Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

(D. Thomas, I part., a. q. 44 ad q. 49)

[Gnostici, teste S. Epiphanio, Haeres. 25 et 26, negarunt mundum esse a Deo conditum. Manichaei, ex eodem, Haeres. 22 et seqq., et ex Augustino, Haeres. 46, duos adstruebant deos a se independentes, unum bonum, qui esset author novi Testamenti, lucis, rerum spiritualium et incorruptibilium; alterum malum, qui esset author veteris Testamenti, tenebrarum et rerum visibilium et corruptibilium.

Plato et Hermogenes, apud Tertull., de Praescript., part. I, c. 33, Seleuciani et Hermiani, apud S. Aug., Haeres. 39, dixerunt materiam non fuisse a Deo productam, sed ipsi esse coaeternam, ex qua mundum visibilem produxit.

Dico: Omne ens aliud a Deo, quod est quomodocumque, est effective causatum a Deo¹.

Est de fide qua credimus, in symbolis Nicaeno et Constantinopolitano, « in Deum factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium. » Et cap. Firmiter, de summa Trinitate, lib. I Decretal., Ecclesia in concilio Lateran. I confitetur « Deum unum, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, esse unum universorum principium, Creatorem omnium visibilium et invisibilium, spiritualium et corporalium. » Unde concil. Bracarense I, can. 13, sic definit: « Si quis dixerit creationem universae carnis non opificium esse Dei, sed malorum angelorum, sicut Manichaeus et Priscillianus dixerunt; anathema sit. »

Idem docetur a concilio Vaticano infra art. III citando.

Prob. 1° ex sacra Scriptura. Genes., I, 1: In principio creavit Deus coelum et terram; ubi sub coelo, omnia coelestia, et sub terra, omnia inferiora continentur. Unde, Exod., XX, 11: Sex diebus fecit Dominus coelum et terram, et omnia quae in eis sunt; Isa., XLIV, 24: Ego Dominus, faciens omnia, extendens coelos solus, stabiliens terram; Ps. CXLV, 6: Qui fecit coelum et terram, et mare, et omnia quae in eis sunt; Ioann., I, 3: Omnia per ipsum facta sunt; Rom., XI, 36: Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia; Act., XVII, 24: Deus, qui fecit mundum et omnia quae in eo sunt.

Prob. 2° ratione. Omne quod quomodocumque est, continetur virtualiter et eminenter in Deo. Ergo omne quod quomodocumque est, est a Deo participatum et causatum. — Patet consequentia; quia, si esset aliquod ens quod non esset a Deo causatum, illud non contineretur virtualiter et eminenter in Deo. — Prob. ant. Deus sic est

ens per essentiam, ut complectatur omnem rationem entis, secundum totam eius latitudinem et extensionem; id enim important rationes actus puri, entis infiniti et infinite perfecti, quae competunt Deo. Ergo omne quod quomodocumque est, continetur virtualiter et eminenter in Deo; alias Deus non contineret omnem plenitudinem entis.

Dices: Essentiae rerum sunt aeternae, et non dependent a Deo: sic ab aeterno et independenter a Deo homo est animal rationale. Ergo.

Resp. Dist. ant. Essentiae rerum sunt aeternae et non dependent a Deo quoad connexionem praedicati et subiecti, conc.; quoad esse actuale, nego: id enim habent a Deo in tempore.

Hinc inferes, materiam, circa quam maxime erraverunt antiqui philosophi, ut exponit Angelicus², esse etiam a Deo productam; quia, cum Deus, ut dictum est, sit causa entis in quantum ens, est causa omnium quae pertinent ad rationem entis. Materia prima autem pertinet ad rationem entis corporei. Quamvis enim secundum se non sit ens actu, sed tantum per formam substantialem, sine qua specifice non producitur, ex ea tamen et forma fit ens actu; et ideo, proprie loquendo, materia non creatur, sed concreatur.]

[Dico: Deus est prima causa exemplaris omnium rerum¹; quia Deus habet rationes seu ideas et exemplaria omnium rerum quas producit secundum determinatas species. Non enim Deus, cum sit agens intelligens, agit caeco modo aut fortuito. Hae autem ideae seu exemplaria nihil aliud sunt realiter, quam divina essentia, ut est diversimode participabilis a creaturis, ut docet S. Thomas².

Dico 2°: Deus est causa finalis omnium rerum³.

Est de fide. Sic definitum est a concilio Vaticano, const. de Fide cath., can. 5: « Si quis... mundum ad Dei gloriam conditum esse negaverit; anathema sit. »

Prob. 1° ex sacra Scriptura. Prov., XVI, 4: Universa propter semetipsum operatus est Dominus.

Prob. 2° ratione. Illud est causa finalis rerum omnium, quod primum et universale agens intendit omnibus communicare, et quod omnia intendunt, prout possunt, consequi. Atqui divina bonitas est id quod Deus intendit omnibus communicare et quod omnia consequi intendunt, appetitu sive rationali, sive sensibili, sive naturali. Ergo.

— Prob. min. Deus, ut primum et universale agens atque infinite perfectum, non agit propter finem acquirendum, bonorum enim nostrorum non indiget; sed agit propter perfectionem suam, quae est eius bonitas, communicandam, et quaelibet res creata intendit suum bonum et suam perfectionem, quae est similitudo et participatio divinae bonitatis. Ergo.

Itaque Deus vult et agit propter bonitatem suam, non quia illam desiderat, quod enim desideratur nondum habetur; sed quia illam perfecte amat, amor enim est etiam de praesenti. Ex hoc autem quod perfecte amet suam bonitatem, vult illam aliis communicari.]

[Creatio potest sumi tripliciter: 1° late, pro qualibet cuiuscumque rei productione¹: quo sensu Eccli., I, 4, dicitur de Sapientia quod sit ab initio creata; 2° aequivoce, pro elevatione ad superiorem gradum: quo sensu quis dicitur creari episcopus; 3° stricte, pro productione totius entis ex nihilo.]

Pro quo observandum est, praepositionem ex non importare habitudinem causalitatis affirmativae, quasi nihilum sit materia eius rei quae producitur, ut cum dicitur: « Gladius fit ex ferro; » sed importare habitudinem causae quae negatur, ita ut ex nihilo idem sit ac non ex aliquo.

Itaque creatio est emanatio totius entis a causa universali². Sicut enim emanatio particularis est ex non ente particulari, ut productio ignis ex non igne, ita emanatio universalis est omnino ex non ente, ac per consequens ex nihilo.

Dico: Deus res in esse produxit ex nihilo, hoc est, creavit³.

Est de fide; nam dicimus in Symbolo Apostolorum: « Credo in unum Deum..., Creatorem coeli et terrae. »

In concilio Lateran. sub Innocentio III definitur quod « Deus utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam. »

Haec definitio prolixius et expressius renovata fuit a concilio Vaticano, ubi legitur⁴

« Sancta Catholica Apostolica Romana Ecclesia credit et confitetur, unum esse Deum verum et vivum, Creatorem ac Dominum coeli et terrae, omnipotentem, aeternum, immensum, incomprehensibilem, intellectu ac voluntate omnique perfectione infinitum; qui cum sit una singularis, simplex omnino, et incommutabilis substantia spiritualis, praedicandus est re et essentia a mundo distinctus, in se et ex se beatissimus, et super omnia quae praeter ipsum sunt et concipi possunt ineffabiliter excelsus. »

» Hic solus verus Deus bonitate sua et omnipotenti virtute, non ad augendam suam beatitudinem, nec ad acquirendam, sed ad manifestandam perfectionem suam per bona quae creaturis impertitur, liberrimo consilio simul ab initio temporis utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam, ac deinde humanam, quasi communem ex spiritu et corpore constitutam. »

Canones. — « 1° Si quis unum verum Deum visibilium et invisibilium Creatorem et Dominum negaverit; anathema sit.

» 2° Si quis praeter materiam nihil esse affirmare non erubuerit; anathema sit.

» 3° Si quis dixerit, unam eamdemque esse Dei et rerum omnium substantiam vel essentiam; anathema sit.

» 4° Si quis dixerit, res finitas, tum corporeas tum spirituales, aut saltem spirituales, e divina substantia emanasse; aut divinam essentiam sui manifestatione vel evolutione fieri omnia; aut denique Deum esse ens universale seu indefinitum, quod sese determinando constituat rerum universitatem in genera, species et individua distinctam; anathema sit.

» 5° Si quis non confiteatur, mundum resque omnes quae in eo continentur, et spirituales et materiales, secundum totam suam substantiam a Deo ex nihilo esse productas; aut Deum dixerit, non voluntate ab omni necessitate libera, sed tam necessario creasse, quam necessario amat seipsum; aut mundum ad Dei gloriam conditum esse negaverit; anathema sit. »

Prob. 1° ex S. Scriptura. Genes., I, 1, dicitur: In principio creavit Deus coelum et terram. Iudith, XIII, 24: Benedictus Dominus, qui creavit coelum et terram. Ps. CXLVIII, 5: Ipse mandavit, et creata sunt. Sap., I, 14: Creavit, ut essent omnia. II Machab., VII, 28: Peto, nate, ut aspicias ad coelum et terram et ad omnia quae in eis sunt, ut intetligas quia ex nihilo fecit illa Deus, et hominum genus.

Prob. 2° duplici ratione. Prima⁵. Si Deus non fecisset

aliquid ex nihilo, debuisset omnia producere ex aliquo praesupposito. Atqui falsum consequens. Ergo et antecedens. — Prob. min. Si Deus non ageret nisi ex aliquo praesupposito, istud praesuppositum non esset ab ipso causatum; sicut cum artifex facit statuam ex ligno, lignum non est causatum ab ipso. Atqui falsum consequens, tum quia Deus est causa universalis totius entis, ut constat ex articulo primo praeced.; tum quia, sit esset aliquod ens a Deo non causatum, esset ens a se, consequenter Deus, utpote ens infinite perfectum. A quo enim posset limitari in suis perfectionibus? Non ab alio, cum a nullo, nec etiam a Deo dependeret; non a se, cum enim esset ens necessarium, nullam a se perfectionem excluderet.

Secunda ratio. Vel rebus quas Deus produxit aliquid praeexstitit, vel non. Si hoc secundum, habemus intentum. Si primum, cum non sit procedere in infinitum, necesse est devenire ad aliquod primum cui nihil praeexistat, et tamen sit factum a Deo, consequenter factum ex nihilo.

Dices 1°: Fuit apud antiquos philosophos communiter receptum hoc axioma: « Ex nihilo nihil fit. » Ergo.

Resp. hoc axioma verum esse de emanatione effectuum particularium a causis particularibus, quod tantum considerabant antiqui philosophi, non vero de emanatione ab universali principio⁶.

Instabis: Inter ens et nihil est distantia infinita. Atqui distantia infinita est impertransibilis. Ergo.

Resp. Dist. mai⁷. Inter ens et nihil est distantia infinita positive, nego; negative, conc. Et ad hunc sensum distincta minore, nego conseq. Itaque inter ens et nihil non est distantia sic positive infinita, quod sit aliquod infinitum medium quod debeat pertransiri; sed sic tantum quod non esse simpliciter tendat ad esse simpliciter. Porro, sicut fieri potest virtute finita, ut a non esse secundum quid fiat transitus ad esse secundum quid, v. g., a non esse ignis ad esse ignis; sic fieri potest virtute infinita ut a non esse simpliciter fiat transitus ad esse simpliciter.

Urgebis: Quod fit, nondum factum est. Ergo fieri praecedit factum esse. Ergo debet assignari subiectum in quo sustentetur ipsum fieri. — Subsumo: Atqui in eo quod creatur non potest assignari subiectum in quo sustentetur fieri seu creari, cum sit ex nihilo. Ergo non potest aliquid fieri ex nihilo.

Resp. Dist. ant.⁸. Quod fit actione successiva, nondum factum est, conc.; actione instantanea, nego. Sic, v. g., dum aer illuminatur, est illuminatus; dum verbum in mente formatur, est formatum. Creatio autem est actio instantanea; sicque cum aliquid creatur, creatum est, et terminus creationis est res creata ipsa creatione producta. — Per quod praeoccupatur altera instantia.

Dices 2°: Sap., XI, 18, Deus dicitur creasse orbem terrarum, hoc est mundum, ex materia invisa. Ergo non ex nihilo.

Resp. Nego conseq. Per materiam invisam, graece informem, non intelligitur materia nudata omni forma; sic enim existere non potest, et Genes., I, 1, dicitur: In principio creavit Deus coelum et terram. Sed per hoc intelligitur corpus pro tunc invisibile et informe; quia prima die, antequam lux fieret, non erat aspectabile, neque plantis, animalibus, hominibus, etc., erat ornatum. Sensus ergo S. Scripturae est quod ex hoc corpore seu materia informi Deus produxerit entia distincta, plantas, animalia, hominem, etc. Verum hanc materiam Deus ex alia materia non produxit, sed ex nihilo, ut diserte asserit S. Aug. infra citandus.

Hinc colliges, Deum non omnia, stricte loquendo, creasse seu produxisse ex nihilo, siquidem et ex authoritate citata et ex cap. primo Geneseos constet, ex priori materia plantas, animalia produxisse, atque hominem ex limo terrae formasse; item et quotidie multa producere, non ex nihilo, sed ex praesupposito subiecto: sed tantum aliqua proprie creasse, et creare, ut coelum et terram, angelos et animas rationales.

Attamen aliquo sensu, non omnino improprio, posset dici Deum creasse seu fecisse omnia ex nihilo, quatenus ea vel secundum se tota, vel secundum eorum partem intrinsecam et essentialem, nempe materiam, facit ex nihilo. Unde S. Aug., lib. XII Confess., c. 8, dicit: « Tu, Domine, fecisti mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re pene nullam rem, unde faceres magna quae miramur filii hominum. » Et lib. I de Genesi contra Manich., c. 6, n. 10: « Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse; quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa materia tamen de omnino nihilo facta est. » Si vero creare sumatur generaliter prout idem est ac facere seu producere, constat ex art. primo praeced. Deum hoc sensu omnia creasse.]

[Dico 1°: Dogma fidei est, solum Deum de facto creasse universum.

Constat 1° ex variis locis S. Scripturae. Genes., I, 1, legitur Deum universa creasse: unde non est praeter eum alius creator. Eccli., I, 8: Unus est altissimus Creator omnipotens. Isa., XLIV, 24: Ego sum Dominus, faciens omnia, extendens coelos solus, stabiliens terram, et nullus mecum. Hebr., III, 4: Qui omnia creavit, Deus est.

In eumdem sensum scribunt SS. Patres: Athanas., lib. III contra Arian.; Cyrillus Alex., lib. VI Thesauri, c. 2; S. Aug., lib. III de Trinit., c. 8, n. 11; Damasc., lib. II de Fide orthod., c. 3. Ita definitum est in symbolo Apostolorum, in concil. Lateran., sub Innoc. III, in concil. Vaticano, de quibus art. praeced.

Dico 2°: Sic solius Dei est creare, ut nulla creatura possit esse causa principalis creandi¹.

Prob. 1°. Effectus universaliores debent reduci in causas universaliores². Atqui effectus creationis est universalissimus, et solus Deus est causa universalissima. Ergo. — Minor pro secunda parte patet. Prob. prima pars. Effectus creationis non est ens particulare, seu hoc vel illud ens ex aliquo praeexistente, sed est esse simpliciter et absolute, seu ens secundum se totum, seu secundum omnia quae ad eius rationem et esse substantiale pertinent. Ergo.

2° Ad creandum principaliter requiritur virtus infinita³. Atqui nullius creaturae, sed solius Dei virtus est aut esse potest infinita. Ergo. — Minor constat. — Prob. maior. Tanto maior requiritur virtus in agente ad producendum formam ex potentia, quanto magis est remota potentia et minores sunt dispositiones ad illam formam. Ergo ubi nulla est potentia, nullae dispositiones, ut in creatione, requiritur virtus infinita.

Dico 3°: Probabilius est creaturam non posse assumi ut causam etiam instrumentalem physicam creationis⁴.

Prob. De ratione causae instrumentalis physicae est quod per actionem sibi propriam (nisi sit ipsamet actio), operetur dispositive ad effectum causae principalis, non quidem semper et necessario ex parte rei operatae, quasi debeat semper et necessario producere aliquam dispositionem in subiecto in quo recipitur effectus causae principalis. Id quidem contingit in instrumentis creaturarum, quae adhibent instrumenta ex indigentia, non vero in instrumentis Dei. Potest enim, ut docet Angelicus, assumere actum immanentem, ut volitionem vel intellectionem agentis, in causam instrumentalem miraculi, v. g., sed ex parte modi operandi, modificando nempe per actionem propriam actionem causae principalis, ut operetur modo causae inferioris, sicque cum illa et ex illa elevata attingat eius effectum. Si enim instrumentum ex se nihil ageret, sed otiosum maneret, non esset in genere causae, nec

ideo instrumentum, sed purum medium deferens influxum principalis agentis. — Subsumo. Atqui nulla actio creaturae potest concurrere etiam instrumentaliter ad creationem. Ergo. — Probo subsumpt. Actio creaturae, cum sit accidens, dependet a subiecto in esse et operari. Ergo, si Deus agat ad modum illius et per eam attingat suum effectum, operabitur dependenter a praesupposito subiecto, quod repugnat creationi, quae est ex nihilo.

Petes utrum creare sit proprium alicui personae divinae.

Resp. non esse proprium alicui personae, sed toti Trinitati commune⁵:

1° — Quia omne agens agit sibi simile; sic ignis generat ignem⁶. Atqui creare est producere esse rerum. Ergo creare convenit Deo secundum suum esse, quod est sua essentia, quae est communis tribus personis.

2° — Iuxta commune axioma theologicum, opera divinitatis ad extra sunt indivisa et tribus personis communia.

3° — Potentia creans, sapientia seu intellectus per quem creatur, affectio seu voluntas ex qua creatur, sunt communes tribus personis. Ergo.

Attamen, quia potentia accommode tribuitur Patri, sapientia Filio, amor Spiritui sancto, ideo in sensu accommodatitio tres personae dicuntur diversimode creare: Pater dicitur creator, Filius per quem creatur, Spiritus sanctus ex quo creatur.]

[Dico 1°: Sunt possibiles plures mundi¹.

Prob. Unius mundi creatione non est exhausta infinita Dei potentia. Ergo.

Dices cum Cartesianis: Mundus est indefinite extensus. Ergo non sunt plures mundi possibiles. — Prob. ant. Idea extensionis et idea materiae atque corporis sunt una et eadem. Atqui indefinita est extensio; concipe enim ultra mundum visibilem, concipis extensionem, consequenter concipis materiam et corpus. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad probat. nego mai. Nam, iuxta principia Cartesii, materia, extensio, corpus, spatium, sunt unum et idem. Atqui, determinato quolibet aeternitatis puncto, in instanti praecedenti concipitur extensio, adeoque materia; posito quolibet materiae termino, concipitur ultra extensio, consequenter materia; posita tandem qualibet volitione in Deo non creandi materiam, semper concipitur extensio, ideoque materia. Ergo, in hoc systemate, materia est aeterna, increata et necessario a se existens: ergo alter deus.

Dico 2°: Mundus existens est perfectus.

Intellige perfectionem non essentialem, ut est, v. g., in homine constante corpore et anima, tanquam partibus essentialibus. Non enim mundus est compositum substantiale, aggregatum per accidens, sed habet perfectionem accidentalem, quatenus est instructus omnibus necessariis et sibi debitis ad suos fines, qui sunt duo: unus proximus, ut scilicet sit domicilium commodum et utile homini; alter ultimus, scilicet gloria Dei. Spectanda est ergo perfectio mundi sicut perfectio artefacti, puta aedificii, nempe secundum partes illarumque ad invicem proportionem et dispositionem ad consequendum finem ob quem conditus est. Et haec perfectio, ut patet, non consistit in indivisibili, sed admittit latitudinem. His observatis,

Prob. conclusio 1° ex S. Scriptura. Genes., I, 31: Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona. Deuter., XXXII, 4: Dei perfecta sunt opera.

2° Mundus est instructus omnibus sibi necessariis et debitis ad consequendos fines suos, scilicet utilitatem hominis et gloriam Dei. Enimvero 1° naturae quibus constat sunt integrae et perfectae; Deus enim et natura, ut fert commune adagium, non deficiunt in necessariis, nec

abundant in superfluis. 2° Est in eo mirabilis varietas rerum. 3° Pulcherrimus est ordo tempestatum et dierum, sapientissima inter haec omnia coordinatio et subordinatio; nam non viventia ordinantur ad viventia, viventia vegetativa ad sensitiva, sensitiva ad hominem, homo ad Deum: ita ut, si quaedam in mundo, secundum se considerata, appareant minus perfecta et defectuosa, considerata tamen in ordine ad concentum totius universi, sint bona et perfecta; sicut, licet umbrae in imagine, secundum se consideratae, sint defectuosae, consideratae tamen in ordine ad totam imaginem, cuius colores earum ope magis elucescunt, sunt bonae et utiles.

Dices: Plura sunt in mundo quae imperfectionem arguunt. Ergo. — Prob. ant. 1° Plura sunt inutilia in mundo, ut tot individua ad conservationem specierum, cum in paucioribus possent conservari: imo multae species inutiles, ut muscae, vermes, pulices, pediculi, etc. 2° Multa incongrua sunt et indecora, ut monstra et peccata. 3° Multa sunt nociva, ut venena, intempestiva frigora, nimii aestus, etc. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad primam probat. dist. Sunt multa inutilia, hoc sensu quod sine illis mundus foret adhuc perfectus, conc.; hoc sensu quod, illis positis, numdus sit imperfectus, nego. Cum enim perfectio mundi, ut dixi, non consistat in indivisibili, sed admittat latitudinem, possunt in eo plura esse quorum neque praesentiam neque absentiam necessario exigat, quae si sunt, tamen conducunt ad eius perfectionem, ut ad eius locupletationem, varietatem, ornatum, et ad alios fines nobis ignotos.

Ad secundam probationem. Cum natura, tam in physicis quam in moralibus, sit defectibilis ex hoc quod sit ex nihilo, provisoris universalis est permittere quod aliquando deficiat, tum ne multa bona desint, si omnia mala impedirentur, tum ut oppositorum pulchritudo et integritas magis elucescat, sicut pictor permittit umbras in imagine, ut magis elucescant colores; tum quia Deus ita potens est, ut ex malo eliciat bonum. Id eleganter exponit S. Thomas hic q. 22, a. 2, ad 2: « Aliter de eo

est qui habet curam alicuius particularis, et de provisore universali; quia provisor particularis excludit defectum ab eo quod eius curae subditur, quantum potest, sed provisor universalis permittit aliquem defectum in aliquo particulari accidere, ne impediatur bonum totius. Unde corruptiones et defectus in rebus naturalibus dicuntur esse contra naturam particularem, sed tamen sunt de intentione naturae universalis, in quantum defectus unius cedit in bonum alterius, vel etiam totius universi; nam corruptio unius est generatio alterius, per quam species conservatur. Cum igitur Deus sit universalis provisor totius entis, ad ipsius providentiam pertinet ut permittat quosdam defectus esse in aliquibus particularibus rebus, ne impediatur bonum universi perfectum. Si enim omnia mala impedirentur, multa bona deessent universo; non enim esset vita leonis, si non esset occisio animalium, nec esset patientia martyrum, si non esset persecutio tyrannorum. Unde dicit Augustinus in Enchiridio, c. 11, n. 3: « Deus omnipotens nullo modo sineret malum aliquod esse in operibus suis, nisi adeo usque esset omnipotens et bonus, ut bene faceret etiam de malo. »

Ad tertiam probat. Quae sunt nociva ex una parte, ex altera sunt utilia. Sic venena attemperata serviunt medicinae, intempestiva frigora, nimii aestus, licet per accidens noceant herbis, sunt aliunde utilia animalibus, dum aerem purgant et noxios humores consumunt, etc.]

[Res creatae in accepta existentia perseverant, ut experientia tum aeterna tum interna constat. Haec perseverantia rerum in existendo, sumpta ex parte principii quo res custodiuntur ut perseverent in esse, dicitur conservatio.

Duplex distinguitur conservatio¹: una dicitur positiva,

seu directa, seu per se; altera dicitur negativa, seu indirecta, seu per accidens. Prior habetur, quando res conservata ita a conservante dependet, ut sine eius positiva actione existere per se non possit; ita aqua per calorem calefit, et nonnisi per eamdem caloris actionem calida perseverat. Posterior est vel non destructio rei, vel actio removens principium per quod res corrumpi aut destrui posset, quae actio non directe fertur in rem ipsam conservatam, sed in causas quibus positis res ipsa corrumpi posset vel perire; ut si quis invigilet ne puer in ignem cadat, puerum indirecte conservat.

Dico 1°: Nemini dubium esse potest, res creatas indirecte a Deo conservari necessario, ut in accepta existentia perdurent. Ideo enim perdurant, quia Deus illas non destruit, quas tamen in nihilum redigere posset, si vellet, sicut potuit ex nihilo eas ad existentiam producere. Haec autem voluntas divina res non destruendi est ipsarum conservatio saltem indirecta. De hoc ergo nulla dubitatio. Unde tota quaestio est utrum creaturae necessario indigeant ut a Deo positive conserventur.

Dico 2°: Ad existendum creaturae necessario indigent ut a Deo positive conserventur. — Est contra Durandum, aliosque qui stant pro necessitate solius conservationis negativae.

Prob. 1° ex S. Scriptura. Sap., XI, 26: Quomodo posset aliquid permanere, nisi tu voluisses, aut quod a te vocatum non esset conservaretur? Coloss., I, 16 et 17: Omnia per ipsum et in ipso creata sunt: et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant. Ioann., V, 17, Christus dicit: Pater meus usque modo operatur, et ego operor, nempe operatione qua mundus conservatur. Et alibi.

Prob. 2° ex Patribus. Dionysius Areop., de Divinis nomin., c. 10, § 1: « Omnitenens dicitur (Deus), quod sit omnium sedes, omnia continens et complectens, et cuncta stabiliens, fundans atque constringens, et universum in se insolubile praestans. » Origenes, lib. II Periarchon, c. 1, n. 3: « Quomodo in Deo vivimus, et movemur, et sumus, nisi quia virtute sua universum constringit et continet

mundum? » Et infra: « Universum mundum virtutis suae plenitudine replet et continet. » Aug., lib. IV de Genesi ad litt., c. 12, n. 22: « Potest intelligi Deum requievisse a condendis generibus creaturae, quia ultra iam non condidit aliqua genera nova; deinceps autem usque nunc et ultra operari eorumdem generum administrationem quae tunc instituta sunt... Creatoris namque potentia et omnipotentis atque omnitenentis virtus causa subsistendi est omni creaturae; quae virtus ab eis quae creata sunt regendis si aliquando cessaret, simul et illorum cessaret species, omnisque natura concideret. » Ita plures et unanimiter.

Prob. 3° ratione. Creaturae in accepta existentia contingenter perdurant, nec a Deo independenter existunt, sed ab eius voluntate in existendo pendent. Ergo indigent necessario positiva Dei conservatione. — Prob. consequentia:

1° Ex contingentia. Ex eo enim quod creaturae contingentes sunt, non in seipsis, sed in alio, hoc est in Deo, rationem habent propriae existentiae. Cum vero de facto existunt, non propterea rationem contingentiae amittunt, sed sic sunt ut possint non esse, sicut, antequam essent, ita non erant ut possent esse. Sicut ergo vi contingentiae indigent positive habere existentiam ab alio, ita ratione eiusdem contingentiae indigent ut ab alio in existentia positive conserventur.

2° Ex dependentia a Deo. Repugnat fingere creaturas omnino emancipatas a dependentia creatoris, qui non solum res creavit, sed omnia iugiter ordinat ad finem, qui est communicatio suae bonitatis et manifestatio suae gloriae. Atqui, si creaturae in accepta existentia ex seipsis se conservant, emancipatio seu omnimoda independentia tum in esse tum in agere ipsis est concedenda, nec est amplius ratio ulla qua mundum gubernari a Deo, etiam in minimis, probetur. Quae consequentia est absurdissima. Ergo creaturae indigent ut a Deo positive conserventur.

3° Ex Dei voluntate. Ideo res creatae sunt, quia Deus voluit eas esse: qui quidem actus ab aeterno positus

durat, ita nempe ut creaturae, sicut divina voluntate creatae sunt, sic eadem voluntate perseverent in accepta existentia. Sicut ergo voluntas creans res est quid positivum, ita quid positivum est ipsa divina voluntas res ipsas conservans.

Hinc recte S. Thomas²: « Necesse est dicere, et secundum fidem et secundum rationem, quod creaturae conservantur in esse a Deo; » conservatione scilicet positiva, qua creaturae sic conservantur a Deo, ut ab eo conservante omnino dependeant et sine eo in esse permanere non possint. « Dependet enim esse cuiuslibet creaturae a Deo, ita quod nec ad momentum subsistere possent, sed in nihilum redigerentur, nisi operatione divinae virtutis conservarentur in esse. »

Inde perspicitur quo sensu conservatio rerum creatarum sit continuata creatio. Hoc communiter dictum, probe explicatum, veritatem habet, quidquid dicant Bayle et cum ipso pauci antiquiores et recentiores. Non enim in Deo duae distinctae cogitandae sunt actiones, una qua creat et altera qua conservat res creatas; neque alia est existentia rei in principio suae creationis et altera cum in eadem existentia perdurat. Consequenter conservatio, sive consideretur ex parte principii, sive ex parte termini, non differt a creatione. Attamen creatio in se formaliter sumpta, nihil praesupponit, cum sit eductio totius rei ex nihilo; contra conservatio rem conservandam iam existentem subaudit, cui continuatur influxus quo ex nihilo educta est. Sub hoc igitur secundo respectu conservatio differt a creatione.]