Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

¹

[Triplex genus unionis distinguitur. Accidentalis est, si ex duabus substantiis unitis non exurgit nova essentia, neque resultat communicabilitas actionum. Ita unitur homini vestis qua induitur. — Personalis est unio, cum inter substantias quae uniuntur habetur unitas et communicabilitas actionum, quatenus actiones alterutrius substantiae, ut principii quo, sunt etiam alterius principii quod, nempe suppositi, in quo utrumque subiectum unitur. Ita in Christo sunt actiones divinae et actiones humanae, secundum quod procedunt ab alterutra natura ut principio quo, omnes tamen pertinent, ut ad principium quod, ad personam Christi, Dei simul et hominis. — Unio essentialis habetur, quando ex duabus substantiis unitis exurgit, non solum unitas et communicabilitas actionis, sed etiam unitas specifica naturae in qua substantiae unitae existunt.]

Dico 1°: Unio animae cum corpore non est accidentalis.

Est contra Platonem, qui censuit animam praeexistentem uniri extrinsece corpori, eo ferme modo quo unitur nauta navi, id est accidentaliter. Haec sententia, quam sequi videtur D. de Bonald, cum hominem definit « intelligentiam utentem organis corporeis, » non est vera. Communi enim sensu hominum ponitur quod homo essentialiter constat anima rationali et corpore organico, ut principiis physicis et essentialiter requisitis ad eius specificam naturam constituendam. Unde intimior est unio inter animam nostram et corpus nostrum.

Dico 2°: Unio animae humanae cum corpore est personalis.

Prob. Ut conscientia evidenter testatur, multigenae

actiones, sive corporeae, ut sedere, sive vegetativae, ut digestio et nutritio, sive sensitivae, ut videre et imaginari, sive intellectivae, ut cognoscere et velle, unius eiusdemque principii quod sunt, nempe totius hominis, quamvis actiones illae homini conveniant a diverso principio quo, ut cadere a corpore, et intelligere ab anima. Atqui unitas et communicabilitas actionum ex substantiis unitis est signum unionis personalis. Ergo unio animae et corporis in homine est unio personalis.

Dico 3°: Unio animae humanae cum corpore est etiam essentialis.

Prob. Ut iam animadvertimus, ex sensu hominum communi, si velimus hominem physice et essentialiter definire, non dicimus quod homo sit anima rationalis, neque quod sit corpus organicum, sed quod sit compositum ex anima rationali et corpore organico. Videlicet ex anima rationali et corpore organico resultat una natura specifica substantialis (anima enim et corpus sunt substantiae, non accidentia), quae est ipse homo, a quo si una vel altera subtrahatur, ipse perimitur. Atqui quae hoc modo uniuntur, sunt unita unione essentiali. Ergo unio animae humanae cum corpore non est tantum unio personalis, sed etiam unio essentialis.

Utramque praecedentem conclusionem paucis complexus est S. Thomas, p. 3ª, q. 2, a. 1, ad 2, ubi ait: « Ex anima et corpore constituitur in unoquoque nostrum duplex unitas, naturae et personae. Naturae quidem, secundum quod anima unitur corpori, formaliter perficiens ipsum, ut ex duobus fiat una natura, sicut ex actu et potentia, vel materia et forma... Unitas vero personae constituitur ex eis in quantum est unus aliquis [nempe homo], subsistens in carne et anima. »

Confirmatur. In symbolo Athanasiano de hac duplici unione personali et essentiali aperta fit mentio. Dicitur enim de Christo: « Perfectus Deus [natura divina], perfectus homo [natura humana], ex anima rationali et humana carne subsistens. » Quae posteriora verba unionem essentialem naturae humanae exprimunt. Insuper:

« Sicut anima rationalis et caro unus est homo (en persona in simplici homine), ita Deus et homo unus est Christus (non unitate naturae, sed unitate personae divinae). »

Dico 4°: Anima humana est forma substantialis corporis humani.

Quamvis haec conclusio ex praecedentibus deducenda sit ut corollarium necessarium, singulariter et explicite demonstranda est, ut perfecte noscatur natura unionis animae cum corpore in homine.

Prob. 1°. Est de fide. Ita definit concilium Viennense, Clement. unica, de summa Trinit., § Porro: « Doctrinam omnem seu positionem temere asserentem, aut vertentem in dubium, quod substantia animae rationalis seu intellectivae vere ac per se humani corporis non sit forma, velut erroneam ac veritati catholicae inimicam fidei, praedicto sacro approbante concilio, reprobamus: diffinientes, ut cunctis nota sit fidei sincera veritas, ac praecludatur universis erroribus aditus, ne subintrent, quod quisque deinceps asserere, defendere aut tenere pertinaciter praesumpserit quod anima rationalis seu intellectiva non sit forma corporis humani per se et essentialiter, tanquam haereticus sit censendus. » Definit hic concilium de omni anima humana quod antea pronuntiaverat de anima Christi, his verbis: « Fidei catholicae fundamento, praeter quod, teste Apostolo, nemo potest aliud ponere, firmiter inhaerentes, aperte cum sancta matre Ecclesia confitemur, unigenitum Dei Filium, in his omnibus in quibus Deus Pater existit una cum Patre aeternaliter subsistentem, partes nostrae naturae simul unitas, ex quibus ipse in se verus Deus existens, fieret verus homo, humanum videlicet corpus passibile et animam intellectivam seu rationalem ipsum corpus vere per se et essentialiter informantem, assumpsisse ex tempore in virginali thalamo ad unitatem suae hypostasis et personae. » Cum vero opiniones huic definitioni contradicentes postea prodierint, concilium Lateranense quintum hanc innovandam esse duxit. In constitutione Apostolici regiminis, in octava sessione promulgata, legitur: « Cum diebus nostris nonnulli ausi sint

dicere de natura animae rationalis, quod mortatis sit, aut unica in cunctis hominibus, et aliqui temere philosophantes, secundum saltem philosophiam verum esse asseverent, sacro approbante concilio, damnamus et reprobamus omnes asserentes animam intellectivam mortalem esse, aut unicam in cunctis hominibus, et haec in dubium vertentes, cum illa non solum vere, per se et essentialiter humani corporis forma existat, sicut in canone Clementis Papae V, in generali concilio Viennensi edito continetur, verum et immortalis et pro corporum quibus infunditur multitudine singulariter multiplicabilis, et multiplicata, et multiplicanda sit. »

Novissime confirmata est haec doctrina a Pio IX in Brevi ad archiepiscopum Coloniensem directo 15 iunii 1857, contra scripta Guntheri, qui docebat duas animas distinctas esse in homine, unam sensitivam et alteram intellectivam: « Noscimus, ait Pontifex, iisdem libris laedi catholicam sententiam ac doctrinam de homine, qui corpore et anima ita absolvatur, ut anima, eaque rationalis, sit vera, per se atque immediata corporis forma. » Cum vero doctrinam Guntherianam ita confossam refovere tentasset Baltzer, in universitate Wratislaviensi professor, ad episcopum eiusdem urbis scripsit laudatus Pontifex 30 aprilis 1860: « Quod quidem non possumus non vehementer improbare, considerantes hanc sententiam quae unum in homine ponit vitae principium, animam scilicet rationalem, a qua corpus quoque et motum et vitam omnem et sensum accipiat, in Dei Ecclesia esse communissimam atque doctoribus plerisque, et probatissimis quidem maxime, cum Ecclesiae dogmate ita videri coniunctam, ut huius sit legitima solaque vera interpretatio, nec proinde sine errore in fide possit negari. »

Prob. 2° facili et evidenti ratione a S. Thoma mutuata, II Contra gent., c. 68: « Ad hoc quod aliquid sit forma substantialis alterius, duo requiruntur. Quorum unum est ut forma sit principium essendi substantialiter ei cuius est forma: principium autem dico, non effectivum, sed formale, quo aliquid est et denominatur ens. Unde sequitur

aliud, scilicet quod forma et materia conveniant in uno esse, quod non contingit de principio effectivo cum eo cui dat esse; et hoc esse est in quo subsistit substantia composita, quae est una secundum esse ex materia et forma constans. » Haec maior argumenti est ipsa definitio formae substantialis. Atqui anima nostra humana est principium essendi substantialiter corpori nostro, quod non est essentialiter humanum nisi ab anima humana, et anima et corpus subsistunt in unitate, non tantum personali, sed essentiali et specifica hominis. Ergo anima humana unitur corpori nostro ut vera eius forma substantialis.

Angelicus hic q. 76, a. 1, o, aliam demonstrationem instruit deductam ex conscientia, qua certo scimus ab anima esse operationes vitales quas in nobis advertimus: « Necesse est dicere quod intellectus, qui est intellectualis operationis principium, sit humani corporis forma. Illud enim quo primo aliquid operatur, est forma eius cui operatio attribuitur: sicut quo primo sanatur corpus, est sanitas, et quo primo scit anima, est scientia; unde sanitas est forma corporis, et scientia est forma quodammodo animae. Et huius ratio est, quia nihil agit, nisi secundum quod est actu. Unde quo aliquid est actu, eo agit. Manifestum est autem quod primum quo corpus vivit, est anima. Et cum vita manifestetur secundum diversas operationes in diversis gradibus viventium, id quo primo operamur unumquodque horum operum vitae, est anima. Anima enim est primum quo nutrimur, et sentimus, et movemur secundum locum, et similiter quo primo intelligimus. Hoc ergo principium quo primo intelligimus, sive dicatur intellectus, sive anima intellectiva, est forma corporis. Et haec est demonstratio Aristotelis in II de Anima. Si quis autem velit dicere animam intellectivam non esse corporis formam, oportet quod inveniat modum quo ista actio quae est intelligere, sit huius hominis actio². » Porro nemo alium modum invenire poterit.]