Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Finis, relictis variis acceptionibus, sumitur hic pro illa causarum quae allicit agens ad operandum, et definitur « id cuius gratia aliquid fit », sive, « cuius gratia agens operatur. »

Ex quo inferes 1° quod finis sit principium in operabilibus ab homine et omnium causarum prima¹. Unde communiter dicitur, sic se habere finem in operabilibus, sicut se habet principium in speculativis; sicut enim ex principiis movetur intellectus ad conclusiones, ita a fine movetur voluntas ad media.

Inferes 2° finem et bonum esse idem materialiter²; quia voluntas non potest moveri nec allici nisi a bono vero vel apparente quod est eius obiectum adaequatum. Differunt tamen formaliter, quia bonum dicitur prout est conveniens appetitui, finis prout movet ad media; est enim id cuius gratia aliquid fit.

Inferes 3° finem, cum sit primus in intentione, esse ultimum in executione, unde dicitur finis³; quia, ut obtineatur finis in re, debent praecedere media.

Inferes 4° finem non movere, nec finalisare, nisi apprehensum⁴; quia voluntas non fertur nisi in cognitum.

Variae divisiones finis.

Primo finis dividitur in finem cuius gratia et finem cui⁵. Finis cuius gratia est res quae appetitur, finis cui est persona seu subiectum cui finis cuius gratia appetitur: sic finis cuius gratia in medico, est sanitas; finis cui est aeger, cui appetit sanitatem. Haec tamen divisio non est in duos fines distinctos, sed in duas res integrantes unum finem totalem, non enim finis cuius gratia, v. g., sanitas, appetitur secundum se et in abstracto, sed ut bona aegro.

2° Finis dividitur in finem obiectivum, seu finem qui, et finem formalem, seu finem quo⁶. Finis obiectivus, seu qui, est res seu obiectum quod assequi cupimus; finis formalis, seu quo, est eius assecutio et possessio: sic divitiae sunt finis obiectivus avari, earum acquisitio finis formalis⁷. Haec divisio, ut praecedens, non est divisio in duos fines distinctos, sed in duas formalitates seu res integrantes unum finem totalem; non enim avarus intendit divitias, nisi ut eas possideat.

3° Dividitur finis in finem operis et finem operantis⁸. Finis operis est ille ad quem ex natura sua tendit opus; finis operantis est quem sibi ad libitum constituit operans: v. g., in eleemosyna, finis operis est subventio pauperis, finis operantis vel est Deus, vel vana gloria, vel fornicatio; potest etiam esse ipse finis operis, quandoque enim coincidunt. Finis operis dicitur physicus, proprius, intrinsecus et universalis; finis operantis dicitur moralis, extrinsecus et particularis.

4° Dividitur in finem primarium seu principalem, et secundarium seu minus principalem. Primarius est qui per se primo intenditur, seu per se primo movet operantem; secundarius, qui non per se primo, sed secundario et consecutive, atque alio praesupposito, movet seu intenditur; et ideo fini primario subordinatur, non ut medium, sed vel ut effectus, vel ut aliquid illi consecutive annexum. Sic finis primarius recitationis Breviarii est cultus divinus, secundarius stipendium.

5° Dividitur in finem effectum et finem obtentum. Finis effectus est qui operatione agentis fit et producitur, ut sanitas operatione medici; finis obtentus est qui operatione agentis acquiritur, sed non producitur, ut praemium certaminis. Non differunt isti duo fines in ratione causandi, uterque enim causat prout est in intentione, sed in ratione essendi; quia unus existit ante operationem, et dicitur antecedens, alter post operationem, et dicitur consequens.

6° Tandem dividitur in finem ultimum et non ultimum. Finis ultimus est qui nullius alterius gratia appetitur, sed eius gratia caetera appetuntur; finis non ultimus, seu intermedius, est qui ratione sui quidem appetitur, cum relatione tamen et dependentia ab ulteriori fine.

Circa hanc ultimam divisionem in finem ultimum et non ultimum seu intermedium

Petes, utrum finis intermedius vere et proprie habeat rationem finis.

Resp. affirmative.

Prob. Non solum mediis, sed et finibus convenit subordinari aliis perfectionibus, et tamen ratione et gratia sui appeti. Ergo eis convenit ratio finis, non ultimi, cum finis subordinatus alteri fini non possit esse ultimus in ea serie. Ergo intermedii. — Prob. ant. Sunt certa media quae non appetuntur ut mere et praecise utilia, dantia simpliciter transitum ad finem, sed ut importantia in se bonitatem appetibilem et sufficientem terminare aliquem motum in illo genere, quamvis subordinate et dependenter ab ulteriori bonitate: v. g., appetitur cibus sapidus propter sanitatem, sanitas propter exercitium virtutis, virtus propter Deum. Cibus sapidus, sanitas, virtus in ea serie habent in se bonitatem sufficientem, ratione cuius appetuntur, non sic tamen quin et ipsa eorum bonitas ulteriori bono subordinetur; nam ipse sapor cibi conducit ad sanitatem, bonitas sanitatis ad virtutem, honestas virtutis ad Deum. Ergo.