Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Quaestio est de reprobatione ut sic, prout spectat angelos et homines: utrum autem aliquid speciale, scilicet peccatum originale, ingrediatur motivum reprobationis hominum, dicam infra.

Item quaestio est de reprobatione tam positiva, quam negativa. Sed observandum est, plures Thomistas per reprobationem negativam non intelligere, sicut nos, simplicem permissionem deficiendi a gloria, sed positivam exclusionem ab illa tamquam a beneficio indebito, quam ideo volunt esse gratuitam et independenter a praevisis demeritis: quod impugnabimus § subseq. Unde, ut prius quod apud omnes Catholicos certum est statuamus, sit

§ I. — De motivo reprobationis positivae.

Dico: Reprobatio positiva, tam angelorum, quam hominum, est ex praevisis demeritis: hoc est, Deus nemini decernit poenam aeternae damnationis, nisi propter praevisa peccata. Ita omnes Catholici, contra Calvinum et alios praedestinatianos.

Prob. 1° ex iis omnibus Scripturae locis quibus commendatur Dei bonitas, in hoc maxime quod poenas et supplicia non velit, nisi quasi cogentibus nostris demeritis. Ezech., XXXIII, 11: Nolo mortem impii, sed ut conver- tatur et vivat; Sap., I, 13, 16: Deus mortem non fecit, nec laetatur in perditione vivorum... Impii autem manibus et verbis accersierunt illam.

2° Ex Patribus. Damasc., lib. II de Fide orthod., cap. 26: «Deus ex se ipso movetur ad miserendum, ad puniendum non nisi ex praesupposita culpa.» Aug., lib. III contra Iulian., cap. 18, n. 35: «Bonus est Deus, iustus est Deus. Potest aliquos sine bonis meritis liberare, quia bonus est; non potest quemquam sine malis meritis damnare, quia iustus est.» Quod verum est, non solum de ipsa damnationis executione, sed etiam de ipsa intentione; nam iustus iudex, non solum non punit, sed nec intendit punire, nisi praesupposita culpa.

3° Ratione. Deus nihil vult, nisi secundum quod habet rationem boni. Atqui poena ex se non habet rationem boni, sed solum praesupposita culpa; non enim est bonum quod quis puniatur, nisi peccaverit: imo contrarium foret malum et iniustum, et ideo punitio dicitur bonum occasionatum. Ergo Deus non vult poenam, nisi praesupposita culpa.

Et hinc patet cur, in praedestinatione, gloria potest intendi ut corona et praemium ante praevisa merita, licet in executione pendeat a meritis; poena vero non possit intendi ante praevisa demerita: quia nempe corona et praemium est aliquid de se bonum, et ideo potest esse primo efficaciter volitum, et ex eius volitione media praeparari; poena autem, ut dixi, non est nisi bonum occasionatum ex praesupposita culpa. Aliud discrimen est, quod praedestinatio sit causa mediorum quae conducunt ad gloriam; reprobatio autem non est causa eius quod conducit ad poenam, scilicet culpae. Unde potest Deus gratis velle dare alicui gloriam ut praemium, antequam ex eius parte praevideat merita, quia ipse est qui illa confert; at eius iustitiae et bonitati repugnat, quod velit alicui poenam antequam aliquod demeritum ex eius parte praevideat. Et sic praeoccupata manet praecipua obiectio.

§ II. — De motivo reprobationis negativae.

Impugnatur exclusio positiva a gloria titulo benificii indebiti.

Concertatio hic nobis est cum quibusdam Thomistis, qui reponunt reprobationem negativam, tam angelorum, quam hominum, in exclusione positiva a gloria tamquam a beneficio indebito, sicque esse gratuitam et ante praevisa demerita. Ex hac autem intentione excludendi positive a gloria, volunt Deum progredi ad praeparandum medium quo haec exclusio habeatur, scilicet permissionem peccati, qua praevisa, sic exclusis decernit aeternam damnationis poenam, nempe poenam sensus et poenam damni, quae est ipsa exclusio a gloria, non amplius ut a beneficio indebito, sed tamquam poena pro culpa. Nolunt enim primam exclusionem a regno esse poenam, sed tantum secundam; quia, inquiunt, prima est mera negatio rei indebitae, secunda est privatio propter culpam: sicut, si rex deneget alicui dignitatem quae ipsi non debetur, non est poena; si autem ipsi deneget propter eius demerita, alioquin concessurus, est poena. Ita Alvares, Salmantic., Ioan. a S. Thoma, Gonet, Contenson, et alii.

Nos vero huiusmodi reprobationem negativam non agnoscimus, cuius ne vestigium reperimus in S. Thoma, eamque duriorem arbitramur. Dicimus autem cum S. Doctore, ut patet ex articulo praecedenti, reprobationem negativam nihil aliud esse quam voluntatem permittendi ut aliqui sua voluntate et culpa deficiant a gloria, eamque concedimus esse ante praevisa demerita, ut dicemus postquam praesentem quorumdam Thomistarum opinionem ut minus veram ostenderimus. Unde

Dico: Deus neminem positive excludit a gloria titulo beneficii indebiti, et ante praevisa demerita. Sicque reprobatio negativa non est voluntas excludendi a gloria ante culpam, sed est voluntas permittendi ut aliqui sua culpa excidant a gloria. Ita, post Capreolum, Caietanum, hic a. 5, Ferrariensem, III Contra gent., cap. 161, Nazarium, hic a. 3, controv. I, Marcum Serra, hic a. 3, dub. 2, ad 2, doctissimi Patres Anton. Goudin, tract. 3, q. 3, a. I, de Reprob., et Hyacinthus de Graveson, 3 classe Epist., epist. 9, a quibus quae hic dicturi sumus magna ex parte mutuabimus.

Prob. 1° argumento desumpto ex Scriptura. Iuxta Scripturam, et praesertim Apostolum, Deus, quantum ex se est, vult sincere ut omnes salvi fiant, ita ut eorum damnatio ex ipsis solis proveniat. Atqui, si Deus ante omnem culpam ex parte reprobi praevisam decrevisset positive eum a gloria et salute aeterna excludere, atque ad id ut ad finem a se intentum media conquireret, palam est quod, quantum est ex se, non modo non vellet eum salvari, sed e contra vellet eum a salute excludi et in aeternum perire. Ergo ante peccatum non fuit talis voluntas in Deo, sed nuda permissio ut quidam sua voluntate et culpa a vita aeterna exciderent.

Respondent adversarii, voluntatem salutis reproborum esse antecedentem, quae non obstat voluntati consequenti eos excludendi a salute et vita aeterna.

Sed contra. Equidem voluntas consequens excludendi a salute propter circumstantiam culpae ex parte reprobi, non obstat voluntati salvandi, quantum est ex parte Dei; non enim repugnat quod Deus aliquos, quantum est ex se, velit salvare, quos tamen, attenta eorum culpa, vult reipsa damnare: ut explicatur exemplo iudicis, qui vult furem occidi propter culpam, quem vellet ante culpam vivere. Sed voluntas consequens excludendi a salute et gloria citra omnem culpam, nullatenus stat cum voluntate antecedente salvandi, quantum est ex parte Dei. Qua enim alia circumstantia, praeter culpam, posset moveri Deus ut, citra contradictionem, vellet consequenter excludere a gloria et salute quos antecedenter, quantum ex se est, vult salvari? Non ut ostendatur defectibilitas liberi arbitrii, non ut sinat creaturas suos motus agere, non ut agnoscamus gratiae necessitatem, non ut ostendatur gratiam efficacem nemini esse debitam, non ut magis splendeat aliorum virtus, aut aliae similes circumstantiae; ad haec enim omnia nihil conducit exclusio a gloria ante praevisam culpam, sed ista omnia fluunt ex sola permissione culpae. Si dicas : ut ostendatur gloriam nemini deberi; respondeo id sufficienter ostendi permittendo ut aliqui ab illa deficiant. Insuper ordinatis ad gloriam per voluntatem antecedentem, eam aliquo sensu deberi dicam modo.

Prob. 2° ex S. Thoma, qui in explicanda reprobatione nunquam meminit illius voluntatis positivae excludendi a gloria ante culpam, sed eam explicat per nudam permissionem deficiendi a fine ultimo et cadendi in culpam, eaque supposita, infligendi damnationis poenam : « Pertinet, inquit S. Doctor, hic a. 3, o, ad divinam providentiam ut permittat aliquos ab isto fine [gloriae] deficere, et hoc dicitur reprobare. » Et in fine corporis : « Reprobatio includit voluntatem permittendi aliquem cadere in culpam, et inferendi damnationis poenam pro culpa. »

Prob. 3° ratione non semel iam proposita ex D. Thoma. Deus unumquodque vult secundum quod habet rationem boni. Atqui quod aliquis ordinatus ad gloriam, ut ad suum summum bonum, ab ea excludatur, non est secundum se bonum, sed solum si ea per culpam se indignum praebeat : unde reipsa in executione nemo ab ea nisi propter culpam excluditur; imo, secundum ordinem iustitiae, aliter fieri nequit. Ergo.

Confirmatur. Deus non vult poenam ante culpam, ut concedunt adversarii. Atqui, a gloria in aeternum excludi, est gravissima poena et summa miseria, imo ipsa essentialis damnatio, nempe poena damni. Ergo.

Scio adversarios respondere, exclusionem a gloria in executione, ut est privatio beatitudinis propter culpam, esse quidem damnationis poenam, at non item in intentione, tamquam a beneficio indebito : sicut, inquiunt, si rex dignitatem alicui deneget cui non debetur, poena non est; si autem eam deneget propter culpam, alioquin concessurus, poena est.

( Sed contra : 1° Gloria, sive sit beneficium debitum, sive non, de quo modo, ut tamen res se habent, est summum et unicum verum bonum creaturae rationalis, extra quod nihil ipsi superest, nisi summa miseria. Ergo, quovis titulo ante culpam decernatur haec exclusio, nihil est aliud quam summam miseriam ante culpam decernere. Idque eo verius est quod, supposita elevatione hominis ad ordinem supernaturalem, naturalis eius felicitas ita coniuncta est cum supernaturali, ut extra supernaturalem naturalis nequeat haberi. Unde excludi a supernaturali, est excludi a naturali. Quapropter, si Deus ante culpam voluit excludere reprobos a gloria, eo ipso voluit eos excludere a felicitate sua naturali, id est voluit innocentes esse in aeternum supernaturaliter et naturaliter miseros. Et hinc non iuvat adversarios, sed potius ipsis obstat exemplum allatum. Esto enim poena non sit, cum rex denegat alicui dignitatem ipsi non debitam, sine qua felicem vitam ducere potest ; si tamen aliquem ad certam dignitatem ita ordinasset, ut in ea tota eius felicitas consisteret, et sine ea summe miser esset, hoc ipso quo illi eam denegaret, eum a tota sua felicitate deiiceret et summe miserum efficeret. Cum ergo Deus ordinaverit omnem creaturam intellectualem ad gloriam ut ad suam felicitatem, ita ut extra eam non nisi miser esse possit, tam naturaliter quam supernaturaliter, quovis titulo eam a gloria excludat, miseram constituit. )

2° Responsio adversariorum falsum supponit, nempe gloriam se habere ad reprobos ut aliquid prorsus indebitum. Nam, hoc ipso quo homo ordinatus est a Deo ad gloriam, gloria, vi huius ordinationis, fit ipsi quodammodo debita, ad illamque habet ius saltem inchoatum, non quidem suis meritis innixum, sed fidelitati et sinceritati divinae ordinationis, a qua ideo Deus ipsum excludere non potest, nisi per suam culpam ea se praebeat indignum.

Prob. ultimo ex implicantia sententiae oppositae. Dicunt adversarii, Deum in negotio reprobationis incepisse ab intentione manifestandi iustitiam suam punitivam, et vi huius intentionis statim exclusisse reprobos a gloria ut a beneficio indebito, postea decrevisse permittere culpam. Atqui exclusio a beneficio indebito et ante culpam, est medium prorsus incongruum, imo repugnans ad ostensionem iustitiae punitivae, ut patet, quia potius ostendit iustitiam punitivam in ea non habere locum. Ergo.

Dicendum itaque, firmiterque tenendum arbitramur, Deum ante culpam, non modo non velle aliquos excludere a gloria, sed etiam velle, quantum ex se est, omnes ad eam pervenire, secundum tamen quod eorum conditio et suae sapientiae ordo patitur : eaque est voluntas sincere omnes ordinans ad gloriam, et illis media praeparans. Sed, quia liberum arbitrium deficere potest, a solo autem Deo indeficientiam habeat, ideo ab aeterno proposuit Deus quod quosdam permitteret deficere per suam culpam a gloria; sic enim postulabat et naturae defectibilis conditio, et providentiae ordo, et ipsum universitatis bonum splendorque iustitiae, quae locum non haberet, si nulla culpa permitteretur, aut permissa per misericordiam deleretur. Aliis vero proposuit auxilia efficacia apponere, ne deficerent, sed ad gloriam infallibiliter pervenirent. Et sic facta est istorum electio, illorum vero reprobatio inchoata. Defectum vero culpae iam praevisum ordinat Deus in bonum iustitiae, ipsi decernendo poenam damnationis; et sic completur reprobatio, quae, ut dixi, est voluntas permittendi culpam, et pro culpa infligendi damnationis poenam.

Solvuntur obiectiones.

Obiicies 1° cum nostro Goneto, illud ad Rom., IX, 11 : Cum nondum aliquid boni egissent aut mali, dictum est : Iacob dilexi, Esau autem odio habui. Ubi reprobi, per Esau figurati, dicuntur odio habiti, cum nondum quidquam mali egissent. Atqui per odium illud intelligitur voluntas excludendi a regno. Ergo.

Resp. Nego. min. Odium enim ibi sumitur large et improprie pro minori dilectione, quatenus Deus non voluit reprobis, sicut voluit electis, salutem, voluntate consequente. Ita hunc locum explicat S. Thomas, in III Sent., dist. 32, q. 1, a. 2, ad 4.

Obiicies 2° cum eodem, illud solemne D. Thomae ad Hannibaldum, d. 41, a. 3 : « Voluntati divinae de salute hominis duplex voluntas opponi videtur, scilicet voluntas de contradictorio, secundum quod vult aliquem non salvare, et voluntas de contrario, secundum quod vult aliquem damnare. Prima voluntas non requirit aliquam rationem ex parte voliti, cum salus gloriae non sit debitum humanae naturae, non enim requiritur ratio quare non dem cui dare non debeo; sed voluntas damnationis respicit rationem voliti in damnato, cum damnatio ex debito inferatur. » Atqui velle non salvare, idem est ac velle excludere a gloria. Ergo.

Resp. 1° eruditissimum nostrum P. Echard multis momentis evincere hoc opus ad Hannibaldum non esse D. Thomae, praesertim quia ante Thomam Nerium, anno 1560, nullus nostrorum illud inter opera S. Doctoris recensuit, neque Tholomaeus de Lucha, neque Bernardus Guidonis, nec Guillelmus de Tocco, nec S. Antoninus, neque alii. E contra vero istud commentarium sub nomine fratris Hannibaldi Cardinalis a pluribus antiquis citatur, a nostro Rainerio de Pisis, in sua Pantheologia : scribebat anno 1333; a Bandello, tractat. de Concept. B. V., cap. 23; a Dionysio Carthus., in 2, d. 1. q. 1, p. 9, et alibi.

Resp. 2°. Sed, dato hoc opus esse genuinum S. Thomae foetum, nihil ideo obtinent adversarii. Nego enim min. argumenti : quia author per voluntatem non salvandi non intelligit voluntatem excludendi a gloria, haec enim non solum contradictorie; sed contrarie opponitur voluntati salvandi, et perinde est ac voluntas damnandi : nam, sicut Deus, dum in executione excludit reprobos a gloria, revera damnat; ita, cum vult excludere, vult damnare. Igitur author per voluntatem non salvandi intelligit solum voluntatem non adiuvandi efficaciter ad salutem; haec enim est quae opponitur contradictorie et non contrarie voluntati salvandi, et quae non requirit rationem ex parte nostra. Quamvis enim habenti gratiam debeatur gloria, nisi per culpam se indignum praebeat, non tamen debetur ei ut per auxilia efficacia infallibiliter perducatur ad gloriam; et hoc sensu dixit author, salutem gloriae non esse debitam humanae naturae, ut scilicet ipsi efficaciter et infallibiliter conferatur. Unde, etiam ante culpam, potest Deus titulo beneficii indebiti velle ipsum non salvare, hoc est, non adiuvare efficaciter; quod est velle permittere ut per culpam a gloria decidat.

At dices : Sive haec exclusio explicetur per modum positivae voluntatis reiiciendi a gloria, sive per solam ab ea deficiendi permissionem, idem sequetur effectus ; reprobi enim perinde a gloria infallibiliter deficient et peribunt. Ergo frustra negatur exclusio positiva, ut statuatur permissiva.

Resp. Dist. ant. Idem sequetur effectus ex parte reprobi, conc.; ex parte Dei, nego. Etenim, iuxta priorem modum, Deus esset author cur aliqui non salvantur, quia ipse esset qui eos a salute repelleret et ad id media praepararet, quod nullatenus debet concedi ; at, iuxta posteriorem modum, clare intelligitur neminem voluntate Dei, sed sua solum culpa excidere a gloria, Deo ad id tantum permissive se habente : sicut, sive Deus culpam decernat decreto effectivo, ut vult Calvinus, sive decreto solum permissivo, ut volunt Catholici, perinde culpa infallibiliter sequetur ; sed cum hoc discrimine, quod in priori hypothesi Deus erit author peccati, non in secunda. Cum ergo Deus, ut culpae, ita et perditionis (quae sita est in exclusione a gloria) non sit dicendus author : sicut dicimus Deum solum permittere peccatum, ita dicere debemus Deum solum permittere ut aliqui sua culpa a gloria deficiant.

§ III. — Asseritur motivum reprobationis negativae.

Intelligimus semper reprobationem negativam prout hucusque definivimus et defendimus ex D. Thoma, scilicet voluntatem permittendi ut aliqui sua culpa a gloria deficiant. Potest autem considerari dupliciter, vel absolute vel comparate : absolute, ut est reprobatio aliquorum; comparate, ut est reprobatio istorum potius quam illorum, et de utraque quaeritur.

Dico 1° : Motivum reprobationis negativae absolute sumptae non petitur ex demeritis praevisis reprobi, sed ex divina bonitate¹.

Prob. prima pars 1° ex illo Apostoli ad Rom., IX, 12 et 13 : Cum nondum aliquid egissent boni aut mali... Iacob dilexi, Esaü autem odio habui; quod odium, ut dictum est, intelligitur de minori dilectione, qua quidam permittuntur suae defectibilitati absque auxiliis specialibus a defectu praeservantibus; quod est reprobare negative. Ex quo S. Aug., Epist. 194², cap. 3, n. 14 seqq.; lib. II contra duas Epist. Pelag., cap. 7, n. 13 seqq., et lib. de Praedest. sanctor., cap. 8, n. 15 seqq., ostendit nulla merita malae actionis esse causam reprobationis.

Prob. 2°. Reprobatio negativa praecedit peccatum reprobi; est enim, ut diximus, voluntas permittendi ut aliqui peccent, et peccando deficiant a gloria. Ergo peccatum reprobi non potest esse eius motivum.

Prob. et explicatur secunda pars discursu D. Thomae³ : « Ex ipsa bonitate divina ratio sumi potest praedestinationis aliquorum et reprobationis aliorum. Sic enim dicitur Deus omnia propter suam bonitatem fecisse, ut in rebus divina bonitas repraesentetur. Necesse est autem quod divina bonitas, quae in se est una et simplex, multiformiter repraesentetur in rebus, propter hoc quod res creatae ad simplicitatem divinam attingere non possunt. Et inde est quod ad completionem universi requiruntur diversi gradus rerum, quarum quaedam altum et quaedam infimum locum tenent in universo. Et ut multiformitas graduum conservetur in rebus, Deus permittit aliqua mala fieri, ne multa bona impediantur. Sic igitur consideremus totum genus humanum, sicut totam rerum universitatem. Voluit igitur Deus in hominibus, quantum ad aliquos, quos praedestinat, suam repraesentare bonitatem per modum misericordiae, parcendo, et quantum ad aliquos, quos reprobat, per modum iustitiae, puniendo. Et haec est ratio quare Deus quosdam eligit et quosdam reprobat. Et hanc causam assignat Apostolus, ad Rom., IX, 22 et 23, dicens : Volens Deus ostendere iram, id est, vindictam iustitiae, et notam facere potentiam suam, sustinuit, id est, permisit, in multa patientia vasa irae, apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam. Et II ad Tim., II, 20, dicit : In magna domo non solum sunt vasa aurea et argentea, sed etiam lignea et fictilia, et quaedam quidem in honorem, quaedam in contumeliam. »

Igitur, secundum D. Thomam et rei veritatem, motivum reprobationis petitur ex divina bonitate, quam Deus voluit multiformiter repraesentare, in electis per modum misericordiae, parcendo, in reprobis per modum iustitiae, puniendo : adeoque bonum iustitiae est ratio reprobationis negativae. Non tamen est totalis, nec excludens alias rationes, ut sunt completio et bonum universi, quod privaretur multis bonis, si omnes defectus impedirentur, et munus provisoris universalis, atque ratio providentiae suavis, qua providetur unicuique secundum suam conditionem et exigentiam, defectibilibus defectibiliter.

Dico 2° : Reprobatio negativa, comparate sumpta, non habet rationem nisi divinam voluntatem. Ita in terminis S. Doctor, subiungens ad priora verba⁴ : « Sed quare hos elegit in gloriam et illos reprobavit, non habet rationem nisi divinam voluntatem. » Idque probat tum ex Aug., Tract. 26 in Ioann., n. 2, ubi dicit : « Quare hunc trahat, et illum non trahat, noli velle iudicare, si non vis errare; » tum ab exemplis in naturalibus et artificialibus : « Sicut, inquit, in naturalibus potest assignari ratio [cum prima materia tota sit in se uniformis], quare una pars eius est sub forma ignis, et alia sub forma terrae a Deo in principio condita, ut sic sit diversitas specierum in rebus naturalibus; sed quare haec pars materiae est sub ista forma, et illa sub alia, dependet ex simplici divina voluntate : sicut ex simplici voluntate artificis dependet quod ille lapis est in ista parte parietis, et ille in alia; quamvis ratio artis habeat quod aliqui sint in hac, et aliqui sint in illa. »

Ratio etiam id evincit. In his enim qui pares sunt in defectibilitate, non potest assignari ratio cur unus prae alio permittatur a provisore deficere, praeter voluntatem provisoris. Atqui omnes creaturae ad finem supernaturalem ordinatae, perinde possunt per peccatum ab illo deficere, et a solo Deo habent quod non deficiant. Ergo ex sola Dei voluntate pendet, ut hi potius quam illi permittantur deficere.

Et haec ratio concludit in omni sententia. Nam certo constat, in omni sententia, Deum potuisse omnes qui peccant et pereunt, abundantioribus auxiliis collatis, a peccato et perditione servare, sicut alios servavit; aut saltem potuisse illos constituere in tali rerum serie, in qua datis communibus auxiliis bene usi fuissent. Quare autem non fecit? Quia noluit.

Dices : Deus neminem deserit, nisi prius ab eo per peccatum deseratur, ut dicit Trid., sess. VI, cap. 11. Atqui velle permittere ut aliqui deficiant a gloria, quod est reprobare negative, est illos deserere. Ergo Deus aliquos non reprobat negative, nisi praesupposita culpa, per quam deseratur.

Resp. 1° plures intelligere dictum in maiori, de defectione per subtractionem gratiae sanctificantis, quam Deus nemini subtrahit, nisi propter peccatum praecedens ; non vero de desertione per subtractionem gratiae actualis.

Resp. 2°. Dato hanc desertionem esse intelligendam de subtractione gratiae actualis, dist. mai. Deus neminem deserit proprie, nisi prius ab eo deseratur, conc. mai.; improprie, nego mai. Deus itaque duplici modo intelligitur deserere aliquem : 1° permittendo eum suae defectibilitati, seu ipsum a peccato non praeservando per auxilium speciale et efficax indebitum ; nihil tamen aliunde ab eo subtrahendo de auxiliis ordinariis quibus, si non resisteret, perveniret ad bonum. Et haec est desertio impropria, ad quam non est necesse quod homo prius deserat Deum per peccatum, cum permissio peccati in eo modo deserendi includatur, ut patet. 2° Deus intelligitur hominem deserere, dum ab eo auxilia communia et protectionem ordinariam quam habet erga bonos subtrahit, et hoc est proprie deserere; quo modo Deus neminem deserit, nisi prius per peccatum ab eo deseratur. Haec secunda derelictio est poena, non prima.

Repones : Docuimus supra, dissert. praeced., a. 4, § 3, ex S. Thoma, neminem privari auxilio efficaci, nisi ex sua culpa ; seu hominem privari auxilio efficaci, non quia Deus non vult dare, sed quia homo non vult accipere, et obstaculum ponit, peccando et resistendo auxiliis sufficientibus. Quomodo ergo nunc dicimus, Deum ante culpam hominem improprie deserere, subtrahendo ei auxilium efficax ?

Resp. haec ita conciliari. Deus, conferendo gratiam sufficientem, habet voluntatem antecedentem conferendi efficacem, si homo propria et mala voluntate non resistat sufficienti. Et sic verum est hominem privari propter culpam gratia efficaci, quam Deus in collatione sufficientis volebat voluntate antecedente illi dare. Posset quidem Deus malam voluntatem impedire ; sed, ut provisor universalis et propter altiores fines, vult voluntate consequente, per subtractionem istius abundantioris auxilii, ipsum permittere suae malae voluntati. Et ita etiam verum est, eum ante culpam privari illa abundantiori gratia efficaci, qua reipsa praeservaretur a defectu et mala voluntate.

§ IV. — Utrum peccatum originale sit motivum reprobationis hominum?

Ut certa ab incertis secernamus, suppono 1° peccatum originale fuisse motivum sufficiens reprobationis omnium hominum : hoc est, Deum iure potuisse, si voluisset, propter peccatum originale reprobare omnes homines, siquidem, secundum Scripturas, nascamur filii irae et rei mortis tam temporalis quam aeternae. Unde quaestio est, utrum reipsa propter illud facta sit hominum reprobatio.

Suppono 2° nihil obstare quominus peccatum originale, in iis in quibus non remittitur, ingrediatur de facto motivum reprobationis eorum, cum sit ante reprobationem praevisum, et propter illud reipsa aliqui damnentur.

Suppono 3° peccatum originale, in quibus remissum est, posse dici duplici sensu concurrere ad reprobationem : 1° quatenus est fons et origo peccatorum actualium ob quae, si sint finalia, homines reprobantur. Et hoc sensu peccatum originale potest dici motivum reprobationis eorum quibus est remissum, non formaliter et in se, sed radicaliter et in suis effectibus. Et hoc est dicere, non quod peccatum originale, sed peccatum actuale ex originali promanans, sit motivum reprobationis. 2° Quia, licet peccatum originale, prout est macula personae, deleatur per baptismum, non tamen deletur prout est infectio naturae. Etenim per peccatum originale infirmitas naturae est aucta, et concupiscentia effecta magis effrenis, et haec remanent, deleta culpa. Unde fit quod homo sit defectibilior et proclivior ad peccatum, atque ob hanc maiorem defectibilitatem et proclivitatem, magis exigat ex sua conditione ut permittatur deficere ; sicque peccatum originale in quibus remissum est, ratione huius maioris defectibilitatis et ardentioris concupiscentiae, quas causavit, et quae, ipso quoad culpam deleto, remanent, potest dici concurrere ad reprobationem. At, quod bene advertas, ista maior infirmitas seu defectibilitas non concurrit ad reprobationem ut motivum illius, sed tantum ut conditio sine qua non, seu ut dispositio seu aptitudo ex parte materiae, sicut vilitas luti non est motivum cur figulus fingat quaedam vasa in contumeliam. Quantumvis enim natura foret defectibilis, Deus non permitteret eam deficere, nisi propter aliquod bonum, ut iam antea observavimus ; quod autem natura defectibilis, culpam non habens, permittatur deficere, praecise et secundum se non habet rationem boni, sed quatenus iste defectus ordinatur ad aliquod bonum. Ergo haec naturae infirmitas, per peccatum originale aucta, non potest dici motivum ob quod Deus permittat aliquos deficere; sed, ut dictum est, se habet tantum ut conditio sine qua non, seu ut dispositio materiae ad deficiendum. Motivum autem repeti debet ex aliquo bono quod Deus ex illo defectu intendit, ut est bonum universi, manifestatio attributorum, maxime iustitiae, etc. His suppositis,

Dico: Peccatum originale non est motivum reprobationis eorum quibus remissum est.

Prob. 1° authoritate Scripturae et concil. Trid. Scriptura multis in locis testatur peccata remissa peccatori non nocere, nec Deum illorum recordari. Sic Ezech., XXXIII, 12: Impietas impii non nocebit ei, in quacumque die conversus fuerit. Et cap. XVIII, 22, de impio poenitente: Omnium iniquitatum eius non recordabor. Et concil. Trid., sess. V, can. 5, ubi de peccato originali sic definit, ex Apost., Rom., VIII, 1: «In renatis nihil odit Deus, quia nihil est damnationis iis qui vere consepulti sunt cum Christo per baptisma.» Atqui, si propter peccatum originale Deus reprobaret illum cui remissum est, istud illi noceret, illius Deus recordaretur, aliquid in illo odio haberet, et aliquid damnationis in illo remaneret. Ergo.

Confirmatur. Per baptismum ita Deus reconciliatur homini, ut illi plene condonet peccatum et peccati poenam, tam aeternam quam temporalem. Atqui prorsus repugnat tam plenae et sincerae reconciliationi, quod Deus peccatum sic condonatum retineat ut motivum reprobationis; haec enim duo sunt incompossibilia: Volo efficaciter condonare peccatum originale, et: Volo efficaciter reprobare propter illud, seu in poenam illius: sicut incompossibilia sunt, quod iudex sincere condonet peccatum homicidae, et tamen velit propter illud homicidam suspendi; quae tamen admittere debet sententia opposita. Ergo.

Respondet noster Gonet, Deum respectu eorum quibus peccatum originale remissum est, acceptasse illud ut motivum reprobationis quoad intentionem tantum, ita ut ipsos quidem reprobaverit propter peccatum originale; sed, disponendo de mediis, noluisse uti illo medio, sed assumpsisse peccata actualia: sicut, inquit, licet praedestinatio sit quoad intentionem gratuita, non tamen quoad executionem.

Sed contra: 1° Haec responsio est gratis data, nullum habens fundamentum in authoritate vel ratione. 2° Istud decretum reprobationis quoad intentionem, iuxta responsionem datam, manet otiosum et inutile. Ad quid ergo illud in Deo fingere? Secus decretum intentivum praedestinationis, vi cuius ponuntur media.

Respondent alii, peccatum originale posse considerari dupliciter, ut est macula personae et ut est infectio naturae. Sub prima ratione, inquiunt, deletur per baptismum, et non est motivum reprobationis; sub secunda, remanet, et est motivum reprobationis.

Sed contra infero: Ergo aliquid damnationis remanet in renatis. Nusquam sane hoc incommodum fugere possunt adversarii; quidquid enim dixeris ex peccato originali manere ut motivum reprobationis, cogeris fateri remanere aliquid damnationis. Sed, quia difficultas est praesertim de mente SS. Aug. et Thomae,

Prob. 2° conclusionem ex utroque S. Doctore. S. Aug., de Corrept. et Grat., cap. 8, n. 17 et 18, ipsam nostram quaestionem instituit. Quaerit namque rationem et causam propter quam Deus eos quibus suam gratiam largitus est et peccatum originale dimisit reprobet, denegando donum perseverantiae: quae est, inquam, ipsissima quaestio quam in praesenti versamus. Hanc autem non solvit recurrendo ad peccatum originale, uti facere debuisset, si peccatum originale in iis quibus est remissum agnovisset esse causam et motivum eorum reprobationis; sed respondet simpliciter se nescire, et confugit ad inscrutabilia Dei iudicia: «Si a me quaeratur, inquit, cur eis Deus perseverantiam non dederit, quibus eam qua christiane viverent dilectionem dedit, me ignorare respondeo. Non enim arroganter, sed agnoscens modulum meum, audio dicentem Apostolum, Rom., III, 9: O homo! tu quis es qui respondeas Deo? et, ibid., XI, 33: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam inscrutabilia sunt iudicia eius!... Mirandum est quidem, multumque mirandum, quod filiis suis quibusdam Deus, quos regeneravit in Christo, quibus fidem, spem, dilectionem dedit, non dat perseverantiam; cum filiis alienis tanta scelera dimittat, atque impertita sua gratia faciat filios suos. Quis hoc non miretur?» Similiter S. Thomas, quando ex professo agit de reprobatione, ut hic a. 3, eam non refert ad peccatum originale ut ad causam, sed ad quaedam generalia principia angelis et hominibus communia, ut sunt, defectibilitas naturae, ratio providentiae generalis, quae quosdam defectus permittere debet, et propter illos poenam infligere ad manifestationem suae iustitiae.

Sed dices: S. Aug., agens contra Pelagianos, continuo recurrit ad peccatum originale ut ad motivum reprobationis in hominibus: «Qui liberatur, inquit cap. 8, n. 16, de Dono persev. [a massa perditionis], gratiam diligat; qui non liberatur, debitum agnoscat.» Et Epist. 194⁵, c. 3, n. 14: «Quaerimus meritum obdurationis, et invenimus. Merito namque peccati universa massa damnata est.» Et innumera similia.

Resp. 1° verba Aug., si non explicentur, importare omnes homines non solum in intentione, sed etiam in executione obdurari, reprobari, damnari propter originale peccatum; quod non admittunt adversarii, nec ullus Catholicus admittere debet, in iis quibus per baptismum remissum est.

Resp. 2°. Dist. ant. S. Aug. agens contra Pelagianos continuo recurrit ad peccatum originale ut ad motivum sufficiens reprobationis, conc.; ut ad motivum reipsa acceptatum, nego. Explicatur. Contendebant Pelagiani Deum fore iniustum acceptorem personarum, si alios prae aliis reprobaret absque praevisis demeritis. Ad hanc querelam compescendam, respondet Aug., nemini iustam esse causam conquerendi, cum omnes sint in massa perditionis per peccatum originale, et inde in se habeant sufficiens motivum reprobationis. Utrum vero istud motivum fuerit acceptatum de facto, in iis quibus remissum est, in his locis non discutit Aug., quia id non requirebat instantia Pelagianorum; sed alibi, quando hanc quaestionem ex professo tractat, non solum id non asserit, sed e contra dicit se huius reprobationis causam ignorare, ut vidimus.

Resp. 3° S. Augustinum saepe referre reprobationem ad peccatum originale, non formaliter et in se, sed radicaliter et ratione suorum effectuum, scilicet vel peccatorum actualium quae ex originali oriuntur, vel ratione maioris infirmitatis et defectibilitatis ex peccato originali relictae; non quod haec sit motivum reprobationis, sed quia ad illam concurrit ut conditio et maior dispositio ad deficientiam, ut diximus supra.

Inst. S. Aug. asserit diserte, peccatum originale fuisse motivum etiam acceptatum reprobationis eorum quibus remissum est; dicit enim Epist. 194⁶, c. 8, n. 34: «Quid Deus diligebat in Iacob, antequam natus fecisset aliquid boni, nisi gratuitum suae misericordiae donum? Et quid oderat in Esau, antequam fecisset aliquid mali, nisi originale peccatum?» Atqui originale peccatum remissum fuit Esau, qui cum esset filius Isaac, indubie fuit circumcisus.

Resp. ut ante: 1° haec verba, nisi explicentur, nimis probare; 2° intelligenda esse sic, ut peccatum originale fuerit motivum sufficiens odio habendi et reprobandi Esau; non enim certum est Esau esse reprobatum quantum ad damnationem aeternam; 3° posse intelligi de peccato originali quantum ad eius effectum, maiorem scilicet infirmitatem, quae, ut dictum est, suo modo concurrit ad reprobationem. Sed secundum hanc intelligentiam, odium non sumitur stricte, sed late pro minori dilectione, ut interpretatur S. Thomas hic a. 3, ad 1, et in III Sent., dist. 32, q. 1, a. 2, ad 4; quo etiam modo accipitur odium patris et matris, Luc., XIV, 26. Unde sensus est quod Deus Esau ex peccato originali natura vitiatum et in malum procliviorem suae infirmitati permiserit, dum Iacob eadem labe infectum speciali misericordia protexit; sicque in Iacob dilexit misericordiam, et in Esau odio habuit peccatum originale, id est minus dilexit, non succurrendo infirmitati contractae ex peccato originali. Iisdem solutionibus excipienda sunt quaedam similia testimonia S. Thomae.