Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Nota. Actiones quae ab homine procedunt sunt duplicis generis¹. Aliae dicuntur hominis, aliae humanae. Illae actiones proprie dicuntur humanae, quae procedunt ab homine in quantum homo est, hoc est in quantum differt ab irrationabilibus creaturis, non solum quoad substantiam, sed etiam quoad modum operandi; differt autem homo ab aliis creaturis irrationabilibus quoad modum operandi, in hoc quod agat libere, et ita sit suorum actuum dominus, ut eos pro libitu ponat vel non ponat: unde illae solae actiones dicuntur proprie humanae, quae ex voluntate deliberata procedunt. Actiones autem quae ab homine quidem procedunt, sed non ex deliberata voluntate, sunt actiones hominis. Et quamvis quaedam possint dici humanae quoad substantiam, non tamen quoad modum, nec proprie secundum theologiam moralem, quae considerat hominem ut est agens morale, eiusque actiones ut sunt dignae laude vel vituperio, atque habent rationem meriti vel demeriti. Omnes itaque actus humani sunt actus hominis, sed non e contra.

Dico 1°: Homo in omnibus suis actibus qui distinguuntur ab ipso fine, agit propter finem².

Prob. discurrendo per actus voluntatis, et simul praeoccupantur praecipuae obiectiones. Inter actus voluntatis quidam versantur circa media, ut consensus, electio et usus; quidam iterum circa finem in ordine executionis, ut finis possessio seu fruitio, et delectatio seu gaudium; tandem sunt quidam actus imperati a voluntate, scilicet usus passivus aliarum potentiarum.

De actibus qui versantur circa media, non est difficultas; cum enim voluntas in ea feratur ad consequendum finem, palam est huiusmodi actus esse propter finem.

Quantum ad primam volitionem finis, licet non sit ex praecedente amore finis, cum ipsa sit prima eius volitio seu primus amor, causatur tamen a fine. Ergo est propter finem. — Prob. ant. Causalitas finis non solum in hoc consistit, quod moveat et alliciat voluntatem ad media ex amore sui, sed etiam quod moveat voluntatem ad sui ipsius amorem et desiderium propter intrinsecam suam bonitatem, sicut principia non solum movent ad assensum conclusionis, sed etiam ad assensum sui propter intrinsecam suam veritatem. Ergo prima volitio, seu primus amor finis, causatur a fine. De intentione efficaci finis praesupponente primam volitionem, non est difficultas, ut patet.

Quantum ad actus aliarum potentiarum imperatos a voluntate qua tales, manifestum est quod sint propter finem, cum voluntas eos imperet ex amore finis, nempe ut per eos tamquam per media finem assequatur.

Dixi, in actibus qui distinguuntur ab ipso fine, propter possessionem et delectationem. Est enim possessio finis quo; delectatio naturaliter consequens ad possessionem, est ipsius complementum. Unde nec possessio nec delectatio ponunt in numero cum ipso fine; sed ex fine qui et fine quo, atque eius complemento, integratur unus finis totalis et completus. Finis autem non est propter finem.

Petes utrum actiones hominis indeliberatae et necessariae, quae non sunt actus humani, non sint etiam propter finem.

Resp. esse propter finem³, vel imaginatum, ut dum quis subito movet manum aut pedem, vel naturaliter desideratum, ut dum quis sine attentione fricat barbam ad sedandum pruritum; non tamen esse propter finem a ratione praestitutum et ad quem se moveat homo ex proprio iudicio et deliberatione. Et quia Author agit hic de actibus in ordine morali, quales sunt soli actus deliberati et proprie humani, de illis solis quaestionem propositam resolvit, solosque actus proprie humanos dixit esse propter finem.

Pro resolutione secundae quaestionis, nota unumquodque eo modo agere propter finem, quo modo eum cognoscit; quia finis non causat, nisi ut apprehensus. Dupliciter autem potest cognosci finis, materialiter et formaliter. Cognoscere finem materialiter tantum, est cognoscere bonitatem finis, ut quid conveniens et appetibile, ibi sistendo. Cognoscere finem formaliter, est cognoscere non solum bonitatem finis ut convenientem, sed etiam cognoscere proportionem finis ad appetentem et ad media, et e converso proportionem mediorum et appetentis ad finem, finem esse dignum quod talis illum prosequatur et talia media ponantur, vicissim talia media esse congrua et proportionata huic fini. Quae igitur cognoscunt finem formaliter, agunt propter illum formaliter et ut moventia ad illum; quae illum cognoscunt tantum materialiter, agunt propter illum materialiter tantum et ut mota ab alio. Hoc notato,

Dico: Proprium est naturae rationali agere propter finem formaliter et movendo se; brutorum autem agere materialiter et ut ab alio mota⁴.

Prob. Ille dicitur agere propter finem formaliter et movendo se, qui apprehendit finem cum proportione illius ad media et mediorum ad finem, atque ex illa apprehensione et iudicio rationis se libere movet ad finem, ut patet ex praenotamine. Atqui id est proprium naturae rationalis, et non brutorum. Ergo. — Prob. min.: tum quia illa proportio inter finem et media est aliquid intelligibile, et non sensibile; tum quia sola natura rationalis habet dominium super suos actus per liberum arbitrium, quo libere se moveat ad finem. Ergo.

Multa opponi possunt de brutis, quae videntur agere propter finem formaliter: v. g., canis appetit cibum, et propter illum rumpit vincula; hirundo appetit nidum, et propter illum colligit paleas. Sed haec proprie pertinent ad physicos et solvuntur ex dictis, dicendo scilicet bruta non apprehendere nec appetere finem et media formaliter, sed materialiter tantum, sub ratione boni convenientis, quatenus ex fine et mediis integratur unum obiectum totale sui appetitus; sic, v. g., hirundo non fertur ad nidum formaliter ut ad finem, nec ad paleas formaliter ut ad medium et ex desiderio nidi, sed naturali instinctu fertur eodem modo ad utrumque tamquam ad bonum conveniens. Est autem instinctus naturalis vehemens quaedam motio a natura seu naturae authore brutis impressa ad prosequendum bonum sibi conveniens.