Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas, qq. 106 et 107.

Petes 1° utrum angeli loquantur.

Resp. affirmative¹.

Patet 1° ex Scriptura. Isa., VI, 3, dicitur: Seraphim clamabant alter ad alterum. Daniel., VIII, 16: Et audivi vocem viri inter Ulai, et clamavit, et ait: Gabriel, fac intelligere istam visionem. In Epist. canon. Iudae, 9: Cum Michael archangelus cum diabolo disputans altercaretur de Moysi corpore..., dixit: Imperet tibi Dominus. Et Apost., I ad Cor., XIII, 1: Si linguis hominum loquar et angelorum.

Constat etiam ratione; quia angeli componunt societatem seu rempublicam quae intellectualiter gubernatur. Sine autem locutione, nec societas, nec gubernatio subsistere potest. Et haec ratio militat etiam pro animabus separatis.

Petes 2° quomodo loquantur angeli.

Resp. unum angelum alteri loqui per ordinationem seu directionem suorum conceptuum ad alterum².

Prob. Loqui alteri, nihil est aliud quam conceptum mentis alteri manifestare. Atqui unus angelus manifestat alteri mentis suae conceptum, per hoc quod illum ut manifestandum ordinet et dirigat ad alterum. Ergo. — Minor, in quo est difficultas, prob. dupliciter: 1° Per id manifestatur conceptus angelicus per quod removetur obstaculum quo occultabatur et impediebatur eius manifestatio. Atqui, posita dicta ordinatione et directione, amovetur huiusmodi obstaculum. Ergo. — Prob. min. In nobis interior mentis conceptus quasi duplici obstaculo clauditur: primo quidem, ipsa voluntate, quae conceptum mentis potest retinere interius, vel ad extra ordinare; secundo, per grossitiem corporis, unde fit quod, cum voluntas ordinat conceptum alteri manifestandum, non statim cognoscitur ab alio, sed oportet signum sensibile adhibere. Atqui hoc secundum obstaculum non currit in angelo, et primum cessat per voluntariam directionem conceptus manifestandi alteri. Ergo.

Prob. 2° prima minor³. Angelus per species innatas, absque alia impressione aut actione obiecti in ipsum, natus est intelligere quidquid ad se pertinet et intra sphaeram cognoscibilitatis eius naturalis ponitur, alioquin non esset ex natura sua perfectus in esse cognoscibili. Atqui per hoc quod unus angelus ordinat conceptum suum ad alterum, volens illi manifestare et communicare, facit quod iste conceptus sit de pertinentibus ad illum alterum; quia sic vult illi communicari, et ad ipsum pertinere, et consequenter quod sit intra sphaeram cognoscibilitatis eius naturalis. Ergo, hac directione posita, manifestatur illi conceptus loquentis.

Petes 3° utrum angelus possit alteri loqui in quacumque distantia.

Resp. affirmative⁴. Patet 1° ex Scriptura. Luc., XVI, 24, ubi dives epulo in inferno positus, loquebatur Abrahae in limbo Patrum existenti. 2° ratione, quia locutio angelica in

intellectuali operatione consistit. Atqui intellectualis operatio est omnino independens a loco et tempore; nam etiam nostra intellectualis operatio est per abstractionem ab hic et nunc, nisi per accidens, ex parte phantasmatum. Ergo.

Petes 4° utrum angeli superiores illuminent inferiores. Resp. affirmative⁵.

Prob. Illuminare, nihil aliud est quam manifestare veritatem, non simpliciter, id enim fit per locutionem, sed cum magisterio et doctrina, id est artificioso modo, disponendo et aptando res intelligendas seu veritates, ut vi talis dispositionis alter eas possit percipere; tunc enim est quasi clarificans et illuminans alterius mentem ad percipiendam veritatem. Atqui cum angeli superiores habeant species universaliores, et perfectius, subtilius atque altius intelligant quam inferiores, possunt hos universaliores et perfectiores conceptus dividere et explicare, sicque intelligentiae inferiorum aptare atque eis communicare: quod est illuminare. Id autem eos praestare patet, quia quanto aliqua agentia magis in participatione divinae bonitatis constituuntur, tanto magis perfectiones suas nituntur in alios transfundere, ad instar bonitatis divinae, quae sese omnibus communicat. Ergo angeli qui sunt in plenissima participatione divinae bonitatis, quidquid a Deo participant, subiectis impertiuntur.

[Petes 5° in quo differunt illuminatio et locutio.

Resp. differre 1° quia, ut iam diximus, illuminatio fit per modum magisterii et doctrinae, corroborando intellectum; locutio per simplicem manifestationem conceptus. Et hinc 2° ad illuminandum requiritur quod manifestetur veritas prius ignota, ad locutionem sufficit directio manifestativa conceptus, sive sit de re ignota, vel nota, de notis enim angeli, sicut nos, possunt loqui; sive sit de rebus pertinentibus vel impertinentibus; sive animo docendi vel

discendi, ut dum angeli loquuntur Deo, et discipulus magistro⁶. 3° Illuminatio est manifestatio veritatis, ut pendet a prima veritate, quae sola est lux et regula veritatis, ut si dicas: « Coelum fuit a Deo creatum. » Loqui autem est aperire suum conceptum, sive veritas illius pendeat a Deo, sive a libertate creaturae, ut si dicas: « Volo hoc facere vel addiscere, » et potest esse falsi. Ex quibus habes, omnem illuminationem esse locutionem, non tamen omnem locutionem esse illuminationem.

Unde concludes, angelum inferiorem non illuminare superiorem⁷; quia, licet angelus inferior loquatur superiori, manifestando ei suos conceptus, id tamen non facit per modum illuminationis et magisterii, dividendo, distinguendo et aptando suos conceptus ad captum superioris, eiusque intellectum confortando, cum sit luminis inferioris et imperfectioris.

Petes 6° utrum boni angeli illuminent daemones.

Resp.⁸ quod per sanctos angelos multa de divinis mysteriis daemonibus revelantur, cum divina iustitia exigit ut per daemones aliqua fiant, vel ad punitionem malorum, vel ad exercitationem bonorum: sicut in rebus humanis assessores iudicis revelant tortoribus eius sententiam. Huiusmodi autem revelationes, si ad angelos revelantes comparentur, illuminationes sunt, quia ordinant eas ad Deum; ex parte vero daemonum non sunt illuminationes, quia eas in Deum non ordinant, sed ad expletionem propriae iniquitatis. Porro ad veram illuminationem requiritur quod manifestatio veritatis ordinetur ad Deum, sine quo non sunt nisi tenebrae.]