Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

[Atheus, ἀ θεός graece, idem latine sonat ac non Deus, vel sine Deo : unde atheismus est ignorantia vel negatio divinitatis. — Hinc duplex species atheismi, atheismus nempe negativus, qui est Dei nescientia, seu carentia notionis existentiae Dei, et atheismus positivus, qui est positiva negatio existentiae Dei : primus ex ignorantia, secundus ex errore surgit.

Duplex de Deo haberi potest cognitio : una explicita et formalis, qua Deus cognoscitur sub conceptu Divinitatis, nempe ut est suprema omnium causa, ens necessarium, et caetera hujusmodi; alia implicita et virtualis, quae non terminatur praecise ad Deum ut Deus est, seu sub conceptu Divinitatis, sed ad bonum honestum, vel ad aliud objectum in cujus cognitione Deus, causa illius boni vel objecti, necessario involvitur, et consequenter implicite cognoscitur. — Cognitio explicita et formalis iterum in distinctam et confusam dividitur, prout nempe natura seu quidditas ejus, scilicet esse divini constitutivum, clare concipitur; vel cognoscitur quidem Deum esse causam supremam et universalem, sed notione generica quae non aperit quid sit Deus in se, seu ex quo constituatur divina essentia.

Duplex similiter est ignorantia de existentia Dei, ex qua constituitur atheismus negativus : alia vincibilis, quae a voluntate pendet, quatenus aut negligentia aut malitia homo nihil agit ut cognitionem acquirat; alia invincibilis, quae (si forte existat) a voluntate non pendet, et per media in hominis potestate posita vitari non potest.

Hic quaeritur utrum dari possint athei negativi, qui ignorent existentiam Dei.

Haec quaestio ponitur vel in ordine juris, an scilicet dari possint, vel in ordine facti, nempe an revera inveniantur. — In ordine facti, non existunt athei negativi, nam homo ubique necessario in societate vivit, et nullus est populus apud quem idea Dei, quantumvis offuscata et deturpata, non admittatur.

An vero in ordine juris existere possit atheus negativus, qui ita invincibiliter ignoret Deum, ut eum ne confuse quidem cognoscat ut supremam et universalem causam?

Tria principia ab Angelico mutuata responsioni opportune praefigurantur:

1º « Inest homini naturale desiderium cognoscendi causam, cum intuetur effectum... Si igitur intellectus rationalis creaturae pertingere non possit ad primam causam rerum, remanebit inane desiderium naturae¹. » — Hoc principium apparet vel in pueris, quibus inest naturalis curiositas.

2º Illud autem desiderium manifestat aperte in apprehensione effectus apprehendi simul, confuse saltem, existentiam causae, quae est effectui evidenter correlativa: secus desiderium illud non esset, deficiente notione causae, quae ipsius desiderii est terminus.

3º « Quod naturaliter desideratur ab homine, naturaliter cognoscitur ab eodem², » vel saltem cognosci potest. Ut enim rectissime in hunc locum S. Thomae notat Cajetanus, « natura non largitur inclinationem ad aliquid ad quod tota vis naturae perducere nequit: » secus naturaliter homo appeteret aliquid a quo cognoscendo naturaliter etiam retraheretur; quod contradictionem implicat.

His positis, quaestio solvitur.]