Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

D. Thomas qq. 50, 51 et 61.

Angelus est vox graeca, idem significans quod latine nuntius. Unde, si vis vocabuli attendatur, est nomen officii, non naturae; et ideo quandoque tribuitur in Scripturis cuicumque qui Dei voluntatem aut legem nuntiat. Sic de Ioanne Baptista, Malach., III, 1, et Matth., XI, 10, dicitur: Ecce ego mitto angelum meum. Et Apost., I Cor., XI, 10, praecipit velari capita mulierum propter angelos, id est sacerdotes.

Attamen, quia ministerium nuntiandi communiter committitur a Deo spiritibus coelestibus, usu receptum est ut hoc nomen usurpetur ad significandas illas spirituales substantias hominibus superiores; et cum inter illos sint diversi ordines, quandoque significat eos qui sunt in infimo ordine, quandoque generaliter omnes qui continentur in novem ordinibus. Et hoc modo hic sumimus.

Petes 1° utrum sint angeli.

Resp. affirmative¹. Est de fide contra Sadducaeos. Act., XXIII, 8.

Prob. Nomine angeli intelligimus substantiam spiritualem, intellectualem, creatam, hominibus superiorem. Atqui certo constat ex Scripturis dari huiusmodi substantiam. Et 1° dari substantiam spiritualem creatam. Ps. CIII, 4:

Qui facis angelos tuos spiritus. Item Hebr., I, 1; Apocal., I, 7; Coloss., I, 16. Si autem spiritualis, ergo intellectualis. Item sunt hominibus superiores. Ps. VIII, 6, propheta loquens de homine, dicit: Minuisti eum paulo minus ab angelis. Et II Petr., II, 11: Angeli fortitudine et virtute cum sint maiores.

Augustinus, in illud Psal. CIII, 4: Qui facis angelos tuos spiritus, dicit, n. 15: « Esse angelos novimus ex fide, et multis apparuisse scriptum legimus, et tenemus, nec inde dubitare fas nobis est. Spiritus autem angeli sunt; et cum spiritus sunt, non sunt angeli, cum vero mittuntur, fiunt angeli. Angelus enim officii nomen est, non naturae. Quaeris nomen huius naturae? Spiritus est. Quaeris officium? Angelus est. » S. Greg. Magn., Hom. 34 in Evang.: « Angelos et archangelos, pene omnes sacri eloquii paginae testantur. »

Unde concil. Lateran., sub Innocentio III, lib. I Decretal., cap. Firmiter, de summa Trinitate, sic definit: « Firmiter credimus... quod Deus... simul ab initio temporis, utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corpoream, angelicam videlicet et mundanam, et deinde humanam, quasi communem, ex spiritu et corpore constitutam. »

Hinc inferes, angelos esse expertes omnis materiae, nec habere corpora etiam tenuia et sensibilia sibi naturaliter unita.

Quantum ad SS. PP. qui dixerunt angelos esse corporeos, non omnes intellexerunt corporeum sicut fert sensus communis et eo sensu stricto quo hic intelligimus. Quidam enim dixerunt esse corporeos, id est veras substantias; quia apud plures antiquos, corpus dupliciter usurpatur: 1° proprie, pro mole materiali et extensa, et prout opponitur substantiae immateriali, sicut hic sumimus; 2° improprie, pro eo quod est reale et subsistit, atque opponitur nihilo, inani et vacuo, ut ostendimus in dissert. quarta Tract. de Deo uno; et hoc sensu quidam SS. Patres dixerunt angelos esse corporeos, id est veras ac reales

substantias. Alii dixerunt² esse corporeos comparative ad Deum, quia substantiae incorporeae medium sunt inter Deum et creaturas corporeas: medium autem comparatum ad unum extremum, videtur alterum extremum, sicut tepidum, comparatum calido, videtur frigidum; et hac ratione dicitur quod angeli Deo comparati sint materiales et corporei, non autem quod sit in eis aliquid de natura corporea. Quidam tandem corpus dicebant quidquid certo loco definitur, et non est ubique, aut etiam quod est potentiale et limitatum, quamvis esset purus spiritus. Caeterum, si qui censuerint angelos esse proprie et stricte corporeos, iis opponimus alios Patres laudatos, Scripturas sacras, consensum scholarum, et maxime definitionem concilii Lateranensis.

Petes 2° utrum angeli aliquando assumant corpora.

Resp. affirmative³, ita ut apparitiones illorum non semper contingant secundum imaginationem. Quia quod imaginaria visione videtur, est in sola imaginatione videntis, neque videtur constanter eodem modo et indifferenter ab omnibus, ut patet in somniantibus et phreneticis. Atqui Scriptura sic introducit angelos apparentes, ut constanter eodem modo et indifferenter ab omnibus viderentur: sic angeli apparentes Abrahae, visi sunt constanter et eodem modo ab eo et tota eius familia, et a Loth, et a civibus Sodomorum; similiter angelus Tobiae ab omnibus constanter et eodem modo videbatur.

Si dicas: Sicut unius, ita totius multitudinis et omnium occurrentium imaginatio immutari potest, ita ut idem ab omnibus constanter eodem modo secundum imaginariam visionem videatur,

Resp. 1°. Dato id absolute fieri posse, non sic tamen ordinarie fit, et ideo semper valet argumentum ab eo quod communiter contingit. 2° Nego ant. Id enim fieret vel a Deo specialiter agente, vel ab angelo. Non a Deo

specialiter agente, cum istae apparitiones aliquando fiant ad mala et turpia, ut patet in daemone succubo et incubo, item in daemone tentante Christum et Evam. Non ab angelo; virtus enim angeli finita et limitata non videtur posse simul ferri ad tam diversa et tam diu continuata. Aliunde angelus malus nihil poterat in imaginationem Christi, cui apparuit in deserto, neque in imaginationem Evae adhuc innocentis, cui apparuit sub forma serpentis. Tandem id non videtur satis congruere modo loquendi Scripturae. Dicitur enim expresse Genes., XVIII, 2: Apparuerunt ei (scilicet Abrahae) tres viri, quos Apostolus, ad Hebr., XIII, 2, dicit fuisse angelos.

Tunc autem angelus assumit corpus, quando illi secundum substantiam unitur ut motor mobili, ad repraesentandum se vel suas aut Dei, cuius est legatus, proprietates, utens eo corpore tanquam proprio⁴. Illudque corpus potest sibi formare ex quibusvis elementis aut mixtis, quia omnia corpora subiiciuntur angelis quoad motum localem. Regulariter tamen formatur ex aere seu vapore, quia istae materiae possunt faciliter inspissari et sic figuram recipere et retinere, ac per alicuius corporis appositionem diversimode colorari, ut patet in nubibus⁵.

Petes 3° utrum angeli in assumptis corporibus exerceant vere opera vitae sensitivae.

Resp. negative, quia non vivunt in illis vita sensitiva. Neque habent organa sensibilia et proprie dicta, sed tantum eorum similitudinem, sicque eorum actiones sunt tantum similitudinarie vitales. Unde dicebat Raphael, Tob., XII, 19: Videbar quidem vobiscum manducare et bibere, sed ego cibo invisibili et potu qui ab hominibus videri non potest utor.

Petes 4° utrum sint plures angeli solo numero distincti intra eamdem speciem.

Resp. Nec sunt nec esse possunt plures angeli solo numero distincti intra eamdem speciem⁶.

Prob. Implicat multiplicatio numerica intra eamdem speciem, cui repugnat materia signata quantitate aut ordo ad illam. Atqui angelis, substantiis immaterialibus completis, repugnat materia aut ordo ad illam. Ergo. — Min. constat ex dictis. — Prob. mai. Implicat multiplicatio numerica intra eamdem speciem cui repugnat principium multiplicationis huiusmodi. Atqui sola materia signata quantitate, aut ordo ad illam, est principium multiplicationis numericae intra eamdem speciem. Ergo. — Difficultas est in minore.

Prob. min. Principium multiplicationis numericae intra eamdem speciem duo necessario importat: Primum, quod sit intrinsecum et substantiale, quia duo individua, v. g., Petrus et Paulus differunt substantialiter; sunt enim duae substantiae eiusdem speciei realiter distinctae. Secundum, quod ita multiplicet substantiam, ut tamen non multiplicet speciem, sed unam et eamdem specifice conservet in pluribus individuis. Atqui implicat id praestari nisi a materia signata quantitate, aut sine ordine ad illam. Ergo. — Prob. min., et primo quod id praestetur a materia signata quantitate. Materia est quid intrinsecum et substantiale, et ratione quantitatis habitae vel connotatae, cuius est immediate susceptiva et non forma, habet partes eiusdem rationis. Ergo haec potest facere multiplicationem numericam, servata unitate specifica. — Prob. iam id non posse praestari nisi a materia sola. Non potest praestari a forma: 1° quia proprium formae est constituere speciem, seu praebere praedicata essentialia. Ergo ex se non facit differre solo numero, sed etiam specie; cum enim sit idem constitutivum et distinctivum, quod constituit essentialiter, facit differre essentialiter. 2° Principium individuationis debet esse principium incommunicabilitatis ad plura inferiora; individuum enim non est ulterius communicabile ad alia individua inferiora. Atqui forma, cum sit principium gradus specifici, qui de se est communicabilis multis individuis, non potest esse principium huiusmodi incommunicabilitatis. Ergo.

Dices: Haec D. Thomae doctrina fuit olim damnata ab academia Parisiensi. Ergo.

Resp. hanc condemnationem inconsiderate factam, solemniter revocatam fuisse anno 1325, a Stephano, episcopo Parisiensi, de consensu decani, capituli et aliorum plurium virorum doctorum, doctrinamque S. Thomae variis encomiis celebratam.

Petes 5° quandonam fuerint creati angeli.

Resp. non fuisse creatos ante mundum, ut voluerunt quidam Patres Graeci, sed cum mundo⁷.

Ita definivit conc. Later. sup. cit., dicens Deum simul ab initio temporis condidisse creaturam angelicam et mundanam. Favet Scriptura, Exod., XX, 11: Sex diebus fecit Dominus coelum et terram, et mare, et omnia quae in eis sunt. Sunt autem angeli in mundo et in coelo. Et Eccli., XVIII, 1: Creavit omnia simul, non quidem simultate instantanea, sed simultate temporis non discontinuati. Intellige etiam omnia quoad species; nam individua animae rationalis quotidie creantur.

Si dicas, Moysen enarrantem rerum omnium creationem, nullam fecisse mentionem de angelis.

Respondet Aug., lib. XI de Civit., c. 33, angelos in narratione creationis mundi non fuisse praetermissos, sed nomine coeli aut lucis significatos⁸. Caeterum, ideo vel praetermissi sunt, vel nominibus rerum corporalium significati, quia Moyses rudi populo loquebatur, qui nondum capere poterat incorpoream naturam; et si eis fuisset expressum aliquas res esse super omnem naturam corpoream, fuisset eis occasio idololatriae, ad quam proni erant, et a qua Moyses eos praecipue revocare intendebat. Neque refert quod postea in decursu Geneseos angelorum mentionem faciat; id enim cum ea cautela facit, ut repraesentet eos sub specie corporum, et regulariter indicet eos esse dumtaxat ministros et nuntios, ut sic omnem idololatriae occasionem auferat.

Recte etiam respondetur, cum S. Hieronymo, Epist. 139, Moysen expressam angelorum mentionem non fecisse,

quia id sui instituti non erat, cum ibi tantum intenderet creationis rerum corporalium ordinem et dierum seriem describere.

Petes 6° ubi creati fuerint angeli.

Resp. probabilius fuisse creatos in coelo empyreo⁹; quia, cum creaturas omnes corporeas sua dignitate praecedant, et tamquam superiores toti naturae praesint, conveniens fuit ut in supremo coelorum crearentur. Favet Scriptura, quae Ezech., XXVIII, 13 et 14, loquens de primo angelo sub figura principis Tyri, dicit: In deliciis Paradisi Dei fuisti.... Tu cherub extentus et protegens, et posui te in monte sancto Dei. Et infra, 16: Et eieci te de monte Dei, et perdidi te, o cherub protegens! Paradisus autem, seu mons Dei, est coelum empyreum, in quo erunt omnes sancti.

Petes 7° quanta sit multitudo angelorum.

Resp. iuxta Scripturam esse maximam et stupendam. Dicitur enim Daniel, VII, 10: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei. Et Apocal., V, 11: Erat numerus eorum millia millium. Quibus loquendi modis innuitur prope innumerabilis multitudo. Iuxta vero S. Thomam¹⁰, post S. Dionysium, c. 14 de coelesti Hierarchia, rationabiliter dicitur multitudinem angelorum excedere incomparabiliter multitudinem specierum materialium. Quantum autem angeli excedant numerum specierum materialium, et utrum excedant numerum hominum qui fuerunt, sunt et erunt: nobis videtur incertum, nec satis fundatum arbitramur quod a quibusdam pro aut contra adfertur.