Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Quamvis voluntas ex parte Dei sit unica, cum sit ipsa eius essentia, ratione tamen obiectorum materialium in quae fertur, solet a theologis multiplex assignari.

Dico 1° : Voluntas divina dividitur 1° in voluntatem beneplaciti et voluntatem signi¹. Voluntas beneplaciti est ipse actus divinae voluntatis, unde est proprie et formaliter in Deo. Voluntas signi est aliquid exterius quod solet esse inter nos signum quod volumus aliquid, licet non ita Deus velit; unde non dicitur voluntas signi, quasi sit signum quod Deus velit, sed quia, ut dixi, solet significare nos velle, sicque est formaliter proprie in Deo, sed metaphorice tantum, sumpto signo pro ipsa voluntate.

Assignantur quinque signa voluntatis divinae², nimirum : praeceptum, consilium, prohibitio, permissio et operatio, hoc versu comprehensa.

Praecipit ac prohibet, permittit, consulit, implet, [quia his quinque modis solemus significare nos aliquid velle interius. Quando enim operamur aliquid, signum est apertum nos velle illud; item quando praecipimus aut consulimus alteri, signum est nos velle illud ab alio fieri; dum autem prohibemus, signum est nos velle illud ab illo non fieri; tandem, quando permittimus ut aliquis nobis subditus aliquid faciat, signum est nos velle illud fieri.]

Voluntas signi in Deo tribus modis se habet ad voluntatem beneplaciti³. Quaedam est enim voluntas signi, quae nunquam incidit in idem cum voluntate beneplaciti, sicut permissio qua permittit mala fieri; nunquam enim vult fieri mala. Quaedam semper incidit, sicut operatio. Quaedam vero quandoque incidit, quandoque non, sicut praeceptum, prohibitio et consilium : sic praeceptum quod fecit Abrahae occidendi Isaac, non coincidit cum voluntate beneplaciti, si quidem postea iusserit contrarium. De voluntate signi intelligitur illud Orationis Dominicae : Fiat voluntas tua sicut in caelo et in terra.

Secunda et celebrior divisio divinae voluntatis est in antecedentem et consequentem⁴. Ita omnes theologi post Damascenum et S. Thomam. Non tamen omnes uno modo explicant. Thomistae, cum suo Doctore, sic explicant, ut voluntas dicatur antecedens, quatenus fertur in obiectum secundum se consideratum et praecisum a circumstantiis; consequens, quatenus fertur in obiectum vestitum omnibus suis circumstantiis.

Ex his colliges, 1° voluntatem consequentem esse voluntatem simpliciter, voluntatem antecedentem esse voluntatem secundum quid⁵. Quia voluntas comparatur ad res secundum quod sunt in seipsis a parte rei. In seipsis autem a parte rei sunt in particulari cum omnibus circumstantiis. Ergo simpliciter volumus aliquid secundum quod volumus illud consideratis omnibus circumstantiis particularibus, quod est consequenter velle. Unde potest dici : Iudex iustus simpliciter vult homicidam suspendi, sed secundum quid vult eum vivere, scilicet in quantum est homo. Similiter mercator, imminente periculo, vult simpliciter suas merces proiicere, sed secundum quid vult servare, scilicet remoto periculo. Et ideo haec voluntas secundum quid, comparative ad voluntatem simpliciter, iuxta S. Thomam, magis potest dici velleitas, quam absoluta voluntas.

Colliges 2° voluntatem consequentem esse voluntatem absolutam, antecedentem esse conditionatam⁶, si nempe maius bonum non obstat; conditionatam, inquam, non ex parte subiecti, ut diximus de decretis conditionatis. Unde non est imperfectio ex parte voluntatis divinae, sed ex parte voliti, quod non accipitur cum omnibus suis circumstantiis.

Colliges 3° voluntatem antecedentem esse voluntatem, non solum signi, sed etiam beneplaciti. Est expressa sententia S. Thomae, quidquid reclament quidam Thomistae. Etenim S. Doctor, q. 23 de Veritate, a. 3, o, dicit : « Invenitur in Deo proprie ratio voluntatis, et sic voluntas de Deo proprie dicitur. Et haec est voluntas beneplaciti, quae per antecedentem et consequentem distinguitur. » Item in I Sent., dist. 47, a. 2 : « Possumus ergo loqui de voluntate vel beneplaciti vel signi, et de voluntate beneplaciti vel consequente vel antecedente. » Id etiam probant exempla quae profert de iudice et de mercatore; vere namque et proprie iudex vult hominem secundum se vivere, et mercator suas merces secundum se servare.

Ratio favet. Voluntas beneplaciti attenditur secundum quod res interius in Deo disponuntur, et non tantum secundum exteriorem significationem. Atqui obiectum voluntatis antecedentis disponitur interius in Deo, nam Deus, v. g., interius ordinat omnes homines ad salutem et ipsis providet auxilia ad illam sufficientia, quamvis, attentis circumstantiis, puta splendore universi, defectibilitate voluntatis humanae, manifestatione attributorum, etc., voluerit permittere ut aliqui ab hoc ordine deficerent, quos ideo vult voluntate consequente non salvare. De hac re iterum art. seq.

Dico 2° : Voluntas Dei consequens semper impletur, voluntas antecedens non semper impletur, saltem quoad principale volitum⁷.

Prob. prima pars. 1° Ex Scriptura. Isa., XIV, 27: *Dominum exercituum decrevit : et quis poterit infirmare? Et XLVI, 10 : Consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet. Esther, XIII, 9 : Non est qui possit tuae resistere voluntati. Psal. CXIII, 3 : Omnia quaecumque voluit fecit. Eccles., VIII, 3 : Omne quod voluerit, faciet. Rom., IX, 19 : Voluntati eius quis resistit? Haec autem omnia intelligi debent de ea voluntate Dei quae sit simpliciter et absolute voluntas, qualis est consequens.

2° Deus est omnipotens. Ergo a nullo potest impediri quin impleat quod absolute et simpliciter voluerit.

Secunda pars etiam indicatur in Scriptura; nam de voluntate antecedente, quae, ut dixi, est tantum voluntas secundum quid et conditionata, intelliguntur sequentia. Ezech., XXIV, 13 : Mundare te volui, et non es mundata. Matth., XXIII, 37 : Ierusalem..., quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti? Proverb., I, 24 : Vocavi, et renuistis. Act., VII, 51 : Vos semper Spiritui sancto resistitis. I ad Tim., II, 4 : Omnes homines vult salvos fieri, et tamen non omnes salvantur. Item plura alia similia.

Patet etiam ex dictis. Voluntas enim antecedens versatur circa rem secundum se ut praecisam a circumstantiis; res autem non fit nisi cum omnibus suis circumstantiis. Insuper, voluntas antecedens est conditionata, et in pluribus non purificatur conditio.

Dixi, saltem quoad principale volitum, quia potest esse efficax et adimpleri respectu alicuius adiuncti seu medii. Sic voluntas antecedens qua Deus vult omnes homines salvos fieri, de qua modo dicemus, est inefficax quoad principale volitum, quod est salus omnium in re habita : ex illa tamen efficaciter fit salus futura conditionate, ordinantur omnes homines ad salutem, et ipsis saltem praeparantur media sufficientia ad illam assequendam; sed ex illa parte et sub hac ratione est consequens, et non tantum antecedens.

Dico 3° : Voluntas beneplaciti non semper impletur, ut patet in voluntate antecedente, quam diximus esse voluntatem beneplaciti. Unde, cum S. Thomas quandoque dicit voluntatem beneplaciti semper impleri, intelligendus est, non de voluntate beneplaciti generice sumpta, sed specifice et restricta ad voluntatem consequentem. Voluntas vero signi quandoque impletur, quandoque non impletur, prout coniungitur vel non coniungitur voluntati consequenti beneplaciti, ut dixi supra ex S. Thoma.