Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

[Atheismo negativo excluso, altera quaestio movetur, an scilicet athei positivi inveniri possint, qui scilicet sibi erroneis rationibus persuadeant Deum non existere.

Hic iterum distinctio ponenda est. Athei enim positivi dividi solent in practicos et theoreticos. — Practici Deum existere ratione percipientes, sic tamen vitam moralem instruunt, ac si Deus non esset. De talibus hic non quaeritur; hujusmodi enim atheos non solum supponi posse, sed de facto reperiri, tristis experientia, praesertim his turbatis et miserrimis temporibus, satis superque demonstrat. — Athei vero theoretici, si forsan dentur, illi dicuntur qui asserunt se mente tenere revera Deum non existere.

Dico: 1º Probabilius est atheos theoreticos revera persuasos non existere.

Dicimus imprimis probabilius, quia cum sermo sit de individuis, quaestio non potest demonstrative definiri. Dicimus secundo atheos revera persuasos, quia non agitur hic de dubitantibus, qui extra causam sunt; nam negari non posse videtur aliquod dubium suboriri et ad breve tempus mentem occupare posse.

Probatur propositio sic explicata. — Qui speciem incredulitatis quoad Dei existentiam prae se ferunt, sunt homines qui notione divinitatis ab infantia fuerunt imbuti et in ipsa creverunt, quin demonstrationes ignorent quibus Dei existentia plenissime probatur. Fierine igitur potest ut homo ita naturam et rationem exuat, ut firma subjectiva persuasione teneat quod naturae et rationi tam aperte repugnat? Id sane incredibile omnino videtur. Hinc Seneca ait: « Mentiuntur qui dicunt se non sentire esse Deum; nam, etsi tibi affirment interdiu, noctu tamen et soli dubitant.¹ » Et ipse Bayle, vir certe hac in re minime suspectus, et qui praecipuos sui saeculi atheos amicitia aut experientia cognoscebat, haec habet in suo Dictionario historico-critico: « Probabile admodum est eos qui in coetibus hominum magis vulgatas religionis veritates impugnare affectant, plus quam revera sentiunt dicere. Vanitas magis quam conscientia in eorum disputationibus locum habet.»² Et revera plures qui ut atheismi coryphaei celebrabantur, morti proximi, mente lucida gloriae quam suis negationibus sibi comparare voluerant falsitatem considerantes, et ineluctabilem quaestionem de origine et fine hominis serio revolventes, Deum compulsi agnoverunt et confessi sunt, illum vel ut misericordem implorantes, vel ut implacabilem judicem blasphemantes. Certum est ergo, [quamvis forsan conati fuerint antea sibi persuadere Deum non existere, praesertim ut liberius suis cupiditatibus indulgerent, eos non revera persuasos fuisse illum non esse.

Dico: 2º Probabile est etiam non posse dari atheos theoreticos vere et firmiter persuasos.

Quidquid enim se credere jactitent qui atheos se dicunt, omnino impossibile videtur quod spectaculo Universi homo rationis compos non commoveatur, et in Universo vestigia alicujus Mentis supremae non aliquo modo detegat. Utique tenebrae, pravitate praesertim passionum, possunt offundi tam relucenti veritati, sed non sic tamen ut ratio illis tenebris non reluctetur et impediat quominus homo pacifice quiescat in errore non-existentiae Dei. Hoc saltem credendum est ei cui cordi est humanae naturae honor. Et hinc est quod qui atheismus profitentur, aut scepticismus ostentant, dubium universale proclamando, aut pantheismum docent, germanam notionem divinitatis, quam negare non possunt, pervertendo.]