Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

(D. Thomas, qq. 75, 91-102; 2ª 2ae, qq. 163 et 164)

[ Tres potissimum errores Mosaicae creationis historiae de homine adversantur. Primus eorum est qui hominem a Deo, saltem immediate, conditum negant, sed prodiisse affirmant ex particulis vel essentiis, ut vocant, organisatricibus, aut vi vegetativa, quibus Deus naturam ditavit: quod de caeteris viventibus a fortiori pronuntiant. — Secundus error, priori affinis, est pantheistarum nostrorum, qui hominis productionem ducunt ab illa lege aeternae substantiae mundi, qua omnium genitrix natura ab imperfectis rerum formis ad perfectiores necessario aeternumque progreditur. Hinc somniant hominem primo fuisse pelagicum animal imperfectissimum, v. g., ostream; dein per varios gradus pelago emersisse amphibii instar; diu reptasse; e reptili quadrupedem, e quadrupede quadrumanum, e quadrumana simia (orang-outang) bipedem et bimanum fuisse rationalem. Quae conditio cum sit nobilissima ex infinitis formis quas hactenus induit natura, haec sibi complacet in forma humana, in qua multis abhinc saeculis conquiescit. Ista tamen forma non est ultima; nam humanitas, quae caput est naturae aeternae, fatali lege progressionis, tendit ineluctabiliter ad formam Dei, id est ad perfectiorem formam quam materia increata induere potest. Huius systematis novissimus et celebrior praeco Darwinus hanc evolutionum seriem transformismum vocat. — Tertius error eorum est qui autumant ante Adam alios homines fuisse conditos: qui propterea praeadamitae vocantur. Huius erroris instaurator fuit Isaacus La Peyrere, in opere cui titulus Praeadamitae. Hic e Calvini disciplina ad meliorem frugem revocatus, istam sententiam cum haeresi eieravit. Parum ab hoc errore distant qui censent non omnes homines ab eodem parente progenitos esse, sed contendunt in qualibet mundi plaga suos fuisse aborigines, qui specie distinguerentur, a quibus diversae hominum gentes prodierunt, quorum tamen protoparentes a Deo fuerunt conditi.

Dico 1°: Primi parentes nostri a Deo immediate conditi sunt.

Est contra primum et secundum errorem. — Et notandum est quod, dum dicimus progenitores nostros a Deo immediate conditos fuisse, non solum de anima, sed etiam de corpore propositionem nostram intelligi volumus, non assentientes rabbinis quibusdam qui opinati sunt Deum ministerio angelorum usum esse ad corpus protoparentis e terrae limo plasmandum, cui ipse postea vitam et animam inseruit; quos Augustinus redarguit lib. IX de Genes ad litt., c. 15, n. 26, ut infra videbimus.

Prob. 1°. Haec propositio ad fidem spectat, ut patet ex

concilio Lateran. IV: « Firmiter credimus... quod unus solus est verus Deus..., unum universorum principium, creator omnium visibilium et invisibilium, spiritualium et corporalium, qui sua omnipotenti virtute simul ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam, ac deinde humanam quasi communem ex spiritu et corpore constitutam. »

Prob. 2° ex S. Scriptura. Genes., II, 7, aperte traditur quod, conditis cunctis animantibus irrationalibus, creavit Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem eius spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Inde recte deducitur Deum totum hominem fecisse; per se enim corpus e limo terrae formavit, animam vero per inspirationem tradidit. Et haec quidem de viro. De femina autem formatione et ortu legimus, ibid., 21: Immisit Dominus soporem in Adam: cumque obdormisset, tulit unam de costis eius, et aedificavit eam in mulierem. Si haec, ut debemus, in sensu historico et litterali intelligamus, perspicuum est utrumque protoparentem a Deo ipso, id est immediate, quoad corpus sicut et animam, formatum et conditum fuisse. Iam vero litterali sensu accipienda ea verba esse, ipse contextus, sensus traditionalis Hebraeorum, et caeterorum librorum sacrorum irrefragabilis authoritas ostendunt. In primis id contextus postulat. Nisi enim litteralis sensus ratio habeatur, cum illis nullimode cohaerent quae sequuntur. Vix enim Adam expergefactus a sopore suo Evam conspexit, divinitus inspiratus dixit, ibid., 23: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea: haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est. Et ad haec verba aperte alludit Apostolus, dicens, I Cor., XI, 8: Non enim vir ex muliere est, sed mulier ex viro. Item I Tim., II, 13: Adam enim primus formatus est, deinde Eva. Neque Iudaei, si excipiantur quidam fabulatores rabbini, ab eodem sensu unquam recesserunt.

Prob. 3° ex traditione. Supervacaneum est veteres Ecclesiae Patres sigillatim recensere, cum una omnium sententia sit. Loquatur pro omnibus Augustinus, qui confutans opinionem eorum qui asseruerunt corpora protoparentum per manus angelorum, Deo iubente, plasmata fuisse, dicit, lib. IX de Genes. ad litt., c. 15, n. 26, 27 et 28: « Haec fortasse dicantur potuisse per angelos fieri. Formare autem vel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi Deus, a quo universa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis supplementum in corpore viri, quod in illius costae successit locum, ab angelis factum esse crediderim, sicut nec ipsum hominem de terra pulvere... Creare naturam tam nullus angelus potest, quam nec seipsum... Certissime dixerim... nonnisi in illo opere Dei factum quod Deus, non per angelos, sed per semetipsum operatus est. » Multi docent formationem Evae ex latere Adam dormientis fuisse typum Ecclesiae ex latere Christi Domini in cruce mortui efformatae: quod opus sane Deum ipsum habet authorem. Hinc, ipsis adversariis fatentibus, ex hoc veluti fonte pervulgati sunt ac recepti apud Orientales mythi de feminae formatione Mosaicae historiae affines, praesertim apud populos Asiae superioris, nec desunt huius traditionis documenta penes gentes barbaras recens detectas. Quae quidem omnia evincunt Mosaicam anthropogoniam in nativo et litterali sensu accipiendam esse, ac propterea protoparentes nostros immediate a Deo conditos fuisse.

Dico 2°: Universum genus humanum ab Adam omnium protoparente propagatum est.

Prob. 1°. Haec propositio ad fidem spectat, necessariam connexionem habens cum articulo de propagatione peccati originalis, de quo tractabitur infra.

Prob. 2° ex S. Scriptura, contra eos qui divinorum Librorum authoritatem admittunt. Praeadamitarum enim existentiam S. Scriptura excludit, si constanter nobis exhibeat Adamum ut omnium hominum solum et unicum progenitorem. Atqui ita est. Legitur Genes., I, 27, quod, perfectis mundi sensibilis universis operibus, creavit Deus hominem ad imaginem suam...: masculum et feminam creavit eos. De hoc autem homine, antequam clarius ipsius creationis ratio exponatur, dicitur ibid., II, 5:

Et homo non erat qui operaretur terram, unde apparet, ad implendum finem quem Deus sibi proposuerat, unum hominem primo sufficere. Consequenter additur, ibid., 7: Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae. Unus formatur, quia plures tunc inutiles fuissent. Condito igitur hoc homine de quo omne genus oriri necesse erat, ostenditur ratio cur non erat solus remansurus. Non alii homines per creationem prodeunt, sex coniux ipsi datur, quia, ibid., 20, Adae non inveniebatur adiutor similis eius. Et ut compertum sit ex ipso uno et coniuge una ex eius costa aedificata omnes homines orituros esse, subiungitur, ibid., III, 20: Et vocavit Adam nomen uxoris suae Eva, eo quod mater esset omnium viventium. Quod confirmatur tum ex Sap., X, 1: Haec (sapientia) illum qui primus formatus est a Deo pater orbis terrarum, cum solus esset creatus, custodivit; tum ex Paulo dicente, Act., XVII, 26: Fecitque ex uno omne genus hominum inhabitare super universam faciem terrae. Haec adeo perspicua sunt, ut superfluum sit ex his verbis argumentari. Si vero accedat sensus traditionalis Hebraeorum et Christianorum, qui constans et universalis est, et dogma propagationis originalis noxae in singulos homines, quod semper, ut ostendemus, Ecclesia professa est, quodque huic veritati innititur et extra eam non concipitur, nullus superest dubio locus. Ergo.

Prob. 3° ex traditionibus et factis, praecipue adversus eos qui authoritatem divinarum Scripturarum respuunt. Etenim 1° adversus eos stant omnes anthropogoniae quas sive poetae, sive scriptores historici admittunt, quae prorsus concordant cum narratione Mosaica. Sanchoniaton, ab Eusebio citatus, Berosus Chaldaeus, apud Syncellum, Diodorus Siculus, totius generis humani originem repetunt ab uno viro et una femina, sicut et poetae Orpheus, Hesiodus, Aristophanes, Horatius et Ovidius. 2° In favorem huius originis dimicant traditiones omnium populorum, non antiquiorum modo, sed etiam recentiorum. 3° Historiae omnes quae coloniarum migrationes referunt ex Asia, Chaldaea praesertim, Phoenicia, Aegypto, Graecia, etc., luculentissime testantur populos omnes ex tenui

principio paulatim excrevisse, et originem communem habuisse, prout a Moyse refertur, ita ut narrationis eius historiae posteriores non videantur esse nisi commentaria et confirmationes. 4° Philologia ipsa, quae summa cura hac nostra aetate exculta est, aliud argumentum contra eos quos impugnamus suppeditat. Exploratum namque est linguas omnes ad duas praecipuas seu matrices ac primitivas revocandas esse, Semiticam scilicet et Iapeticam. Porro linguae istae, sive idiomata, plures radices, imo et voces communes habent, si parvam excipias inflexionem, necnon interdum formas et grammaticale systema. Rursum compertum est linguam sanscriticam, quae apud Indos est in usu, in plerisque vocabulis cum graeca et latina convenire, ac propterea unam eamdemque horumce populorum primam fuisse linguam. Atqui haec omnia probant omnes homines ex communi origine ortos esse. Ergo¹.

Prob. 4° ratione. Qui divinam hominis creationem respuunt, ita perstringuntur. 1° Mathematice evidens est nullam dari posse sive successionem sive simultaneam terminorum seriem infinitam. Ergo homo necessario aliquam originem habuit. 2° Ex physica pariter certum est et scientifice demonstratum, cuncta viventia praesupponere eiusdem speciei alia entia a quibus procreentur, et absurda esse systemata tum particularum organicarum, tum ovi sine principio existentis, tum generationis spontaneae ex putredine. Quod ad transformismum praecipue attinet, historiae antiquissimae et monumenta sculpturae quae ad tria certe et forsan ad quatuor millia annorum referri debent, probant speciem humanam iam tunc fuisse fixam et omnino eamdem quam nunc conspicimus. Atqui hanc immobilitatem non pateretur theoria evolutionum indefinitarum. Ergo.

Quaeres 1° ubinam fuerint conditi Adam et Eva.

Resp. Adam et Eva conditi sunt extra paradisum voluptatis, in quem paulo post translati fuere.

Prob. ex S. Scriptura. Post narrationem creationis hominis, quem masculum et feminam creavit Deus, legitur Genes., II, 15: Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Si dicatur in numero singulari hominem, hoc intelligitur in sensu praedicto, id est de homine masculo et femina, et probatur aliunde ex hoc quod Eva Adam ad peccandum induxit in paradiso.

Quaeres 2° quodnam opus et quaenam custodia Adamo a Deo fuerunt iniuncta.

Respondet Aug., lib. VIII de Genes. ad litt., c. 10, n. 22: « Positus est homo in paradisum, ut operaretur eumdem paradisum, per agriculturam, non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commonentem; custodiret autem eumdem paradisum ipsi sibi, ne quid admitteret quare inde mereretur expelli. »

Quaeres 3° utrum paradisus fuerit locus corporeus².

Resp. Ut August. refert lib. XIII de Civit. Dei, c. 21, « nonnulli totum paradisum ubi primi parentes generis humani sanctae Scripturae veritate fuisse narrantur, ad intelligibilia referunt, arboresque illas et ligna fructifera in virtutes vitae moresque convertunt. » Et addit: « Haec, et si qua alia commodius dici possunt de intelligendo spiritualiter paradiso, nemine prohibente dicantur: dum tamen et illius historiae veritas fidelissimo rerum gestarum narratione commendata credatur. » Unde S. Hieronymus, Epist. 74 ad Pammachium, arguit Origenem quod « sic paradisum allegoriset, et historiae auferat veritatem, pro arboribus angelos, pro fluminibus virtutes coelestes intelligens, totamque paradisi continentiam tropologica interpretatione subvertat. » ]

[ Hominem esse factum ad imaginem Dei, aperte constat ex S. Scriptura. Genes., I, 26, dicit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Et additur, ibid., 27: Et creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit illum, masculum et feminam creavit eos. Idem dicitur Sap., II, 23 et Eccli., XVII, 1. Sed quaestio est qua ratione homo sit imago Dei.

Dico: Homo est vera Dei imago ratione naturae intellectualis, imperfecta tamen¹.

Prob. prima pars. Ad rationem imaginis duo requiruntur. Primum, quod sit similis illi cuius est imago in ratione specifica et ultima differentia, vel in signo speciei, vel saltem in nobilissima proprietate illius. Secundum, ut similitudo sit expressa et deducta ex eo cuius dicitur imago, quia imago dicitur ex eo quod imitatur alterum: sic filius est imago patris, repraesentatio Caesaris in cupro est imago Caesaris, quia utrumque est in similitudinem naturae specificae vel in eius signum, et expressum atque deductum ex eo cuius est imago. Atqui homo habet has duas conditiones respectu Dei, ratione naturae intellectualis. Ergo. — Prob. min. Homo est expressus et factus ab ipso Deo secundum similitudinem illius naturae intellectualis quae est in Deo ultima differentia et quasi species; secundum enim hanc naturam intellectualem, homo est aptus ad cognoscendum et amandum Deum, sicut Deus se cognoscit et amat. Ergo.

Prob. secunda pars². Similitudo Dei in homine non est ad aequalitatem, cum exemplar excedat in infinitum. Et hoc indicat S. Scriptura, dicens hominem factum ad imaginem Dei; praepositio enim ad accessum quemdam significat qui competit rei distanti. Unde solus Filius Dei est perfecta imago Patris aeterni; quia, (factus) si est ipse imago Dei, ut testatur Apostolus, II Cor., IV, 4, non est factus, sed generatus ad imaginem Dei, ut Filius eius naturalis et consubstantialis.

Quamvis imago Dei inveniatur in quolibet individuo naturae humanae, sive masculo sive femina, secundum tamen aliquid secundarium vir prae se fert imaginem Dei relative ad mulierem, et non e converso. Ut enim Deus est principium et finis omnis creaturae, ita vir est principium et finis mulieris. Unde, cum Apostolus dixisset, I Cor., XI, 7, quod vir imago et gloria Dei est, mulier autem gloria viri est, rationem affert, subdens, ibid., 8 et 9: Non enim vir ex muliere est, sed mulier ex viro, quantum scilicet ad eorum primam creationem, et: Non est creatus vir propter mulierem, sed mulier propter virum.

Petes utrum in homine sit imago Dei, non solum quantum ad naturam divinam, sed etiam quantum ad trinitatem personarum.

Resp. affirmative³. Homo non solum imitatur naturam divinam quatenus seipsam intelligit et diligit, sed etiam quatenus se intelligendo producit Verbum, et se diligendo, Amorem. Homo enim similiter, cognoscendo Deum, producit verbum, et ipsum diligendo producit amorem; sicque in eo reperitur principium verbi, verbum et amor, quibus in Deo constituitur trinitas personarum. Quia vero intellectio et dilectio non sunt operationes necessariae in homine, non sunt in eo substantiales, nec personas constituunt, et in hoc etiam quamvis homo sit vera Dei imago, est tamen imago imperfecta.]

¹

[Triplex genus unionis distinguitur. Accidentalis est, si ex duabus substantiis unitis non exurgit nova essentia, neque resultat communicabilitas actionum. Ita unitur homini vestis qua induitur. — Personalis est unio, cum inter substantias quae uniuntur habetur unitas et communicabilitas actionum, quatenus actiones alterutrius substantiae, ut principii quo, sunt etiam alterius principii quod, nempe suppositi, in quo utrumque subiectum unitur. Ita in Christo sunt actiones divinae et actiones humanae, secundum quod procedunt ab alterutra natura ut principio quo, omnes tamen pertinent, ut ad principium quod, ad personam Christi, Dei simul et hominis. — Unio essentialis habetur, quando ex duabus substantiis unitis exurgit, non solum unitas et communicabilitas actionis, sed etiam unitas specifica naturae in qua substantiae unitae existunt.]

Dico 1°: Unio animae cum corpore non est accidentalis.

Est contra Platonem, qui censuit animam praeexistentem uniri extrinsece corpori, eo ferme modo quo unitur nauta navi, id est accidentaliter. Haec sententia, quam sequi videtur D. de Bonald, cum hominem definit « intelligentiam utentem organis corporeis, » non est vera. Communi enim sensu hominum ponitur quod homo essentialiter constat anima rationali et corpore organico, ut principiis physicis et essentialiter requisitis ad eius specificam naturam constituendam. Unde intimior est unio inter animam nostram et corpus nostrum.

Dico 2°: Unio animae humanae cum corpore est personalis.

Prob. Ut conscientia evidenter testatur, multigenae

actiones, sive corporeae, ut sedere, sive vegetativae, ut digestio et nutritio, sive sensitivae, ut videre et imaginari, sive intellectivae, ut cognoscere et velle, unius eiusdemque principii quod sunt, nempe totius hominis, quamvis actiones illae homini conveniant a diverso principio quo, ut cadere a corpore, et intelligere ab anima. Atqui unitas et communicabilitas actionum ex substantiis unitis est signum unionis personalis. Ergo unio animae et corporis in homine est unio personalis.

Dico 3°: Unio animae humanae cum corpore est etiam essentialis.

Prob. Ut iam animadvertimus, ex sensu hominum communi, si velimus hominem physice et essentialiter definire, non dicimus quod homo sit anima rationalis, neque quod sit corpus organicum, sed quod sit compositum ex anima rationali et corpore organico. Videlicet ex anima rationali et corpore organico resultat una natura specifica substantialis (anima enim et corpus sunt substantiae, non accidentia), quae est ipse homo, a quo si una vel altera subtrahatur, ipse perimitur. Atqui quae hoc modo uniuntur, sunt unita unione essentiali. Ergo unio animae humanae cum corpore non est tantum unio personalis, sed etiam unio essentialis.

Utramque praecedentem conclusionem paucis complexus est S. Thomas, p. 3ª, q. 2, a. 1, ad 2, ubi ait: « Ex anima et corpore constituitur in unoquoque nostrum duplex unitas, naturae et personae. Naturae quidem, secundum quod anima unitur corpori, formaliter perficiens ipsum, ut ex duobus fiat una natura, sicut ex actu et potentia, vel materia et forma... Unitas vero personae constituitur ex eis in quantum est unus aliquis [nempe homo], subsistens in carne et anima. »

Confirmatur. In symbolo Athanasiano de hac duplici unione personali et essentiali aperta fit mentio. Dicitur enim de Christo: « Perfectus Deus [natura divina], perfectus homo [natura humana], ex anima rationali et humana carne subsistens. » Quae posteriora verba unionem essentialem naturae humanae exprimunt. Insuper:

« Sicut anima rationalis et caro unus est homo (en persona in simplici homine), ita Deus et homo unus est Christus (non unitate naturae, sed unitate personae divinae). »

Dico 4°: Anima humana est forma substantialis corporis humani.

Quamvis haec conclusio ex praecedentibus deducenda sit ut corollarium necessarium, singulariter et explicite demonstranda est, ut perfecte noscatur natura unionis animae cum corpore in homine.

Prob. 1°. Est de fide. Ita definit concilium Viennense, Clement. unica, de summa Trinit., § Porro: « Doctrinam omnem seu positionem temere asserentem, aut vertentem in dubium, quod substantia animae rationalis seu intellectivae vere ac per se humani corporis non sit forma, velut erroneam ac veritati catholicae inimicam fidei, praedicto sacro approbante concilio, reprobamus: diffinientes, ut cunctis nota sit fidei sincera veritas, ac praecludatur universis erroribus aditus, ne subintrent, quod quisque deinceps asserere, defendere aut tenere pertinaciter praesumpserit quod anima rationalis seu intellectiva non sit forma corporis humani per se et essentialiter, tanquam haereticus sit censendus. » Definit hic concilium de omni anima humana quod antea pronuntiaverat de anima Christi, his verbis: « Fidei catholicae fundamento, praeter quod, teste Apostolo, nemo potest aliud ponere, firmiter inhaerentes, aperte cum sancta matre Ecclesia confitemur, unigenitum Dei Filium, in his omnibus in quibus Deus Pater existit una cum Patre aeternaliter subsistentem, partes nostrae naturae simul unitas, ex quibus ipse in se verus Deus existens, fieret verus homo, humanum videlicet corpus passibile et animam intellectivam seu rationalem ipsum corpus vere per se et essentialiter informantem, assumpsisse ex tempore in virginali thalamo ad unitatem suae hypostasis et personae. » Cum vero opiniones huic definitioni contradicentes postea prodierint, concilium Lateranense quintum hanc innovandam esse duxit. In constitutione Apostolici regiminis, in octava sessione promulgata, legitur: « Cum diebus nostris nonnulli ausi sint

dicere de natura animae rationalis, quod mortatis sit, aut unica in cunctis hominibus, et aliqui temere philosophantes, secundum saltem philosophiam verum esse asseverent, sacro approbante concilio, damnamus et reprobamus omnes asserentes animam intellectivam mortalem esse, aut unicam in cunctis hominibus, et haec in dubium vertentes, cum illa non solum vere, per se et essentialiter humani corporis forma existat, sicut in canone Clementis Papae V, in generali concilio Viennensi edito continetur, verum et immortalis et pro corporum quibus infunditur multitudine singulariter multiplicabilis, et multiplicata, et multiplicanda sit. »

Novissime confirmata est haec doctrina a Pio IX in Brevi ad archiepiscopum Coloniensem directo 15 iunii 1857, contra scripta Guntheri, qui docebat duas animas distinctas esse in homine, unam sensitivam et alteram intellectivam: « Noscimus, ait Pontifex, iisdem libris laedi catholicam sententiam ac doctrinam de homine, qui corpore et anima ita absolvatur, ut anima, eaque rationalis, sit vera, per se atque immediata corporis forma. » Cum vero doctrinam Guntherianam ita confossam refovere tentasset Baltzer, in universitate Wratislaviensi professor, ad episcopum eiusdem urbis scripsit laudatus Pontifex 30 aprilis 1860: « Quod quidem non possumus non vehementer improbare, considerantes hanc sententiam quae unum in homine ponit vitae principium, animam scilicet rationalem, a qua corpus quoque et motum et vitam omnem et sensum accipiat, in Dei Ecclesia esse communissimam atque doctoribus plerisque, et probatissimis quidem maxime, cum Ecclesiae dogmate ita videri coniunctam, ut huius sit legitima solaque vera interpretatio, nec proinde sine errore in fide possit negari. »

Prob. 2° facili et evidenti ratione a S. Thoma mutuata, II Contra gent., c. 68: « Ad hoc quod aliquid sit forma substantialis alterius, duo requiruntur. Quorum unum est ut forma sit principium essendi substantialiter ei cuius est forma: principium autem dico, non effectivum, sed formale, quo aliquid est et denominatur ens. Unde sequitur

aliud, scilicet quod forma et materia conveniant in uno esse, quod non contingit de principio effectivo cum eo cui dat esse; et hoc esse est in quo subsistit substantia composita, quae est una secundum esse ex materia et forma constans. » Haec maior argumenti est ipsa definitio formae substantialis. Atqui anima nostra humana est principium essendi substantialiter corpori nostro, quod non est essentialiter humanum nisi ab anima humana, et anima et corpus subsistunt in unitate, non tantum personali, sed essentiali et specifica hominis. Ergo anima humana unitur corpori nostro ut vera eius forma substantialis.

Angelicus hic q. 76, a. 1, o, aliam demonstrationem instruit deductam ex conscientia, qua certo scimus ab anima esse operationes vitales quas in nobis advertimus: « Necesse est dicere quod intellectus, qui est intellectualis operationis principium, sit humani corporis forma. Illud enim quo primo aliquid operatur, est forma eius cui operatio attribuitur: sicut quo primo sanatur corpus, est sanitas, et quo primo scit anima, est scientia; unde sanitas est forma corporis, et scientia est forma quodammodo animae. Et huius ratio est, quia nihil agit, nisi secundum quod est actu. Unde quo aliquid est actu, eo agit. Manifestum est autem quod primum quo corpus vivit, est anima. Et cum vita manifestetur secundum diversas operationes in diversis gradibus viventium, id quo primo operamur unumquodque horum operum vitae, est anima. Anima enim est primum quo nutrimur, et sentimus, et movemur secundum locum, et similiter quo primo intelligimus. Hoc ergo principium quo primo intelligimus, sive dicatur intellectus, sive anima intellectiva, est forma corporis. Et haec est demonstratio Aristotelis in II de Anima. Si quis autem velit dicere animam intellectivam non esse corporis formam, oportet quod inveniat modum quo ista actio quae est intelligere, sit huius hominis actio². » Porro nemo alium modum invenire poterit.]

[Sensus quaestionis est, an, sicut per virtutem patris producitur corpus filii, ita et producatur huius anima, sicut producuntur aliae formae substantiales; an vero, cum organisatur corpus, illi infundatur immediate a Deo, non quidem per emanationem, sed per viam creationis.

Teste Theodoreto, lib. V de Divinis decretis, Cerdon et Marcion dicebant animam humanam esse aliquid de substantia Dei¹, ex hoc quod dicitur Gen., II, 7, Deum inspirasse, seu ut fert alia versio, insufflasse in faciem hominis spiraculum vitae, quod spiraculum contendebant esse communicationem ipsius spiritus divini. Hunc errorem Manichaeis tribuit Aug., de Haeresib., haeres. 46, et in Priscillianistis damnant illum concilium Bracarense I, cap. 5, et Leo Papa, Epist. 91, alias 93, cap. 5, qui addit errorem hunc ex philosophorum quorundam et Manichaeorum opinione manasse.

Productionem animarum ex traduce sustinuerunt Tertullianus, Apollinaris et plures occidentales, teste S. Hieronymo, obscuriores tamen. De isto modo productionis dubitavit S. Augustinus, quem dubitantem secuti sunt S. Gregorius, Eucherius, Salvianus et Rabanus Maurus; quia videbatur illis difficile concipere quomodo aliter anima infantis contraheret peccatum originale in instanti conceptionis, cum Deus non sit author peccati.

Dico: Anima rationalis non est ex substantia divina, nec traducitur a parentibus, sed a Deo creatur et unitur corpori².

Prob. 1° ex S. Scriptura. Genes., II, 7, dicitur: Formavit Dominus Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem eius spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem.* Id est, Deus formavit corpus hominis ex terra, tamquam ex materia praeexistente, et illi infudit animam ex nihilo productam. Eccles., XII, 7: Revertatur pulvis in terram suam unde erat, et spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum. Porro, si spiritus sit ex semine, Deus non magis dedit illum quam corpus. Hebr., XII, 9, parentes dicuntur patres carnis, Deus autem dicitur Pater spirituum. Si animae a parentibus traducuntur, parentes erunt pariter patres spirituum, et Deus non erit magis pater spirituum quam carnis. Zach., XII, 1, Deus dicitur fingens spiritum hominis in eo. Nihil clarius. Item Psal. XXXII, 15: Qui finxit singillatim corda eorum. Nomine cordis S. Scriptura solet intelligere animam.

Prob. 2° ex conciliis et Patribus. Conc. Toletanum I in assertione fidei dicit, « animam hominis non divinae esse substantiae, aut Dei Patris, sed creaturam dicimus Dei voluntate creatam. » Lateranense V, sub Leone X, sess. 8, definit animam esse immortalem, et « pro corporum quibus infunditur multitudine, singulariter multiplicabilem, et multiplicatam, et multiplicandam. » Quod significat unamquamque animam ab extra produci seu creari singulariter, ad constituendam naturam humanam in unoquoque individuo.

S. Ambros., lib. de Arca et Noe, c. 4, dicit: « Ex nullo homine generantur animae. » S. Hieron., in cap. XII Eccles.: « Satis ridendi sunt qui putant animas cum corporibus fieri, et non a Deo, sed a corporum parentibus generari. » S. Hilarius, lib X de Trinit., probat Christum non assumpsisse animam de B. Virgine, eo quod « anima hominis opus sit Dei, carnis vero generatio semper ex carne sit...; anima nunquam ab homine gignentium originibus praebetur. » S. Bernard., sermo ii de Nativ., n. 1 et 6: « Compacta et confoederata sunt in te caro et anima: illa plasmata, haec inspirata... Quod unitur rationalis animae creatura terreno corpori..., creando immittitur, immittendo creatur. » In hoc Patres graeci latinis consentiunt.

Ex quibus omnibus nunc conclusionem nostram ad fidem pertinere et oppositam esse haereticam, videtur multis cum Authore, qui hic, q. 118, a. 2, o, dicit: « Ideo haereticum est dicere quod anima intellectiva traducatur cum semine. »

Prob. 3° ratione³. 1° Si foret virtus relicta ab anima parentis in semine ad producendam animam, esset vel materialis vel spiritualis. Atqui neutrum dici potest. Ergo. — Prob. min. 1° Non est materialis. Nulla enim virtus activa agit extra genus suum. Ergo virtus materialis non potest producere substantiam spiritualem. 2° Non est spiritualis, tum quia non est ab anima ut est spiritualis, sed ut est actus corporis, qua parte pertinet ad ordinem materialium; tum quia non posset permanenter subiectari in semine corporeo, donec corpus esset sufficienter organisatum; quod enim recipitur permanenter in subiecto, ad modum illius recipitur. Ergo.

2° Eorum quae sunt unius generis est idem modus prodeundi in esse⁴. Atqui anima est de genere substantiarum intellectualium, quae non possunt aliter intelligi prodire in esse, nisi per viam creationis, ut patet in angelis. Ergo.

Si obiicias pluries in S. Scriptura affirmari animas ex patre prodiisse, ut Genes., XLVI, 26: Cunctae animae quae ingressae sunt cum Iacob in Aegyptum et egressae sunt de femore illius, — respondeo cum Angelico⁵, quod in authoritate illa, et similibus, ponitur per synecdochen pars pro toto, id est anima pro homine, utpote nobilior. Non tamen intelligendum est quod totus homo sic egrediatur de femore patris, sed id tantum quod generationi carnali per se convenit, id est caro.

Obiicies contra primum testimonium Scripturae: 1° Inspiratio seu insufflatio qua factus est homo in animam viventem, Adamum solum respicit, et non probat

singulas animas posterorum eius per actum positivum Dei vere creari, et non per traducem ad existentiam adduci. Ergo hic locus est extra quaestionem et hic convenienter allegari non potest.

Resp. Nego ant. 1° Hic locus ab ipso Aquinate interpretatur sicut illum intelligimus. Postquam probavit, II Contra gent., c. 87, « animam humanam produci in esse a Deo per creationem, » de quacumque anima hoc pronuntians, addit: « Hoc etiam innuere videtur sacra Scriptura. Cum enim, de institutione aliorum animalium loquens, eorum animas aliis causis adscribat, utpote cum dicit, Gen., I, 20: Producant aquae reptile animae viventis, et similiter de aliis, ad hominem veniens, animam eius a Deo creari ostendit, dicens, ibid., II, 7: Formavit Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem eius spiraculum vitae. » Quod hic, iuxta Angelicum, saltem innuitur, est animam humanam quamcumque produci in esse a Deo per creationem. 2° Si anima humana aliter produci posset quam per creationem, verisimiliter Deus in initio eam produxisset eodem modo quo produxit animas aliorum animalium, scilicet per virtutem inditam et inhaerentem cuique naturae. Atqui, formato corpore Adami, Deus eius animam distincto et speciali actu creavit. Ergo hoc ipso demonstratur animam humanam aliter produci non posse. Et cum ex ipsa essentia sua anima debuit creari in Adamo, sequitur textum allatum innuere caeteras animas humanas, quae sunt eiusdem essentiae, a Deo immediate creari. 3° Ita ab antiquis scriptoribus fuit interpretatus ille textus. Theodoretus, Quaest. xxiii in Gen., haereticorum quos impugnat ita exponit sententiam: « Si ex insufflatione Dei creata est anima, erit utique anima ex substantia Dei. » Et respondet: « Extremae impietatis est et blasphemiae sententia huiusmodi. Nam per hoc Scriptura divina facilitatem creandi demonstravit, et ipsius animae naturam non obscure declaravit, nempe ipsam esse spiritum creabilem, invisibilem et intellectivum, expertem crassitudinis corporeae. »

Obiicies contra conciliorum textus: Concilium Toletanum definit quidem « animam hominis esse creaturam Dei voluntate creatam, » et concilium Lateranense, eam « multiplicari pro corporum quibus infunditur multitudine. » Atqui in his definitionibus non determinatur modus creationis et multiplicationis. Ergo in praesenti quaestione legitime invocari non possunt.

Resp. Dist. min. Non determinatur explicite modus creationis et multiplicationis, conc.; non determinatur implicite, nego. Nam 1° concilium Toletanum pronuntiat omnem animam humanam Dei voluntate creari. Atqui huiusmodi productio intelligi non potest nisi de creatione proprie dicta, et si interpretaretur in eo sensu quod anima humana ad esse adducitur per traducem, non magis crearetur quam corpus, quod, in quantum producitur per virtutem materialem seminis, dici non potest proprie, sed tantum lato sensu creari. Ergo decretum concilii creationem stricto sensu sumptam exprimit. 2° Concilium Lateranense definit animam « singulariter multiplicari pro corporum quibus infunditur multitudine. » Atqui hoc non verificatur, nisi pro unoquoque corpore per virtutem seminis producto una anima nullo modo praeexistens multiplicetur, id est per creationem producatur. Ergo ut prius. Et sufficit quod creatio implicite in supradictis decretis contineatur, ut in gratiam propositionis nostrae iure invocentur.]

[ Error fuit Origenis et Priscillianistarum, omnes animas ab initio mundi fuisse creatas cum angelis, et in poenam peccatorum quae commiserunt tunc sine corpore, fuisse detrusas in corpora tamquam in carceres. Unde unio animae cum corpore non esset essentialis, sed mere accidentalis, et homo ipse non deberet considerari ut ens specifice ab aliis distinctum, sed ut compositum quodammodo artificiale et temporarium; aut natura humana in anima sola consisteret¹.

Alius error in sensu opposito prodiit. Ioannes Marcus Pragensis, post Platonem, Asclepiadem et Protagoram, animationem protrahebat usque ad nativitatem infantis, anima matris interdum animam embryonis supplente: unde concludebat, nunquam committi posse verum homicidium per abortum. Quae doctrina ab Innocentio XI fuit damnata. Scholastici, inter quos Magister Sententiarum et ipse S. Thomas², eius commentator, amplexi sunt opinionem Aristotelis, qui docet animationem foetus non posse fieri ante perfectam organisationem corporis, et eam determinat, secundum sexum, ad quadragesimam diem post conceptionem in maribus, et ad octogesimam in feminis. Supponebant foetum antea vivere primo anima vegetativa, secundo anima sensitiva, quae, priori substituta, ipsa evanescebat adveniente anima intellectiva, et deinceps haec posterior, ut forma superior, vices duarum priorum propria virtute implebat. Quamvis haec doctrina communiter vigeret in scholis, Thomas Fienus, qui anno 1593 medicinae cathedram in universitate Lovaniensi adeptus est, audacter asseruit tertia die post conceptionem fieri perfectam animationem, quam aliqui vigesimae quintae et etiam septimae iam assignaverant. Haec sententia, etsi veritati propior, eodem iure quo aliae est profliganda. Igitur.

Dico: Anima rationalis creatur cum corpus humanum primo constituitur, id est in ipsa conceptione.

Prob. 1° ex S. Scriptura. Dicitur Iob, III, 3: Pereat dies in qua natus sum, et nox in qua dictum est: Conceptus est homo. Atqui haec vox homo non designat embryonem informem aut forma inferiori et fugitiva tantum delineatum, sed foetum iam naturam humanam essentialiter possidentem virtute formae substantialis quae hominem

proprie et actu constituit, id est anima rationalis. Ergo.-- Item, Psal. L, 6 et 7: Tibi soli peccavi... Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea. Patet ex hoc hominem in ipsa conceptione sua originali peccato inquinari. Atqui subiectum immediatum huius peccati non est ens nondum specificatum per formam propriam et pertinens vel ad genus plantae per animam vegetativam, vel ad genus brutorum per animam sensitivam, sed verus homo saltem essentialiter formatus et constitutus per animam rationalem, in qua residet proprie peccatum, sicut et gratia. Ergo.

Prob. 2° ex doctrina Ecclesiae. 1° Concilium Viennense, supra art. iii fuse relatum, definivit quod « quisquis asserere praesumpserit quod anima rationalis seu intellectiva non sit forma corporis humani per se et essentialiter, tanquam haereticus sit censendus. » Similiter concilium Lateranense quintum, hanc definitionem innovans, pronuntiat animam rationalem « vere, per se et essentialiter humani corporis formam existere. » Atqui, nisi ens quod per generationem humanam producitur ad diversa genera successive pertineat, antequam homo fiat, quod rationabiliter et omnino salva fide sustineri non potest, in prima sua constitutione, id est in ipsa conceptione, vera, propria et essentiali sua forma, quae est anima intellectiva, informari debet. Ergo.

In Brevi superius relato ad episcopum Wratislaviensem, Pius IX docet « unum esse in homine vitae principium, animam scilicet rationalem, a qua corpus et motum, et vitam omnem, et sensum accipit. » Atqui, cum corpus sit vivens in prima sui constitutione, seu in ipsa conceptione, si anima rationalis non crearetur et ei infunderetur nisi post aliquod tempus, haec anima non esset unicum principium vitae in homine, nec corpus vitam omnem ab eo principio acciperet. Ergo.

Prob. 3° rationibus theologicis. 1° Doctrinam de forma substantiali hominis mysterio Incarnationis divinae applicans, concilium Viennense definit « unigenitum Dei Filium... partes nostrae naturae simul unitas, ex quibus

ipse, in se verus Deus existens, fieret verus homo, humanum videlicet corpus passibile et animam intellectivam seu rationalem ipsum corpus vere per se et essentialiter informantem, assumpsisse ex tempore in virginali thalamo ad unitatem suae hypostasis et personae. » Ex quo compertum est Verbum Dei assumpsisse, in sua conceptione, corpus vere humanum, id est statim anima rationali informatum. Atqui natura humana non aliter constituta fuit in Christo quam in nobis. Ergo.

2° Alexander VII, in bulla institutionis festi Conceptionis B. M. V. declaravit, Ecclesiam in hac solemnitate recolere, non conceptionem materialem Mariae, quae per se obiectum cultus esse non posset, sed eius conceptionem formalem, seu instans quo eius anima et corpus fuerunt unita. Et Pius IX, in bulla Ineffabilis, definivit « beatissimam Virginem Mariam in primo instanti suae conceptionis fuisse... ab omni originalis culpae labe praeservatam immunem. » Atqui, sicut peccatum originale in anima rationali sedem habet, ita gratia sanctificans, qua beata Virgo in primo instanti suae conceptionis fuit donata, nonnisi in eamdem animam infundi potuit. Ergo.

3° In antiquis sanctionibus canonicis, poena excommunicationis latae sententiae fuerat decreta contra procurantes abortum foetus animati, et ita lex fuerat expressa propter opiniones currentes circa tempus animationis perfectae per adventum animae intellectivae, quas tamen nunquam Ecclesia approbavit. In constitutione Apostolicae Sedis, die 4 octobris 1869 editae, in qua numerus censurarum reducitur, legimus: « Procurantes abortum, effectu secuto. » Quod significat excommunicationem incurri quocumque tempore crimen patretur, etiam paucis diebus post conceptionem. Atqui haec poena infligitur propter homicidium, et verum homicidium non committitur, nisi cum homo iam informatus est per animam intellectivam. Ergo.

4° Rituale romanum praecipit ut, « si mater praegnans mortua fuerit, foetus quamprimum caute extrahatur, ac si vivus fuerit, baptizetur. » Nullum tempus statuitur; unde,

quaecumque sit aetas foetus, hoc observandum est. Ergo supponitur foetum a principio informari anima intellectiva.

Prob. 4° rationibus physiologicis. 1° Per generationem proprie dictam, omne ens generat sibi specifice simile. Atqui, si in ipsa conceptione ens generatum ab homine non sit anima intellectiva informatum, non est specifice simile generanti. Ergo. — Prob. min. Homo generans habet formam unicam substantialem, quae est anima intellectiva, a qua specificatur. Ergo, si ens ab eo generatum non statim informetur anima intellectiva, sed prius et ad tempus anima vegetativa tantum, aut sensitiva, non est specifice simile generanti, sed pertinet primo ad genus plantae, vel bruti. Quod omnino repugnat.

2° Homo non est ens multiplex, etiam successive, sed unum. Ergo in prima sui constitutione, seu in conceptione, habere debet essentiale principium suae unitatis. Hoc ita demonstrat Angelicus, II Contra gent., c. 58: « Ab eodem aliquid habet esse et unitatem; unum enim consequitur ad ens. Cum igitur a forma unaquaeque res habeat esse, a forma etiam habebit unitatem. Si igitur in homine ponantur plures animae sicut diversae formae [successivae], homo non erit unum ens, sed plura; nec ad unitatem hominis ordo formarum sufficiet, quia esse unum secundum ordinem, non est esse unum simpliciter, cum unitas ordinis sit minima unitatum. »

3° Si anima intellectiva foetui iam concepto nonnisi post aliquod tempus adveniat, cum hic foetus iam informari debuerit aliqua forma vel vegetativa, vel sensitiva, quae illum tali vel tali generi adscripserit, sequitur quod anima intellectiva accidentaliter tantum ei uniatur, et ideo non sit forma substantialis huius corporis. Ergo. Audiamus iterum Doctorem nostrum sic ratiocinantem, ibid.: « Ad hoc redibit praedictum inconveniens, ut scilicet ex anima intellectiva et corpore non fiat unum simpliciter, sed secundum accidens tantum. Omne enim quod alicui advenit post esse completum, advenit ei accidentaliter, cum sit extra essentiam eius. Quaelibet etiam forma substantialis facit ens completum in genere substantiae; facit enim ens actu, et hoc aliquid³. Quidquid igitur post primam formam substantialem advenit rei, accidentaliter adveniet. Cum igitur anima nutritiva sit forma substantialis (vivum enim substantialiter de homine praedicatur et de animali), sequetur quod anima sensitiva adveniat accidentaliter, et similiter intellectiva; et sic neque animal neque homo simpliciter significabit unum, neque aliquod genus, neque species in praedicamento substantiae. »]

[Primum hominem constitutum fuisse in statu gratiae sanctificantis antequam peccaret, est doctrina fidei definita in concilio Trident., sess. V, can. 1, his verbis: « Si quis non confitetur primum hominem, cum mandatum Dei in paradiso fuisset transgressus, statim sanctitatem et iustitiam in qua constitutus fuerat amisisse...; anathema sit. » Concilium dicit constitutus, et non creatus, ut declinaret controversiam inter theologos agitatam, de qua hic est quaestio. Quidam enim, saltem tempore D. Thomae¹, agnoscebant quidem primum hominem donatum fuisse gratia sanctificante antequam peccaret, eam tamen non accepisse in sua creatione contendebant. Sed cum communi nunc et longe probabiliori sententia

Dico: Primus homo creatus fuit in gratia sanctificante².

Prob. 1° ex S. Scriptura. Eccles., VII, 30: Fecit Deus hominem rectum. Atqui, secundum phrasim S. Scripturae, recti dicuntur iusti; unde Cantic., I, 3: Recti diligunt te; Psal., VII, 11: Salvos facit rectos corde; Psal., XXXII, 1: Exultate iusti in Domino, rectos decet collaudatio. Ergo.

Prob. 2° ex SS. Patribus. Hieron., lib. I adv. Iovinian., c. 16, dicit: « Cum boni creati simus et recti a Deo, ipsi vitio nostro sumus ad peiora delapsi. » Hilarius, apud Aug., lib. II contra Iulian., c. 8, n. 27: « In Adae offensa generositatem primae et beatae illius creationis amisimus. » Ipse Aug., lib. de Corrept. et Gratia, c. 11, n. 31: « Nec ipsum ergo [Adamum] Deus esse voluit sine sua gratia, quam reliquit in eius libero arbitrio. » Et in Enchirid., c. 106, n. 28, loquens de Adamo ante peccatum, iustitiam ei attribuit: « Etsi peccatum in solo libero arbitrio erat constitutum, non tamen iustitiae retinendae sufficiebat liberum arbitrium, nisi participatione immutabilis boni divinum adiutorium praeberetur. » Damascenus, lib. II de Fide orthod., c. 12: « Creavit Deus hominem innocentem, rectum, probum, omni virtutum genere ornatum, angelum alterum, adoratorem mixtum, spiritum simul et carnem, spiritum ob gratiam. »

Prob. 3° rationibus. 1° Eadem est hic ratio de homine ac de angelo; aequaliter enim uterque ordinatur ad gratiam³. Atqui angeli fuerunt creati in gratia, ut definit S. Aug., lib. XII de Civit., c. 9, n. 2, dicens de angelis: « Eos cum bona voluntate, id est cum amore casto, quo illi adhaererent, creavit, simul eis et condens naturam et largiens gratiam. » Ergo et homo creatus fuit in gratia.

2° Beatitudo in qua Deus creavit hominem in hoc sita erat, quod ratio subdebatur Deo, rationi inferiores vires et corpus; prima autem subiectio erat causa secundae et tertiae⁴. Atqui secunda et tertia non erant naturales, alioquin mansissent post peccatum⁵. Ergo nec prima: sicque erat per donum supernaturale gratiae.

3°⁶ — Repugnat dicere Deum condidisse hominem ad finem supernaturalem, et non ei statim contulisse omnia quae necessaria erant ad hunc finem prosequendum; quia, quamdiu durasset hic status, homo simul debuisset ad talem finem tendere et non potuisset ad illum pertingere: quod implicat, ut quid contradictorium et sapientiae ac iustitiae Dei oppositum. Atqui sine gratia sanctificante homo ad finem suum supernaturalem non poterat tendere. Ergo statim ac hominem creavit, Deus eum gratia sanctificante donavit.

Dices: Apostolus, Ⅰ Cor., XV, 45, opponens Adamum Christo, dicit: Factus est primus Adam in animam viventem, novissimus autem in Spiritum vivificantem. Atqui vivificatio Spiritus est per gratiam sanctificantem. Ergo.

Resp. Nego conseq. Apostolus ibi comparat Adamum cum Christo, non quantum ad animam, sed quantum ad corpus, in eius resurrectione, ita ut sensus sit quod Adam in sua creatione acceperit corpus animale indigens alimento, ut caetera animalia, Christus autem in sua resurrectione acceperit corpus spirituale, hoc est non indigens alimentis⁷.

Petes 1° utrum primus homo in iustitia constitutus fuerit more adultorum, mediante actu liberi arbitrii, scilicet consensu in acceptationem gratiae.

Resp. probabilius affirmative. 1° — Quia per collationem gratiae contrahitur spiritualis amicitia inter Deum et hominem. Amicitia autem importat mutuam animorum consensionem. Ergo, dum confertur gratia habenti usum rationis, convenit ut ipsi illius collationi per aliquem suum actum consentiat. — Subsumo. Atqui Adam creatus

fuit cum perfecto usu rationis. Ergo. 2° Quia modus recipiendi gratiam, libere eius infusioni consentiendo, nobilior est quam ille modus quo infantes eam recipiunt. Nihil autem vetat hunc nobiliorem modum primo parenti attribuere, quia communis est omnibus adultis, secundum hoc Apostoli, Ⅰ Cor., XV, 10: Gratia Dei mecum, et hoc postulat excellentia doni divini, ut acceptetur ab eo qui libero arbitrio gaudet, sicut et convenit nobilitati naturae humanae ut libere cum Deo amicitiam ineat.

Obiici non potest quod, si homo vere creatus fuerit in gratia sanctificante, non potuit eius infusioni vere consentire, quia prius est esse quam agere. Licet enim consensus liberi arbitrii fuerit simul tempore cum infusione gratiae, potest tamen dici dispositio ad illam, quatenus natura praecederet gratiam in genere causae materialis, comitaretur autem eam, per modum concursus, in genere causae efficientis. Et hoc ipsum docet Angelicus hic q. 95, a. 1, ad 5. Sibi obiicit: « Ad hoc quod aliquis accipiat gratiam, requiritur consensus ex parte recipientis... Sed consensus in gratiam non potest nisi prius existentis. Ergo homo non accepit gratiam in primo instanti suae creationis. » Respondet: « Cum motus voluntatis non sit continuus, nihil prohibet etiam in primo instanti suae creationis primum hominem gratiae consensisse. »

Petes 2° utrum Adam in statu innocentiae habuerit omnes virtutes.

Resp. Adam in statu innocentiae aliqualiter habuit omnes virtutes⁸; quia, ut dictum est, talis erat rectitudo primi status, quod ratio erat Deo subiecta, inferiores autem vires rationi. Atqui virtutes nihil aliud sunt quam perfectiones quaedam quibus ratio ordinatur in Deum, et inferiores vires disponuntur secundum regulam rationis. Ergo.

Confirmatur. Primus homo, ut diximus, fuit creatus in gratia sanctificante. Atqui gratia sanctificans est radix

omnium virtutum, quae ab ipsa, tamquam proprietates ab essentia, fluunt. Ergo.

Dixi aliqualiter, quia non omnes virtutes eodem modo et aeque perfecte fuerunt in primo homine; quaedam enim fuerunt quoad habitum et actum, quaedam quoad habitum tantum. Virtutes quae nullam involvunt imperfectionem, ut charitas et iustitia, fuerunt quoad habitum et actum. Quae important imperfectionem, sed non repugnantem perfectioni primi status, ut fides, quae est de non visis, et spes, quae est de non habitis, pariter fuerunt quoad habitum et actum. Quae vero important imperfectionem repugnantem perfectioni primi status, ut poenitentia et misericordia, fuerunt quoad habitum tantum, et non quoad actum. Perfectioni enim primi status repugnabat peccatum, de quo est poenitentia, et miseria aliena, de qua est misericordia. Erat tamen sic dispositus Adam, ut, si peccaret, doleret, et si miseriam in alio videret, eam pro posse repelleret; sicque poenitentia et misericordia in eo erant quoad habitum.

Hic inquiri potest, quid sit status naturae purae; quid integritas naturae; quid status iustitiae originalis; an integritas et iustitia originalis sic debitae fuerint humanae naturae, ut status naturae purae esset impossibilis; an tam Adamo quam angelis, praeter gratiam habitualem, necessaria fuerit gratia actualis per se efficax ad perseverandum. Hae quaestiones melius et commodius resolventur in dissertatione praeambula tractatus de Gratia.]

[ Dico 1°: Primus homo habuit cognitionem a Deo infusam omnium rerum quas homines naturaliter cognoscere possunt, supernaturalium vero tantam habuit cognitionem, quanta erat necessaria ad gubernationem humanae

vitae secundum illum statum ordinatum ad finem supernaturalem¹.

Prob. Primus homo a Deo conditus est ut esset principium aliorum hominum, non solum per generationem corporalem, sed etiam per instructionem et gubernationem, in ordine non solum naturali et morali, sed etiam supernaturali ad quem fuit elevatus. Ergo, sicut institutus est in statu perfecto quantum ad corpus, ut statim posset generare, ita etiam institutus est in statu perfecto quantum ad animam, ut posset statim alios instruere, se et alios gubernare, tam in ordine naturali et morali, quam in ordine supernaturali ad quem totum genus humanum in Adamo erat elevatum. — Subsumo. Atqui non potuisset bene alios instruere, se et alios gubernare tam in ordine naturali et morali, quam in ordine supernaturali, nisi habuisset cognitionem omnium rerum tam naturalium quam moralium quae studio et diligentia humana acquiri possunt, et earum supernaturalium quae ad finem supernaturalem sunt scitu necessariae. Ergo. Hinc Eccli., XVII, 5 et 6, Sapiens de primis parentibus dicit: Disciplina intellectus replevit illos, creavit illis scientiam spiritus, sensu implevit cor illorum, et mala et bona ostendit illis.

Hinc inferes 1° Adamum habuisse fidem explicitam mysteriorum divinorum, et specialiter incarnationis, ut docet Angelicus noster, 2ª 2ae, q. 7, a. 1, o: « Via hominibus veniendi ad beatitudinem est mysterium incarnationis et passionis Christi. Dicitur enim Act., IV, 12: Non est aliud nomen datum hominibus in quo oporteat nos salvos fieri. Et ideo mysterium incarnationis Christi aliqualiter oportuit omni tempore esse creditum apud omnes, diversimode tamen secundum diversitatem temporum et personarum. Nam ante statum peccati homo habuit explicitam fidem de Christi incarnatione, secundum quod ordinabatur ad consummationem gloriae, non autem secundum quod

ordinabatur ad liberationem a peccato per passionem et resurrectionem, quia homo non fuit praescius peccati. Videtur autem incarnationis Christi praescius fuisse, per hoc quod dixit: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, ut habetur Genes., II, 24. Et hoc Apostolus ad Ephes., V, 32, sacramentum magnum esse in Christo et Ecclesia dicit; quod quidem sacramentum non est credibile primum hominem ignorasse. » Porro, si incarnationis fidem explicitam habuit Adam, consequenter Trinitatis eamdem fidem habuit, cum incarnatio non possit explicite credi sine fide explicita Trinitatis.

Inferes 2° scientiam naturalium Adae infusam fuisse eiusdem speciei ac nostra²; quia erat tantum per accidens infusa, cum posset humano modo acquiri. Sic oculi quos Christus caeco nato dedit, fuerunt eiusdem speciei cum oculis quos natura producit.

Inferes 3° Adamum fuisse omnium hominum, excepto Christo, sapientissimum; quia nullus praeter eum institutus fuit magister et gubernator omnium hominum, vel per se, vel per suos posteros priores, quos ipse instruxisset. Ergo conveniens erat ut ipse caeteris hominibus scientiae praestantia antecelleret.]

[Resp. negative. Appetitus sensitivus in Adamo innocente ita perfecte rationi erat subditus, ut nullis inordinatis concupiscentiae motibus esset obnoxius.

Est de fide; sic enim definitum fuit a concilio Trident., sess. V, can. 5: « Concupiscentiam, quam aliquando Apostolus peccatum appellat, sancta synodus declarat Ecclesiam catholicam nunquam intellexisse peccatum appellari, quod vere et proprie in renatis peccatum sit, sed quia ex peccato est et ad peccatum inclinat. Si quis autem contrarium senserit, anathema sit. »

Prob. 1° ex S. Scriptura. Eccles., VII, 30: Fecit Deus hominem rectum. Atqui homo non fuisset rectus, si inordinatis concupiscentiae motibus fuisset obnoxius. Ergo. Dicitur Genes., III, 7: Aperti sunt oculi amborum, cumque cognovissent se esse nudos, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi perizomata; id est erubuerunt, quia senserunt motus concupiscentiae inordinatae. Atqui hunc pudorem post peccatum tantum experti sunt, nam antea dictum fuerat ibid., II, 25: Erat autem uterque nudus, Adam scilicet et uxor eius, et non erubescebant. Ergo.

Prob. 2° authoritate S. Aug. locum supradictum interpretantis lib. XI de Genes. ad litt., c. 1, n. 3: « Erant ergo ambo nudi. Verum est, omnino nuda erant corpora duorum hominum in paradiso conversantium. Nec pudebat eos. Quid enim puderet, quando nullam legem senserant in membris suis repugnantem legi mentis suae? Quae illos poena peccati post perpetrationem praevaricationis secuta est, usurpante inobedientia prohibitum, et iustitia puniente commissum. Quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non confundebantur: nullus motus erat in corpore cui verecundia deberetur; nihil putabant velandum, quia nihil senserant refrenandum. » Consentiunt alii Patres.

Prob. 3° ratione¹. Rectitudo in qua Deus creavit hominem in hoc consistebat, quod ratio subdebatur Deo, rationi inferiores vires, et animae corpus. Atqui, si concupiscentia viguisset in primo homine, ordo non fuisset perfectus in eo, et dici non posset rectus. Ergo.]

[Resp. affirmative¹.

Prob. ex S. Scriptura. Genes., II, 7, dicitur: Formavit Dominus Deus hominem de limo terrae. Ibi per hominem intelligitur solus Adam, siquidem postea dicitur Evam factam esse ex una costa Adae. Hinc Tob., VIII, 8, legitur: Tu fecisti Adam de limo terrae, dedistique ei adiutorium Evam. Limus autem est terra seu pulvis aqua mixtus. Unde S. Scriptura hominem saepe vocat lutum, ut Iob, XXXIII, 6; Is., XLV, 9 et LXIV, 8; Ierem., XVIII, 6; Eccli., XXXIII, 13 et XXXVIII, 33.

Ita fieri congruum erat, quia homo in finibus ordinis spiritualis et materialis positus, debet habere in se naturam spiritualem in anima, et virtualiter in corpore naturas cunctorum entium materialium, quorum elementa in terra continentur. Ita factus est mundus abbreviatus, et sicut per animam homo appropinquat ad substantias separatas, seu angelicas, et per eas ad Deum; sic, propter affinitatem quam habent cum corpore humano, corporalia omnia, quae fuerunt dominio Adami subiecta, ad creatorem suum per hominem religantur.

Ratio autem moralis huius facti, iuxta S. Hieronymum, est ut homo intuens materiam corporis sui, sciat nihil esse ea vilius, desinatque de sua origine gloriari. Altera ratio, secundum alios, est ut spes resurrectionis confirmaretur, et homines admonerentur quod, qua facultate Deus potuit corpus Adae e pulvere in principio mundi formare, eadem poterit e sepulchrali pulvere corpora nostra evocare et suae pristinae integritati restituere.

Petes 1° an corpus humanum fuerit immediate a Deo productum.

Resp. affirmative². Omne enim quod fit a creatura, fit ex aliquo praeexistente simili secundum speciem; factum enim et faciens oportet esse similia secundum speciem. Atqui in prima formatione corporis humani, nullum fuit praeexistens simile secundum speciem. Ergo.

Quidam Iudaei et Ariani in ea fuerunt opinione, quod haec verba, Genes., I, 26: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, dirigerentur a Deo, non ad personas divinas, sed ad angelos. At falsa prorsus est haec opinio, tum quia homo non dicitur in S. Scriptura factus ad imaginem angeli, sed Dei; tum quia Deus non solet dicere angelis, ut sociis: Faciamus, sed ipsis imperat, ut Dominus ministris.

Petes 2° in quanta statura fuerit productum corpus Adae.

Resp. corpus Adae fuisse productum in ea statura quae convenit viro perfecto, puta sex pedum circiter. Neque obstat quod Iosue, XIV, 15, dicitur: Adam maximus inter Enacim situs est, ex quo quidam dixerunt Adamum fuisse proceritatis giganteae; quia ibi nomen Adam non est nomen proprium primo parenti, sed nomen appellativum seu commune speciei humanae, quasi diceretur vir vel homo inter filios Enacim, qui erant gigantes. Adde quod in S. Scriptura nulla fiat mentio gigantum, nisi capite vi, 4, Genes., post mortem Adae.

Petes 3° in qua conditione physica fuerit productus Adam.

Resp. eum fuisse productum talem qualis debuerat esse in aetate florentissima, id est aptissimum ad omnes tam corporis quam mentis operationes: quod circa trigesimum annum communiter contingit, quae aetas habetur ut perfecta. Ratio congruentiae sumitur ex hoc quod Christus post trigesimum tertium annum a nativitate sua temporali naturam humanam perfecte reparavit, opus redemptionis nostrae complendo. Quaerit Aug., lib. VI de Genes. ad litt.,

c. 13, n. 23: « Quomodo fecit eum Deus de limo terrae: utrum repente in aetate perfecta, hoc est virili atque iuvenili, an sicut nunc usque format in uteris matrum? » Respondet ibid., c. 18, n. 29: « Adam factus est, cum de limo formatus est, sicut est credibilius, iam perfectae virilitatis... Ibi enim erat, non solum ut ita fieri posset, verum etiam ut ita eum fieri necesse esset. »]

[Quod quis sit immortalis, dupliciter intelligi potest: 1° quod non possit mori; sic angeli, sic beati in coelo; 2° quod possit non mori. — Certum est Adamum non fuisse immortalem primo sensu, siquidem sit mortuus: nisi intelligatur in sensu composito status innocentiae, scilicet quod, eo perseverante, non potuisset mori. Quaestio itaque de immortalitate secundo sensu accepta procedit.

Hanc primis parentibus denegarunt Pelagiani, dicentes eos independenter a peccato fuisse mortales, sicuti nos sumus modo. Contra quos

Dico: Primi parentes sic fuerunt immortales, ut si in innocentia perseverassent, nunquam fuissent mortui¹.

Prob. 1°. Est de fide. Concilium Milevitanum, can. 1, sic definit: « Quicumque dixerit Adam primum hominem mortalem factum, ita ut, sive peccaret, sive non peccaret, moreretur in corpore, non peccati merito, sed necessitate naturae; anathema sit. » Similiter Trident., sess. V, can. 1: « Si quis non confitetur primum hominem Adam, cum mandatum Dei in paradiso fuisset transgressus, statim sanctitatem et iustitiam in qua constitutus fuerat amisisse, incurrisseque per offensam praevaricationis huiusmodi iram et indignationem Dei, atque ideo mortem, quam

antea illi comminatus fuerat Deus, et cum morte captivitatem sub eius potestate qui mortis deinde habuit imperium, hoc est diaboli, totumque Adam per illam praevaricationis offensam secundum corpus et animam in deterius commutatum fuisse; anathema sit. »

Prob.² 2° ex illo Genes., II, 17: In quocumque die comederis ex eo ligno morte morieris, id est mortalis eris. Ibi sermonem esse de morte corporis, constat ex cap. seq., 17, 19, ubi Deus, in executionem huius comminationis, dicit Adae peccatori: Quia audisti vocem uxoris tuae, et comedisti de ligno ex quo praeceperam tibi ne comederes..., in sudore vultus tui vesceris pane, donec revertaris in terram de qua sumptus es; quia pulvis es, et in pulverem reverteris.

Confimatur ex Apostolo, qui, cum dixisset, Rom., V, 12: Per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors, et cap. VI, 23: Stipendia peccati mors, se intelligere de morte corporali aperte indicat cap. VIII, 10, ubi dicit: Corpus quidem mortuum est, id est morti obnoxium, propter peccatum, spiritus vero vivit propter iustificationem. Et I Cor., XV, 21: Per hominem, inquit, scilicet Adamum, mors, et per hominem, scilicet per Christum, resurrectio mortuorum: ubi aperte loquitur de morte corporali, quam opponit resurrectioni corporum.

Adde: Sap., I, 13, dicitur: Deus mortem non fecit, id est, Deus non ita hominem condidit, ut esset morti obnoxius, si in eo statu perseverasset in quo creavit illum. Et cap. II, 23 et 24: Deus creavit hominem inexterminabilem... Invidia autem diaboli mors introivit in orbem terrarum; id est, Deus creavit hominem immortalem, graece in incorruptione, si diabolo tentanti non consensisset; per illius enim invidiam mors introivit in mundum.

Prob. 3° ab authoritate SS. Patrum. Aug. dicit, Epist. 157³, n. 19: « Solo originali vitio tenentur obstricti [infantes], per quod eos regnum mortis traheret ad condemnationem... Mors temporalis et ipsa de originali delicto propagata est. » Idem, lib. I de Peccatorum meritis et remissione, c. 2, n. 2: « Si non peccasset Adam, non erat exspoliandus corpore, sed supervestiendus immortalitate et incorruptione, ut absorberetur mortale a vita, id est ab animali in spirituale transiret. » Et ibidem, c. 4, n. 4: « Corpus, inquit [Apostolus], mortuum est, non propter fragilitatem terrenam, quia de terrae pulvere factum est, sed propter peccatum. Quid amplius quaerimus? Et vigilantissime non ait, « mortale, » sed, mortuum. » Alibi pluries idem docet. Legendi sunt etiam Athanas., orat. Contra gentes; Hieron., in Quaest. Hebraic.; Greg., lib. XI Moral., c. 27. In quo caeteri consentiunt.

Petes 1° unde primo homini in statu innocentiae proveniebat immortalitas.

Certum est non provenisse ex natura seu ab intrinseco hominis; cum enim corpus Adae esset, sicut nostrum, compositum ex elementis dissimilibus, unde nascebantur qualitates contrariae, quae continuo inter se pugnant, ex hac pugna debebat sequi naturaliter dissolutio corporis, sicut evenit in caeteris animalibus, quae immortalitate non fuerunt donata. Quaerendum est ergo quae fuerit altera causa huius immortalitatis, praeter innocentiam.

Resp. Fuerunt plures causae simul concurrentes ad immortalitatem primorum parentum in statu innocentiae.

Primam et praecipuam causam sic enuntiat S. Thomas⁴: « Non corpus eius erat indissolubile per aliquem immortalitatis vigorem in eo [naturaliter] existentem; sed inerat animae vis quaedam supernaturaliter et divinitus data, per quam poterat corpus ab omni corruptione praeservare, quamdiu ipsa Deo subiecta mansisset. » Hanc autem virtutem supernaturaliter inditam videtur S. Doctor intelligere ipsam iustitiam originalem. Etenim 1^a 2^ae, q. 85, a. 5, o, dicit: « Per accidens aliquid est causa alterius, si sit causa removens prohibens... Et hoc modo peccatum primi

parentis est causa mortis et omnium huiusmodi defectuum in humana natura, in quantum per peccatum primi parentis sublata est originalis iustitia, per quam, non solum inferiores animae vires continebantur sub ratione absque omni deordinatione, sed totum corpus continebatur sub anima absque omni defectu. Et ideo, subtracta hac originali iustitia per peccatum primi parentis, sicut vulnerata est humana natura quantum ad animam per deordinationem potentiarum, ita etiam est corruptibilis effecta per deordinationem ipsius corporis. Subtractio autem originalis iustitiae habet rationem poenae, sicut etiam subtractio gratiae. Unde etiam mors et omnes defectus corporales consequentes sunt quaedam poenae originalis peccati, et quamvis huiusmodi defectus non sint intenti a peccante, sunt tamen ordinati secundum iustitiam Dei punientis. »

Secunda causa erat bona dispositio seu complexio corporis, qua non equidem reddebatur indissolubile, sed idoneum ut ab anima praeservaretur a mortalitate, per vim supernaturalem ipsi animae inditam.

Tertia erat esus fructus arboris quae vocatur, Genes., II, 9, lignum vitae in medio paradisi: de quo mox.

Quarta erat hominis innocentis scientia et prudentia.

Quinta, singularis Dei providentia circa hominem innocentem⁵.

Hae autem duae ultimae causae maxime spectant praeservationem hominis innocentis a morte violenta, seu a nocivis extrinsecis, ut igne, fulmine, aqua, gladio, veneno et similibus.

Petes 2° quomodo esus ligni vitae concurrebat ad immortalitatem hominis innocentis.

Resp. Esus ligni concurrebat ad immortalitatem primorum parentum in quantum confortabat ad tempus virtutem activam speciei, seu potentiam nutritivam, ne debilitaretur ex sumptione alimenti extranei⁶. Dico, ad tempus,

nam non causabat simpliciter immortalitatem, sed secundum quid tantum, quia non poterat praestare corpori ut nunquam dissolvi posset. Cum enim virtus cuiuscumque corporis sit finita, haec ligni vitae virtus erat finita, nec poterat dare corpori virtutem durandi tempore infinito; quo enim maior vel minor est virtus, eo maiorem vel minorem durabilitatem imprimit effectui. Lignum ergo vitae sumptum praeservabat a corruptione et debilitate ad determinatum tempus tantum, quo finito, vel homo translatus fuisset ad vitam spiritualem et aeternam, vel indiguisset iterum sumere de ligno vitae.

Inde colliges, primos parentes in statu innocentiae indiguisse cibo et potu⁷. Id patet ex illo Genes., II, 16 et 17: Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede; de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. Haec tamen fames et sitis non erat crucians, seu ut infert molestiam, sed ut est nudus appetitus cibi et potus necessarii. Adde quod cibus non esurienti sit ingratus. Non est autem dubium quin cibus fuerit gratus primo homini. Ergo esuriit. — Quod ergo S. Aug. lib. XIV de Civit., c. 26, dicit: « Cibus aderat, ne esuriret; potus, ne sitiret, » intelligendum est de fame et siti cruciante, seu inferente molestiam. Unde ibid., lib. XIII, c. 20, dicit: « Alebantur aliis [lignis] quae sumebant, ne animalia corpora molestiae aliquid esuriendo ac sitiendo sentirent. »]

[Resp. affirmative¹.

Prob. 1° ex S. Scriptura. Genes., I, 28, Deus dixit primis parentibus: Crescite et multiplicamini, et replete terram. Ergo².

Si contendas Deum id dixisse primis parentibus, quia praeviderat eos peccaturos, et ob peccatum futuros obnoxios morti, ideoque ne, morientibus illis, cessaret genus humanum, voluisse vi istius benedictionis ante peccatum datae, ut post peccatum vacarent generationi, ad multiplicandos homines,

Resp. 1° hanc evasionem esse merum figmentum absque ullo fundamento, et id demonstratur sive ex S. Scriptura, sive ex traditione, aut a ratione, et est contra sensum naturalem et obvium S. Scripturae. 2° Haec eadem verba direxit Deus ad bruta animantia, quae non sunt capacia peccati, ibid., 22. Ergo independenter a peccato verificata fuissent.

Confirmatur. Incredibile est Deum creasse hunc universum et omnia quae in eo sunt ad usum duorum dumtaxat hominum, et hos duos solos completuros fuisse numerum electorum ad coelestem patriam.

Prob. 2° ratione³. Principalis intentio naturae universalis est ad id quod est semper et perpetuum; ad temporale vero non est nisi in quantum ordinatur ad aliud quod sit perpetuum; alioquin, eo temporali corrupto, cassa et frustanea maneret principalis intentio naturae universalis. Atqui in rebus corruptibilibus nihil est perpetuum et semper manens, nisi species; substantiae vero incorruptibiles semper manent, son solum secundum speciem, sed etiam secundum individua. Ergo, licet in substantiis incorruptibilibus, non solum species, sed ipsa etiam individua sint de principali intentione naturae universalis, in rebus corruptibilibus tamen solum bonum speciei, non vero individui, est de principali intentione naturae universalis, et ad conservationem speciei generatio ordinatur. — Subsumo. Atqui homo est quasi medium inter naturas corruptibiles et naturas incorruptibiles; constat enim corpore, quod est corruptibile, et anima, quae est incorruptibilis. Ergo, licet ex parte corporis competat ei generatio ut servetur bonum speciei, ex parte tamen animae competit quod

multitudo individuorum sit per se intenta a natura universali, seu potius ab authore naturae, qui solus est animarum humanarum creator; consequenter quod generatio ad multiplicationem hominum fuisset in statu innocentiae.

Confirmatur. Si in statu innocentiae solum bonum speciei fuisset de intentione naturae, Adam solus, et non Eva, debuisset creari immortalis, siquidem in eo solo sufficienter conservata fuisset species humana.

Prob. 3° ab inconvenienti⁴. Si in statu innocentiae non fuisset generatio ad multiplicationem generis humani, sequitur quod peccatum necessarium erat ad tantum bonum qualis est multiplicatio generis humani, et maxime electorum. Atqui peccatum nullo modo supponi potest necessarium. Ergo independenter a peccato fuisset multiplicatio generis humani.]