Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Dico: Est unus numero et individualiter Deus in tribus personis, seu una et eadem individua essentia divina in tribus personis realiter distinctis, Patre ingenito, Filio genito, Spiritu sancto procedente.

Prob. ex veteri Testamento. 1° Genes., I, 26, dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. En pluralitas. Et statim post, 27: Creavit hominem ad imaginem suam. En unitas. 2° Genes., XVIII, 1-3: Apparuit ei (Abrahamo) Dominus in convalle Mambre... Cumque elevasset oculos, apparuerunt ei tres viri stantes prope eum: quos cum vidisset..., adoravit in terram. Et dixit: Domine, si inveni gratiam in oculis tuis. Quae verba ponderans Augustinus, lib. II cont. Maximinum, c. 26, n. 5, ait : «Tres videt, et non dominos, sed Dominum appellat, quoniam Trinitas tres quidem personae sunt, sed unus Dominus Deus.»

Prob. ex novo Testamento. 1° Matth., XXVIII, 19: Baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quibus verbis et unitas essentiae designatur, dicendo singulariter: in nomine, non in nominibus, et trinitas personarum, dicendo: Patris, et Filii, et Spiritus sancti. 2° I Joann., V, 7: Tres sunt qui testimonium dant in coelo: Pater, Verbum, et Spiritus sanctus: et hi tres unum sunt.

In hoc urgentissimo testimonio duo impugnant Sociniani, veritatem textus et ejus sensum. Quantum ad veritatem textus, dicunt hunc versum septimum cap. V epist. I Joann. esse supposititium: 1° quia non reperitur in antiquioribus et probatissimis exemplaribus; 2° quia ab Athanasio, Hilario, Chrysostomo, Ambrosio, Gregorio Nanzianzeno et aliis non fuit laudatus adversus Arianos et Sabellianos, cum tamen esset aptissimus ad illos revinciendos. Ad primum, fatemur hunc versum, sive integre, sive quoad partes, non reperiri in quibusdam antiquis exemplaribus manuscriptis; at in multo pluribus antiquissimis et optimae notae reperitur.

Quod autem in paucis exemplaribus non reperiatur, potuit contingere, 1° ex perfidia Arianorum, qui hunc textum suo errori nimis contrarium abraserunt, ut testatur Hieronymus in Prologo ad Epistolas catholicas, si tamen iste Prologus sit Hieronymi, de quo nunc disputant critici. Sed ut ut sit, hujusmodi fraudis vitium Arianis saepe exprobrat S. Ambrosius, lib. II de Fide, c. 15; lib. III, c. 16; lib. IV de Spiritu sancto, c. 10. 2° Haec omissio potuit contingere ex vitio exscriptoris, qui cum pervenisset ad haec verba versus septimi: Tres sunt qui testimonium dant, lapsu oculi transivit ad versum octavum, ubi eadem veba repetuntur. Et hic lapsus frequens est exscriptoribus, dum, nullo fere interposito intervallo, eamdem verba repetuntur.

Caeterum, nostra Vulgata editio peracta est juxta exemplaria quae fidelium manibus ubique terebantur. Haec autem multo difficilius adulterari possunt, propter quotidianum usum et certum detegendae fraudis periculum; ideoque longe majorem merentur fidem quam quae latent in angulis bibliothecarum, ubi ex oscitantia vel malitia exscriptorum fraudi et adulterationi secure patent.

Ad secundum, scilicet plures Patres hunc versum non laudasse adversus haereticos, respondeo etiam plures laudasse. Laudavit Tertull., lib. adversus Praxeam, c. 31; S. Cyprianus, lib. de Unitate Ecclesiae; Hieronymus, in Prologo ad Epistolas catholicas, Cassiodorus, Fulgentius, et alii plures. Haec autem probatio positiva certo praevalet argumento negativo Socinianorum. Unde, quod in quorundam veterum scriptis non legamus hunc versum fuisse ab eis laudatum, verosimiliter accidit ex eo quod inciderint in codicem mendosum, vel quod non omnia eorum scripta ad nos pervenerint, aut a fidei hostibus fuerint corrupta.¹

Quantum ad sensum hujus versus, dicunt Sociniani, his verbis: Et hi tres unum sunt, non significari unitatem naturae seu substantiae, sed unitatem testimonii; quia versu octavo sequenti de spiritu, sanguine et aqua dicitur pariter: Et hi tres unum sunt, quod tamen non intelligitur de unitate naturae, sed de unitate testimonii, quatenus concurrunt in idem testimonium de Christo, quod sit veritas, sicut Pater, Filius et Spiritus sanctus. Resp. 1° has particulas versus octavi: Et hi tres unum sunt, in multis codicibus latinis desiderari. Correctores Lovanienses numerant quindecim in quibus non leguntur, Innocentius III in decretali quae extat III Decretal., tit., 41, c. In quadam, dicit, « in plerisque codicibus, » verosimiliter latinis, « minime haberi. » Graeci codices habent quidem, non tamen ut referuntur, sed sic: Et hi tres in unum sunt, id est in unum concurrent testimonium. Unde jure praesumitur fraude Arianorum, aut oscitantia exscriptorum τὸ in a codicibus latinis, in quibus haec verba leguntur, excidisse. Caeterum, licet non ita legatur in nostra Vulgata, debet tamen sic exponi, ut correspondeat Graeco originali, ita ut sensus sit: spiritus, aqua et sanguinis concurrunt ad eamdem rem testificandam, scilicet Christum esse verum hominem. Et quamvis in utroque versu sit quaedam paritas in reddendo testimonio, non est tamen necesse ut sit paritas in significatione horum verborum: Et hi tres unum sunt.

Resp. 2°. Dato his verbis exprimi paritatem, utique invenitur; haec enim tria, Spiritus, Aqua et Sanguis, sunt aliquo modo unum substantialiter. Sit itaque sensus: Spiritus, Aqua et Sanguis testificati sunt de Christo tempore passionis: Spiritus, dum clamando expiravit, Sanguis et Aqua fluentes ex ejus latere; et hi tres unum sunt substantialiter, hoc est pertinent ad unam et eamdem substantiam humanam in Christo, sicut Pater, Filius et Spiritus sanctus pertinent ad unam et eamdem substantiam divinam; cum haec tamen differentia, quod haec divina substantia sit summe simplex et una, humana autem sit composita. 3° Joann., X, 30: Ego et Pater unum sumus. Ego et Pater sumus, en distinctio personarum; unum, consubstantialitas. Unde Aug., Tract. XXXVI in cap. VIII Joann., ait : « Quod dixit, unum, liberat te ab Ario; quod dixit, sumus, liberat te a Sabellio. » Hunc locum potissimum urgebant Patres adversus hareticos.

4° Quid expressius illo Joann., I, 1: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum?

Prob. conclusio traditione. 1° Ex forma baptismi quae ab exordio Ecelesia fuit constanter in usu; haec autem continet professionem trium personarum in una numero substantia, ut supra expendimus.

2º Ex reclamatione totius Ecclesiae contra insurgentes circa hoc mysterium haereses Sabellii, Arii, Macedonii et aliorum. Inde enim constat hane esse et fuisse avitam et constantem doctrinam fidelium.

3º Ex SS. Patribus qui tribus primis saeculis ante Nicaenum concilium hanc fidem suis scriptis expresserunt.

Primo seculo. Hermas, Pauli discipulus, in opere quod vocatur Pastoris, lib. III, similitudine 5 et 9. S. Clemens, Pauli coadjutor et successor Petri in Sede Rom., Epist. ad Cor., n. 16 et n. 161. S. Dionysius Areopagita, alter S. Pauli discipulus, lib. de Divin. nom., c. 1. S. Ignatius Martyr, Joannis Evangeliste auditor, Epist. ad Ephesios et ad Magnesianos.

Secundo saeculo. S. Polycarpus, alter S. Joannis Evangelistae et etiam S. Ignatii discipulus, Smyrnensis episcopus, et cum eo tota Ecclesia Smyrnensis, in Epist. quam de S. Polycarpi martyrio scripsit ad Ecclesias Ponti, apud Eusebium, lib. IV Hist., c. 15. S. Justinus Martyr, Apologia II. Athenagoras, philosophus Christianus, Apologia pro Christianis ad Imperatores. S. Irenaeus, S. Polycarpi discipulus, episcopus Lugdunensis et martyr, lib. I Adversus hareses, c. 2.

Tertio seculo. Clemens Alexandr., lib. I Paedagogi, c. 6. Tertullianus, cont. Praxeam, c. 2, et lib. de Pudicitia, c. 21. S. Cyprianus, de Unitate Ecclesiae, c. 4.

Tandem saeculo quarto. In concilio Nicaeno, anno 325, adversus Arium, et in concilio Constantinopolitano, anno 381, contra Macedonium, asserta est fides catholica de Trinitate et consubstantialitate personarum in Deo uno et indiviso, quam inde omnes fideles unanimiter profitentur in Symbolo quod canit Ecclesia.

[Objicies 1° : Hoc mysterium contrariatur pluribus principiis lumine naturali notis, et 1° huic: « Quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se, » cui innititur tota ars syllogistica. Personae enim identificantur cum essentia divina, et tamen distinguuntur realiter inter se. - 2º Non salvatur hoc principium: « Nihil producit suum esse. » Persona enim producens et producta habent idem esse. — 3° Evertit hoc principium: « Persona reddit naturam incommunicabilem alteri supposito; » quia natura quae est in Patre communicatur Filio et Spiritui sancto. Ergo hoc mysterium est contra rationem, adeoque impossibile.

Resp. — Nego ant.¹

Ad primum resp., hoc axioma intelligendum esse de his quae sunt eadem uni tertio re et ratione. In hoc sensu explicatur, quod hoc unum tertium non sit virtualiter multiplex, sed quod extrema ipsi uniantur sub eadem formalitate et ratione, non sub diversa. Unde, licet actio sit idem motui, similiter et passio, non tamen sequitur quod actio et passio sint idem, quia in actione importatur respectus ut a quo est motus in mobili, in passione vero ut qui est ab alio. Similiter, licet paternitas sit idem secundum rem cum essentia divina, et similiter filiatio, haec duo tamen in his propriis rationibus important oppositos respectus, unde distinguuntur ad invicem.

Quod ut profundius intelligas, nota diligenter, proprium esse rei infinitae identificare sibi res, salvis earum rationibus formalibus, quando non important imperfectionem. Sic, v. g., ratio formalis sapientiae, quae est cognoscere res per altissimam causam, item rationes formales justitiae, misericordiae, etc., perfectissime salvantur in Deo, non obstante identitate ejus reali cum essentia. Propria autem ratio relationis est opponi suo correlativo et ab eo realiter distingui; proindeque divinae relationes, non obstante earum identitate reali cum essentia, opponuntur inter se relative, et ratione hujus oppositionis realiter inter se distinguuntur.

Haec si bene perpenderis, facile solves quascumque instantias.

Ad secundum resp., Patrem non producere suum esse, sed illud tantum communicare quod potest, quia tantae eminentiae est et fecunditatis illud esse, ut idem manens possit a pluribus possideri: et cum sit idem omnino in Patre et Filio, non est a Patre ut a causa cum dependentia, sed ut a principio originis.

Ad tertium principium petitum ex definitione personae, resp., id a multis sic intelligi, quod personalitas reddat, non naturam secundum se incommunicabilem, sed ipsum compositum et personam, seu naturam reduplicative ut personatam. Quod etiam verificatur in hoc mysterio; nam persona Patris, seu natura divina cum modo paternitatis et ut personata, non communicatur alteri; est enim tantum unus Pater in divinis. Caeterum, dato quod in creatis aliter intelligatur, ita ut in iis personalitas reddat ipsam naturam secundum se alteri supposito incommunicabilem, quia natura creata, cum sit finita, unica personalitate impletur; primo tamen sensu debet verificari in divinis, tum quia, propter suam infinitatem et infinitam fecunditatem, ab una personalitate non adaequatur, nec impletur, sicut natura creata; tum etiam quia personalitas in divinis non est quid absolutum, ut in creatis, sed quid relativum, de ratione autem relativi est quod habeat correlativum.

Objicies 2°: Ex infinitate naturae divinae colligimus, cum S. Thoma, eam esse unam et immultiplicabilem. Atqui persona in divinis, ut virtualiter distincta ab essentia, est etiam infinita. Ergo una.

Resp. 1º. Dist. min. Persona in divinis, ut virtualiter distincta ab essentia, est infinita ratione essentiae quam includit, conc.; ratione sui conceptus relativi praecise, nego. Cum enim sub isto respectu non addat perfectionem, non addit etiam infinitatem, sed ab infinitate et finitate abstrahit.

Resp. 2º. Data minori, nego conseq. Disparitas est, quod, cum persona in divinis constituatur per relationem, ut videbimus infra, et haec necessario exigat terminum quem respiciat, non importat infinitatem simpliciter, sed in certo genere, v. g., paternitas in ratione paternitatis: et ideo non excludit quamcumque aliam personam, sed tantum alium Patrem. At vero, si darentur plures essentiae infinitae, cum illae non opponerentur inter se relative, nec consequenter distinguerentur ratione illius oppositionis, deberent distingui per aliquam rationem formalem et essentialem quam una haberet, et non alia, quae ideo non foret infinita.

Objicies 3° : Non potest assignari ratio cur potius sint tres personae, quam duae, aut quatuor, aut plures. Ergo.

Resp. Nego ant., et assigno rationem. In Deo debent esse una persona improducta et duae productae, et non plures. Ergo.—Prob. ant. Distinctio personalis in divinis, ut infra dicemus, est solum secundum relationem originis; ex quo sequitur 1° quod possit esse tantum una persona improducta, cum inter personas improductas non detur relatio originis. Sequitur 2º quod, cum sint duae tantum processiones in divinis, una per intellectum, altera per voluntatem (processio enim in divinis non attenditur penes actionem transeuntem, sed immanentem, qua est duplex, intelligere et velle), sint etiam consequenter duae tantum personae procedentes, seu terminantes duplicem processionem. — De his infra.]