Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

[Dico 1°: Sunt possibiles plures mundi¹.

Prob. Unius mundi creatione non est exhausta infinita Dei potentia. Ergo.

Dices cum Cartesianis: Mundus est indefinite extensus. Ergo non sunt plures mundi possibiles. — Prob. ant. Idea extensionis et idea materiae atque corporis sunt una et eadem. Atqui indefinita est extensio; concipe enim ultra mundum visibilem, concipis extensionem, consequenter concipis materiam et corpus. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad probat. nego mai. Nam, iuxta principia Cartesii, materia, extensio, corpus, spatium, sunt unum et idem. Atqui, determinato quolibet aeternitatis puncto, in instanti praecedenti concipitur extensio, adeoque materia; posito quolibet materiae termino, concipitur ultra extensio, consequenter materia; posita tandem qualibet volitione in Deo non creandi materiam, semper concipitur extensio, ideoque materia. Ergo, in hoc systemate, materia est aeterna, increata et necessario a se existens: ergo alter deus.

Dico 2°: Mundus existens est perfectus.

Intellige perfectionem non essentialem, ut est, v. g., in homine constante corpore et anima, tanquam partibus essentialibus. Non enim mundus est compositum substantiale, aggregatum per accidens, sed habet perfectionem accidentalem, quatenus est instructus omnibus necessariis et sibi debitis ad suos fines, qui sunt duo: unus proximus, ut scilicet sit domicilium commodum et utile homini; alter ultimus, scilicet gloria Dei. Spectanda est ergo perfectio mundi sicut perfectio artefacti, puta aedificii, nempe secundum partes illarumque ad invicem proportionem et dispositionem ad consequendum finem ob quem conditus est. Et haec perfectio, ut patet, non consistit in indivisibili, sed admittit latitudinem. His observatis,

Prob. conclusio 1° ex S. Scriptura. Genes., I, 31: Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Deuter., XXXII, 4: Dei perfecta sunt opera.

2° Mundus est instructus omnibus sibi necessariis et debitis ad consequendos fines suos, scilicet utilitatem hominis et gloriam Dei. Enimvero 1° naturae quibus constat sunt integrae et perfectae; Deus enim et natura, ut fert commune adagium, non deficiunt in necessariis, nec

abundant in superfluis. 2° Est in eo mirabilis varietas rerum. 3° Pulcherrimus est ordo tempestatum et dierum, sapientissima inter haec omnia coordinatio et subordinatio; nam non viventia ordinantur ad viventia, viventia vegetativa ad sensitiva, sensitiva ad hominem, homo ad Deum: ita ut, si quaedam in mundo, secundum se considerata, appareant minus perfecta et defectuosa, considerata tamen in ordine ad concentum totius universi, sint bona et perfecta; sicut, licet umbrae in imagine, secundum se consideratae, sint defectuosae, consideratae tamen in ordine ad totam imaginem, cuius colores earum ope magis elucescunt, sunt bonae et utiles.

Dices: Plura sunt in mundo quae imperfectionem arguunt. Ergo. — Prob. ant. 1° Plura sunt inutilia in mundo, ut tot individua ad conservationem specierum, cum in paucioribus possent conservari: imo multae species inutiles, ut muscae, vermes, pulices, pediculi, etc. 2° Multa incongrua sunt et indecora, ut monstra et peccata. 3° Multa sunt nociva, ut venena, intempestiva frigora, nimii aestus, etc. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad primam probat. dist. Sunt multa inutilia, hoc sensu quod sine illis mundus foret adhuc perfectus, conc.; hoc sensu quod, illis positis, numdus sit imperfectus, nego. Cum enim perfectio mundi, ut dixi, non consistat in indivisibili, sed admittat latitudinem, possunt in eo plura esse quorum neque praesentiam neque absentiam necessario exigat, quae si sunt, tamen conducunt ad eius perfectionem, ut ad eius locupletationem, varietatem, ornatum, et ad alios fines nobis ignotos.

Ad secundam probationem. Cum natura, tam in physicis quam in moralibus, sit defectibilis ex hoc quod sit ex nihilo, provisoris universalis est permittere quod aliquando deficiat, tum ne multa bona desint, si omnia mala impedirentur, tum ut oppositorum pulchritudo et integritas magis elucescat, sicut pictor permittit umbras in imagine, ut magis elucescant colores; tum quia Deus ita potens est, ut ex malo eliciat bonum. Id eleganter exponit S. Thomas hic q. 22, a. 2, ad 2: « Aliter de eo

est qui habet curam alicuius particularis, et de provisore universali; quia provisor particularis excludit defectum ab eo quod eius curae subditur, quantum potest, sed provisor universalis permittit aliquem defectum in aliquo particulari accidere, ne impediatur bonum totius. Unde corruptiones et defectus in rebus naturalibus dicuntur esse contra naturam particularem, sed tamen sunt de intentione naturae universalis, in quantum defectus unius cedit in bonum alterius, vel etiam totius universi; nam corruptio unius est generatio alterius, per quam species conservatur. Cum igitur Deus sit universalis provisor totius entis, ad ipsius providentiam pertinet ut permittat quosdam defectus esse in aliquibus particularibus rebus, ne impediatur bonum universi perfectum. Si enim omnia mala impedirentur, multa bona deessent universo; non enim esset vita leonis, si non esset occisio animalium, nec esset patientia martyrum, si non esset persecutio tyrannorum. Unde dicit Augustinus in Enchiridio, c. 11, n. 3: « Deus omnipotens nullo modo sineret malum aliquod esse in operibus suis, nisi adeo usque esset omnipotens et bonus, ut bene faceret etiam de malo. »

Ad tertiam probat. Quae sunt nociva ex una parte, ex altera sunt utilia. Sic venena attemperata serviunt medicinae, intempestiva frigora, nimii aestus, licet per accidens noceant herbis, sunt aliunde utilia animalibus, dum aerem purgant et noxios humores consumunt, etc.]