresium et alios Congruistas, qui non satis a Molinae sententia recedere videntur, gratia sufficiens est gratia incongrua; confert enim homini potentiam completam et expeditam bene operandi, nunquam tamen actualem operationem. Non differt a congrua seu efficaci in ratione auxilii et virtutis, sed tantum in ratione doni et beneficii. Quatenus enim Deus dat gratiam in iis circumstantiis in quibus praevidit per scientiam mediam hominem consensurum, dicitur congrua et efficax; quatenus vero eamdem aut aequalem gratiam dat in circumstantiis in quibus praevidet hominem non consensurum, dicitur incongrua et sufficiens tantum.

Secundum Iansenium et Iansenistas, in statu naturae lapsae nulla datur gratia mere sufficiens, sed omnis gratia est efficax, ex eorum capitali principio, vi cuius voluntas humana, in hoc statu naturae lapsae, necessario abripitur per alterutram delectationem indeliberatam, vel coelestem, in quo reponunt gratiam, vel terrenam, quatenus altera alteram gradibus superat.]

Nomine auxilii sufficientis intelligimus illud quod confert potentiam proximam vel remotam, prout est proxime vel remote sufficiens ad bene operandum, sed nunquam actualem operationem, nisi superveniat aliud auxilium seu concursus, non solum concomitans, ut volunt Molinistae, sed natura praeveniens, qui vi sua voluntatem ad consensum inclinet et determinet, ut latius dicemus dum de Gratia.

Suppono Deum, vi voluntatis antecedentis quam habet salvandi omnes per Christum et propter Christum, praeparare in communi omnibus auxilia sufficientia ad salutem. Sequitur ex voluntate salvandi omnes et ex morte Christi pro omnibus¹. Etenim

1° Quamvis homines peccato Adae meruerint privari gratia et gloria, hoc ipso tamen quod Deus per Christum et propter Christum reassumpsit voluntatem et curam salvandi omnes, ut probavimus, vult consequenter et praeparat in communi illis omnibus media sufficientia ad salutem; nemo enim vult sincere finem, nisi velit media sufficientia ad illum consequendum, cum finis non sit consequibilis sine mediis. Et huic principio constanter insistit S. Thomas locis citatis in margine. Sic mercator, quo etiam exemplo utitur, non censeretur sincere velle salvare suas merces, si non adhiberet sufficientem diligentiam ad illas salvandas.

2° Hoc ipso quo Christus mortuus est pro salute omnium, ut etiam probavimus, meruit omnibus media sufficientia ad illam salutem consequendam. Ergo omnibus debentur ex meritis Christi. Ergo Deus illa vult, praeparat et providet in quantum in se est, omnibus; neminem enim intendit fraudare iure suo.

Sed difficultas est, utrum Deus non solum praeparet et provideat omnibus in communi auxilia sufficientia ad salutem, sed etiam an omnibus et singulis in particulari offerat et conferat : Quidam existimant Deum de facto quibusdam denegare, non quidem iustis, quia id est damnatum in prima propositione Iansenii, sed infidelibus, obduratis et parvulis sine baptismo morientibus, in poenam praecedentis peccati, originalis vel actualis. Ita ex nostris censet Pater Gonet, disp. V, de reprob., art. 5. Plures quidem refert Thomistas sibi consentientes, quos tamen ab hac opinione vindicant doctissimi Salmanticenses.

Ante resolutionem observandum est, auxilium sufficiens non consistere in indivisibili, sed admittere latitudinem, aliudque esse proxime, aliud remote sufficiens : sic, v. g., auxilium proxime sufficiens ad petendam gratiam vincendi tentationem, est remote sufficiens ad vincendam ipsam tentationem.

Dico : Deus nedum in communi praeparat, sed etiam in particulari confert omnibus et singulis hominibus moraliter viventibus, pro loco et tempore, auxilia proxime vel remote sufficientia ad salutem, iuxta cuiusque conditionem et exigentiam : ita ut, si aliqui vel mandata non observent et non observando peccent, vel ad fidem aut ad poenitentiam non convertantur, ac tandem salutem non consequantur, hoc non se teneat ex parte Dei, quasi illa auxilia ulli deneget in poenam praecedentis peccati, sed ex parte hominum, qui vel illa oblata respuunt, vel illis receptis non utuntur aut abutuntur.

Prob. 1° ex Scriptura. Apostolus, I Rom., I, 21, dicit infideles inexcusabiles esse quod cum Deum ut authorem naturae cognovissent, non tamen sicut Deum glorificaverunt, id est, ad ipsum non se converterunt, nec pro illo auxilio ipsis collato gratias egerunt. Et cap. II, 4, ad quemvis sive infidelem, sive induratum fidelem, ait : Benignitas Dei ad poenitentiam te adducit; vel, sicut proprie significat textus graecus (ut notat Cornelius a Lapide), ad poenitentiam agit et impellit. Certum est autem neminem attrahi, agi, impelli ad poenitentiam, nisi per auxilia gratiae intus recepta, vel saltem ita oblata, ut per hominem stet ea reiicere. Apocal., III, 20 : Ego sto ad ostium et pulso... Si quis aperuerit mihi ianuam, intrabo ad illum. Ex quo loco S. Thomas ad Hebr. cap. 12, lect. 3, infert gratiam nulli prorsus deesse, sed omnibus quantum in ipsa est communicari. Matth., V, 45 : Solem oriri facit super bonos et malos, et pluit super iustos et iniustos. Quod Ambrosius, serm. 8 in Psalm. CXVIII, exponit de sole iustitiae et de pluvia gratiae. Eccli., XV, 11 : Non dixeris : Per Deum abest; id est, ne dicas : Ipse mihi vires subtrahit. Sap., XI, 24 : Misereris omnium. Proverb., I, 24 : Vocavi, et renuistis : extendi manum meam, et non fuit qui aspiceret. Quae verba intelliguntur de omnibus, maxime de induratis.

Prob. 2° ex Augustino, ad quem provocant adversarii. S. Doctor, Tract. I in Ioann., n. 19, explicans haec huius Evangelistae verba, Ioann., I, 11 : Lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt, dicit : « Ergo, quomodo homo positus in sole caecus, praesens est illi sol, sed ipse soli absens est; sic omnis stultus, omnis iniquus, omnis impius, caecus est corde. Praesens est illi sapientia, sed cum caeco praesens est, oculis eius absens est : non quia ipsa illi absens est, sed quia ipse ab illa absens est. » Item S. Doctor, de Natura et Gratia, cap. 67, n. 81, ait : « Recte fortasse quererentur (peccatores) si erroris et libidinis nullus hominum victor existeret : cum vero ubique sit praesens (Deus), qui multis modis per creaturam sibi Domino servientem aversum vocet, doceat credentem, consoletur sperantem, diligentem adhortetur, conantem adiuvet, exaudiat deprecantem; non tibi deputatur ad culpam quod invitus ignoras, sed quod negligis quaerere quod ignoras, neque illud, quod vulnerata membra non colligis, sed quod volentem sanare contemnis. Ista² tua propria peccata sunt; nulli enim homini ablatum est scire utiliter quaerere quod inutiliter ignorat. » S. Thomas, fidelis Augustini interpres, 1ª part., q. 49, a. 2, ad 3 : « Deus non deficit ab agendo quod est necessarium ad salutem. » Q. 14 de Verit., a. 11, ad 1 : « Hoc ad divinam providentiam pertinet, ut cuilibet provideat de necessariis ad salutem, dummodo ex eius parte non impediatur. » Et III Contra gent., cap. 159, ex his Apostoli verbis, I Tim., II, 4 : Vult omnes salvos fieri, infert, quod Deus, quantum in se est, paratus est omnibus dare gratiam. « Licet, inquit, aliquis per motum liberi arbitrii divinam gratiam nec promereri nec acquirere possit, potest tamen se ipsum impedire ne eam recipiat; dicitur enim de quibusdam, Iob., XXI, 14 : Dixerunt Deo : Recede a nobis, et scientiam viarum tuarum nolumus, et ibid., XXIV, 13 : Ipsi fuerunt rebelles lumini... Illi ergo soli gratia privantur, qui in seipsis gratiae impedimentum praestant : sicut, sole mundum illuminante, in culpam imputatur ei qui oculos claudit, si ex hoc aliquod malum sequatur. »

Prob. 4° ratione fundata in Scripturis. Salus cuique moraliter viventi est possibilis, etiam supposito non solum peccato originali, sed suppositis quibusvis aliis peccatis actualibus non finalibus. Atqui praeparatio mediorum ad salutem in communi, non redderet illam sufficienter possibilem iis quibus in particulari Deus de facto denegaret illa, propter praecedens peccatum originale vel actuale. Ergo. — Maior videtur certa.

Prob. min. Quovis ex capite denegetur alicui medium sufficiens et necessarium ad aliquem finem consequendum, sive propter, sive praeter culpam, revera talis finis non est ipsi possibilis; finis enim non est consequibilis, nisi per media : v. g., si quis sua culpa amisit pecuniam necessariam ad emendam vineam, numquid acquisitio vineae est ipsi aeque impossibilis, ac illi qui citra culpam pecunia emptioni necessaria privaretur? Si dicas : primus potest accipere pecuniam ab amicis; dicam : id potest et secundus. Insuper, quid favet acquisitioni vineae, quod possit accipere pecuniam ab amicis, si amici qui ante culpam dare destinaverant, post culpam dare nolint? secus autem si offerrent pecuniam, et ille recuset accipere; tunc enim revera censetur posse emere. Vel, ut alio exemplo iam adhibito utamur : si rex qui pharmaca destinavit toti provinciae, quibusdam civibus quos crimine laesae maiestatis reos deprehendit, de facto denegat, possetne rex dici, deprehenso illo crimine, velle adhuc illos sanare, et hi possentne revera sanari, quamdiu denegantur ipsis remedia sanitati necessaria? Similiter in nostro casu.

Prob. 5°. Deus nemini denegat auxilia proxime vel remote sufficientia ad observantiam mandatorum, quando hic et nunc urgent, adeoque ad vitanda omnia peccata. Atqui, vitando omnia peccata et observando omnia mandata, habetur salus, iuxta illud Matth., XIX, 17 : Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Ergo. — Prob. mai. 1° ex hoc principio : Deus impossibilia non iubet. Atqui impossibilia iuberet ei cui subtraheret auxilium sufficiens necessarium ad observantiam mandatorum, ut per se patet. Ergo. — Maior est principium communiter receptum. Unde conc. Trid., sess. VI, cap. 11, dicit : « Deus impossibilia non iubet, sed iubendo monet, et facere quod possis, et petere quod non possis; et adiuvat ut possis. » Et S. Thomas, in II Sent., dist. 28, q. 1, a. 3 : « Deus, inquit, non est magis crudelis quam homo. Sed homini imputatur in crudelitatem, si obliget aliquem per praeceptum ad id quod implere non possit. Ergo hoc de Deo nullo modo est aestimandum. »

Respondent Iansenistae quod, licet quaedam praecepta forent hominibus impossibilia, haec tamen impotentia non excusat transgressores a peccato, quia oritur ex culpa saltem originali, adeoque transgressio est semper voluntaria in capite.

Sed contra : 1° Ad culpam personae, non sufficit voluntarium in natura, sed requiritur voluntarium in persona³. 2° Sequeretur quod motus primo primi in nobis, blasphemiae, spurcitiae, et alia quae amentes faciunt contra legem Dei, ipsis imputarentur ad culpam, quia haec fluunt ex peccato originali, et sunt voluntaria in capite; similiter, quod infidelitas negativa esset peccatum, quae est propositio 65 damnata in Baio.

Respondet Gonet, disp. V de reprob., a. 6, § 2, quemlibet posse servare mandata et salvari, non potentia intrinseca, sed extrinseca, quatenus potest recipere a Deo gratiam sufficientem ad observantiam mandatorum et ad salutem.

Sed contra. Haec equidem responsio vera foret in hypothesi quod Deus esset paratus, et vellet dare hanc gratiam, quia tunc currit adagium commune D. Thomae : quod possumus per amicos iuvare volentes, possumus per nos ipsos. At, in hypothesi Goneti, quod Deus decreverit denegare hanc gratiam in poenam praecedentis peccati, a ratione et sensu communi prorsus est alienum dicere hunc hominem posse observare mandata et salvari. Alioquin pari iure dices, incarceratum posse liberari, quia dives potest illi dare pretium liberationis, quod tamen denegat; pauperem posse emere villam, quia potest accipere pecuniam quam nemo vult illi dare; aegrum posse sanari, quia rex destinavit pharmaca toti provinciae, qui tamen huic aegro in particulari praeberi prohibuit; Petrum, fractis tibiis, posse currere, quia potest sanari a chirurgo, qui non vult sanare.

Respondet iterum Gonetus, loco cit. de reprob., peccatores inexcusabiliter obligari ad servanda mandata, quamvis careant potentia intrinseca ad illorum observationem, quia talis defectus et carentia ex eorum culpa oritur : sic, inquit, servus qui a domino missus in civitatem, voluntarie se proiicit in foveam et frangit sibi crura, non ideo eximitur ab obligatione praecepti, et iuste punitur; sic ebrius non excusatur ab homicidio perpetrato, quamvis sit impotens illud cavere; sic daemones et damnati non excusantur a peccato, transgrediendo mandata, quamvis ipsis denegetur auxilium gratiae, quia in hunc statum sua culpa ceciderunt. Ergo.

Resp. Peccatum sequens ad actum voluntarium non imputatur operanti, nisi in quantum fuit praevisum aut humano modo potuit praevideri in causa : alioquin nec in se nec in causa foret voluntarium, ut alibi docuimus et docetur communiter in tract. de Actibus humanis. Porro et servus se voluntarie proiiciendo in foveam, et ebrius se inebriando, et damnatus finaliter perseverando in peccato, praeviderunt aut humano modo praevidere potuerunt secuturam impotentiam adimplendi praecepta, et ideo eorum transgressio ipsis imputatur. At peccator peccando non potuit praevidere privationem omnis auxilii, qua redderetur impotens ad observationem mandatorum, quia quamdiu est in via, non datur huiusmodi privatio, ut iam dixi et modo dicam. Unde argumentum Goneti currit in falso supposito.

Ex his itaque duabus ultimis probationibus habemus, neque infidelibus, neque peccatoribus obduratis et excaecatis Deum denegare auxilia sufficientia, illis ad credendum, istis ad poenitentiam agendum : quia, iuxta primam rationem, utrisque salus est possibilis, et saluti necessaria est in infideli fides, in peccatore poenitentia; iuxta secundam rationem, quia infidelis adultus tenetur infidelitatem deponere, credere in Deum, Deum colere, illumque toto corde diligere, eo saltem modo quo ipsum cognoscit; peccator autem tenetur agere poenitentiam. Et haec praestari non possunt sine gratia, ut traditur in Trid., sess. VI, can. 3⁴, et definitum est contra Pelagianos.

Obiicies 1° : Illa auxilia interiora proxime vel remote sufficientia sunt piae illustrationes intellectus, piaeque motiones voluntatis ad praecepta implenda, aut saltem ad petendam gratiam implendi. Atqui incredibile prorsus est mortalium scelestissimos, excaecatos, obduratos, gentiles, haereticos, atheos, quoties praeceptum incumbit, quoties peccant, piis illis illustrationibus ac motionibus, saltem ad orandum Deum excitari.

Resp. Dist. mai. Illa auxilia sufficientia sunt piae illustrationes intellectus et piae motiones voluntatis receptae vel oblatae, conc.; semper receptae, nego. Unde nego suppositum, min. et conseq. Ut enim censeantur sufficientia auxilia, non est necesse, secundum nos, quod infideles, athei, obdurati eas recipiant, et iis revera excitentur, sed sufficit quod iis sic offerantur, ut, si non recipiant, non sit quia Deus denegat, sed quia ipsi obstaculum ponunt.

Obiicies 2° : S. Aug., lib. de Corrept. et Grat., cap. 11, dicit : « Dederat (Deus) adiutorium primo homini sine quo non posset permanere, si vellet. » Et infra : « Si hoc adiutorium... ei defuisset, non utique sua culpa cecidisset... Nunc autem quibus deest tale adiutorium, poena peccati est. » Ex quo S. Thomas, 2ª 2ae, q. 2, a. 5, ad 1 : « Si, inquit, in potestate hominis esse dicatur aliquid excluso auxilio gratiae, sic ad multa tenetur homo, ad quae non potest sine gratia reparante, sicut ad diligendum Deum et proximum, et similiter ad credendum articulos fidei; sed tamen hoc potest cum auxilio gratiae. Quod quidem auxilium quibuscumque datur, misericorditer datur; quibus autem non datur, ex iustitia non datur, in poenam praecedentis aut saltem peccati originalis, ut Aug. dicit in lib. de Corrept. et Gratia. » Sed uterque S. Doctor loquitur de auxilio sufficienti, ut patet ex terminis. Ergo.

Resp. haec Augustini verba esse intelligenda, non de qualicumque auxilio sufficienti, sed de auxilio quo homo possit cum magna facilitate perseverare, quod importat nedum auxilium actuale transiens, sed gratiam sanctificantem et habitus virtutum, quale scilicet habebat Adam in statu innocentiae. Porro, si tali auxilio caruisset primus parens, non cecidisset sua culpa, quia, cum in statu naturae integrae non daretur gratia inferior illa, supponitur non habuisse aliud auxilium quo simpliciter posset vitare lapsum; ita ut in illo idem fuerit posse, et facile posse. Tale sane adiutorium ad tam facile posse pluribus denegari in poenam originalis vel actualis peccati ultro fatemur, qui auxilia tantum remote sufficientia requirimus, ex ipso Augustino dicente : « Nulli hominum ablatum est scire utiliter quaerere quod inutiliter ignorat. » Vide alios textus supra cit.

Ad S. Thomam, resp. 1° ipsum similiter loqui de auxilio importante gratiam sanctificantem cum habitibus virtutum, tum quia loquitur in sensu Augustini, ut patet, tum quia loquitur de gratia, non praeparante, ut male citant aliqui, sed reparante. Porro constat, non auxilium actuale sufficiens, sed gratiam habitualem esse naturae lapsae reparativam.

Resp. 2°. Dato S. Thomam loqui de auxilio actuali sufficiente, dico ipsum loqui de sufficienti proxime, et non de remote sufficienti : loquitur enim de auxilio requisito ad fidem explicitam, quod negat dari omnibus; sed inde non sequitur, non dari auxilium sufficiens ad fidem implicitam, quod est remote sufficiens ad explicitam. Nec enim fas est de mente D. Thomae dubitare, post tot eius testimonia a nobis relata.

Obiicies 3° de parvulis : Deus pluribus infantibus denegat auxilia sufficientia ad salutem, iis nempe qui vel in maternis uteris, vel apud infideles ante usum rationis moriuntur; medium enim his ad salutem sufficiens unum est, nempe baptismus re collatus, quo tamen privantur. Ergo.

Resp. Deum saluti parvulorum, attenta eorum conditione, sufficienter providisse per institutionem baptismi, quatenus est institutus pro omnibus et omnibus potest conferri, quamvis actualis collatio quandoque impediatur a variis causis tam naturalibus quam liberis, quas Deus ut provisor universalis non tenetur impedire, sed e contra debet permittere, propter altiores fines. Haec est communis solutio, iuxta quam parvuli non omnino deseruntur, nec privantur gratia baptismi in poenam originalis peccati, ut vult opposita sententia, sed quia Deus secundum leges suae generalis providentiae non sistit causas secundas, quibus collatio actualis baptismi impeditur.

Huic communi solutioni addunt plures recentiores, quibus subscribunt, ex nostris, Goudin et Bancel, ita Deum per institutionem baptismi providisse saluti parvulorum, ut penes ipsorum parentes sit, si eis non conferatur, quatenus parentes, si magis sobrie viverent, a tali vel tali cibo, loco aut occasione abstinerent, maxime si debite orarent aliorumque preces adhiberent, caeterisque auxiliis sufficientibus ad hunc finem collatis bene uterentur, efficerent apud Deum ut parvulus, qui secundum cursum naturalem moriturus erat, superviveret quousque baptismum percipiat. Idque putant necesse, ut dicatur Deus sufficienter providisse saluti parvulorum. Sicut enim, inquiunt, pauper non dicitur habere sufficientiam ad vitae sustentationem per hoc quod Deus in causis secundis illi providerit de cibo, si cibus nulla humana diligentia possit illi comparari; ita nec parvulus dicitur habere media sufficientia ad salutem, per hoc quod Deus instituerit baptismum, vi cuius posset a peccato liberari, si tamen baptismus nulla humana diligentia possit applicari.