Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

An et quo modo a se invicem et ab essentia distinguantur?

Attributum proprie sumptum communiter definitur perfectio simpliciter simplex¹, necessario et formaliter in Deo existens, et ad essentiam constitutam modo nostro concipiendi consequens.

Distinguuntur attributa in absoluta et respectiva. Absoluta dicuntur quae pertinent ad esse divinum, ut simplicitas, immensitas, etc. Respectiva, quae pertinent ad operationes, ut scientia, providentia, omnipotentia, etc. Item quaedam sunt negativa, quae removent a Deo imperfectiones, ut esse infinitum, immensum, immutabilem, etc., qua via melius et facilius cognoscitur Deus; facilius enim est dicere quid non sit Deus, quam quid sit. Quaedam affirmativa, quae de Deo affirmative enuntiantur, ut bonitas, justitia, etc.

Verum, etsi dicamus plura attributa, observandum est, non esse plura realiter, propter summam Dei simplicitatem et unitatem, sed esse plura virtualiter tantum, quatenus entitas Dei simplicissima aequivalet pluribus perfectionibus creatis realiter distinctis.

Distinctio est carentia identitatis, ea enim dicuntur distingui, quae non sunt idem. Dividitur in distinctionem realem et distinctionem rationis.

Distinctio realis est identitatis carentia quae datur a parte rei, independenter ab intellectu. Est duplex: una realis simpliciter, quae dicitur major; altera realis modalis, quae dicitur minor. Realis major est inter entia perfecta quae ab invicem separantur vel separari possunt, ut inter Petrum et Paulum, inter corpus et animam. Realis minor est inter rem et ejus modum, ut inter Petrum et ejus sessionem, vel inter duos modos, ut inter sessionem et stationem. Dicuntur modi, quia sunt minutae entitates, quae quamvis sine subjecto esse non possunt, subjectum tamen potest esse sine illis, unde ab eo dicuntur modaliter distingui. Dari vero tales entitates ipso sensu constat et probatur in Metaphysica.

Distinctio rationis est identitatis carentia sub conceptu tantum inter ea quae a parte rei non sunt distincta, sed unum et idem. Est etiam duplex, una rationis ratiocinantis, altera rationis ratiocinatae. Prima est quae fit sine fundamento in re, ut si distinguas inter Tullium et Ciceronem, aut si concipias idem praedicari de se ipso, dicendo, v. g., Cicero est Cicero; tunc enim idem suppositum enuntiatum per modum subjecti et praedicati concipio quasi duplicatum, unde resultat in mente quaedam distinctio. Secunda est quae fit cum fundamento in re, ut si distinguas, v. g., inter justitiam et misericordiam in Deo; quamvis enim justitia et misericordia identificentur realiter in eadem essentia divina et sint unum et idem re cum illa, quia tamen haec simplex essentia aequivalet justitiae et misericordiae distinctis realiter in creaturis, sicque est virtualiter multiplex, praebet intellectui nostro fundamentum eas distinguendi in Deo. Hujus ergo distinctionis duplex assignari potest fundamentum. Primum est dicta eminentia rei sibi identificans plures perfectiones realiter distinctas in inferioribus. Secundum est imperfectio intellectus nostri, qui cum has omnes perfectiones una simul attingere non possit, illas distinctis actibus, ac si forent distinctae, concipit; unde resultat distinctio in intellectu. Haec distinctio quae, dum spectatur in intellectu, dicitur rationis ratiocinatae cum fundamento in re, dum spectatur in re, dicitur virtualis; quia praestat quod praestaret distinctio realis, et ipsi aequivalet ad verificationem contradictoriarum de eadem re.

Scotus cum suis hanc distinctionem rationis ratiocinatae seu virtualem rejicit, aliamque adstruit, quam dicit actualem, formalem ex natura rei: actualem, quia est a parte rei ante omnem mentis conceptum; formalem, quia non est inter res quae propria gaudent existentia, sed inter formalitates seu modos ejusdem rei; ex natura rei, quia resultat ex eo quod unum non sit de conceptu formali alterius. Hanc distinctionem dicit non esse realem, quia non est inter res, quamvis fateatur hoc sensu esse realem, quod sit a parte rei independenter ab intellectu; neque est rationis, quia, ut dictum est, antecedit omnem actum intellectus: unde, juxta illum, est media inter distinctionem realem et distinctionem rationis.

Quaestio est igitur qua distinctione attributa divina a se invicem et ab essentia distinguantur. Eadem est difficultas de relationibus divinis respectu essentiae, quae, quamvis pertineat ad tractatum de Trinitate, pariter hic resolvetur.

Suppono 1° contra Gualterum, Abbatem Joachim, Palamitas et Gilbertum, neque attributa a se invicem et ab essentia, neque relationes ab essentia in Deo distingui realiter entitative; quia opposita sententia est definita in Conciliis Lateranensi et Remensi, et patebit ex confutatione distinctionis Scotisticae. Si enim haec non distinguantur actualiter formaliter, a fortiori non distinguuntur actualiter realiter.

Suppono 2° contra Aetianos et Nominales, haec praefata distingui plusquam distinctione rationis ratiocinantis: patebit ex assertione distinctionis virtualis. Igitur

Dico 1°: Divina attributa non distinguuntur a se invicem et ab essentia, neque relationes ab essentia, distinctione actuali formali, vulgo Scotistica.

Probatur 1° argumento deducto ex Scripturis. Quae actualiter formaliter in re ab aliquo distinguuntur, non possunt de illo praedicari in abstracto, sed potius negari; quia, cum abstractum nihil ex se aliud includat quam quod explicat, si praedicaretur de eo a quo formaliter actualiter in re distinguitur, non foret identitas praedicati et subjecti, ut patet in his praedicationibus: « Petrus est humanitas, est justitia, est bonitas. » Atqui, juxta Scripturas, attributa praedicantur de Deo in abstracto; sic Joann., xiv, 6: Christus dixit de se ipso: Ego sum via, veritas et vita. Unde S. Bernardus in concilio Remensi requisitus ut scripto proferret quid sentiret contra Gilbertum, « scribatur, inquit, stylo ferreo, in ungue adamantino, et sculpatur in silice, quod divina essentia, forma, natura, deitas, bonitas, sapientia, virtus, potentia, magnitudo, vere Deus est. » Ergo.

Probatur 2°. Concilium Remense contra Gilbertum Porretanum, et Lateranense², sub Innocentio III, contra Abbatem Joachim damnarunt et rejecerunt distinctionem vere et proprie realem in divinis: id fatentur Scotistae. Atqui distinctio actualis formalis ante omnem mentis conceptum est vere et proprie realis. Ergo. — Probatur minor. Id est vere et proprie reale, quodcumque sit, sive substantia, sive modus, sive identitas, sive distinctio, sive accidens, sive actio, quod est vel esse potest a parte rei independenter ab intellectu; haec enim est definitio entis vere et proprie realis. Atqui distinctio actualis formalis Scoti est a parte rei independenter ab intellectu. Ergo.

Probatur 3° duplici ratione. Prima sic proponitur. Deus est summe simplex. Atqui non potest stare summa simplicitas cum distinctione reali formali. Ergo. — Major est certa de fide. — Probatur minor. Distinctio realis formalis in Deo importat compositionem realem formalem in Deo, eo modo scilicet quo est distinctio. Atqui non potest stare summa simplicitas cum compositione formali reali. Ergo. — Minor patet et admittitur. — Probatur major, 1° Compositio est distinctorum unio. Atqui distincta formaliter realiter in Deo, si sint, sunt divinitati et inter se unita. Ergo distinctio realis formalis in Deo importat compositionem realem in Deo. Probatur 2° eadem major. Ex distinctione reali entitativa in Deo, si daretur, infertur et inferebant Patres adversus Gualterum et Gilbertum compositionem realem entitativam in Deo. Ergo ex distinctione reali formali in Deo, legitime infertur compositio realis formalis in Deo.

Secunda ratio petitur a summa Dei unitate, et sic formatur. « Sicut Deus est summe simplex, sic est summe unus, imo unissimus, si id dici posset, » inquit divus Bernardus. Atqui distinctio formalis realis opponitur huic summae unitati: tum quia, fatente ipso Patre Henno, importat pluralitatem realem formalem, pluralitas autem diametraliter opponitur unitati; tum quia se habet distinctio ad unitatem sicut compositio ad simplicitatem. Atqui compositio realis formalis evertit summam simplicitatem, fatentibus adversariis. Ergo distinctio formalis realis destruit summam unitatem.

Dico 2°: Attributa divina a se invicem et ab essentia, item relationes ab essentia distinguuntur distinctione virtuali, seu rationis ratiocinatae, non quidem majori quae sit per modum excludentis et exclusi, sed minori, quae est per modum impliciti et expliciti.

Probatur prima pars. Ea dicuntur distingui virtualiter quae, quamvis sint in se res simplicissima, aequivalent tamen pluribus realiter distinctis et diversos producunt effectus: unde praebent intellectui nostro fundamentum formandi distinctos conceptus inadaequatos quasi rerum reipsa distinctarum; ex quo resultat in mente distinctio quaedam, quae dicitur rationis ratiocinatae seu cum fundamento in re. Atqui in Deo attributa, relationes et essentia sunt una res simplicissima, ut constat ex dictis, aequivalens tamen pluribus realiter distinctis in creaturis, diversos producens effectus, indeque praebens intellectui nostro fundamentum diversos de ea conceptus inadaequatos formandi; ex quo resultat in intellectu distinctio rationis cum fundamento in re. Ergo.

Probatur secunda pars. Distinctio rationis ratiocinatae major, seu quae se habet per modum excludentis et exclusi, ea est qua unum cum fundamento in re ita ab alio praescinditur, ut nullo modo, etiam implicite, illud in conceptu includat, sed ad illud in potentia remaneat ut quid contrahibile et perfectibile per illud tamquam per aliquid extraneum. Atqui talis distinctio in Deo concipi non potest. Ergo. — Probatur minor. Quidquid divinum seu quidquid in Deo concipitur, concipi debet ut actus purissimus et ens in genere entis infinitum. Atqui repugnat concipere cum fundamento in re actum purissimus et ens infinitum in potentia contrahibile et perfectibile per aliud tamquam per aliquid extraneum; hoc enim esset destruere conceptum actus purissimi, de cujus ratione est excludere omnem potentialitatem et imperfectionem, et conceptum entis infiniti, de cujus ratione est includere saltem implicite omnem rationem entis. Ergo.

Objicies contra primam conclusionem. Talis est distinctio qualis est contradictio. Atqui ante omnem mentis operationem de essentia, attributis et relationibus divinis, affirmatur quaedam contradictio, seu potius verificantur contradictoria. Ergo. — Major est certa. — Probatur minor. Sic ante omnem mentis operationem vere dicitur: « Deus est formaliter Deus deitate, non justitia. Intellectus generat, voluntas non generat. Essentia communicatur Filio, paternitas non communicatur. » Ergo. Ita Franciscus Henno.

Resp. 1°. Retorqueo argumentum. Talis est distinctio qualis est contradictio. Atqui inter essentiam divinam et relationes non solum est contradictio formalis, seu quoad formalitates, sed realis entitativa, seu quoad entitates; vere enim essentia non solum formaliter, sed realiter entitative communicatur Filio, non paternitas, alioquin Pater distingueretur a Filio formaliter tantum et non realiter entitative, quod admitti non potest. Ergo.

Resp. 2° directe ad argumentum, quod ex omni parte nutat, et 1°. Potest negari major, quamvis certam dicat P. Henno. Etenim de re simpliciter et formaliter una, sed virtualiter distincta et multiplici potest idem affirmari et negari, sicque verificari quae videntur contradictoria, quia vere et proprie non sunt contradictoria nisi quae affirmantur et negantur de eodem sub eadem ratione; ubi autem res est virtualiter distincta et multiplex, quae videntur contradictoria non enuntiantur de eodem sub eadem ratione, sed sub diversa. Sic essentia divina, prout aequivalet intellectui creato, generat; prout aequivalet voluntati, non generat. Essentia divina, prout est absoluta, communicatur, prout aequivalet relativo, non communicatur. Nota enim bene, quod quae in creatis realiter distinguuntur, identificentur in Deo, salvis suis naturis. — Consequenter ad haec, debet etiam negari minor, nimirum de essentia divina, attributis et relationibus verificari contradictoria proprie dicta.

Sed claritatis majoris gratia, dist. maj. Talis est distinctio formaliter vel virtualiter, qualis est contradictio, conc. maj. Talis est distinctio semper formaliter qualis est contradictio, nego maj. Sufficit enim, ut dictum est, distinctio virtualis quae actuali reali aequivalet, qualis est eminentia seu virtualis multiplicitas divinae entitatis. Eo enim titulo dicitur distinctio virtualis, quia ratione infinitae entitatis praestat eminenter quod praestaret formaliter distinctio realis. Hinc inferes ipsam distinctionem formalem quam tantopere jactitant Scotistae, non sufficere ad verificandam contradictionem stricte realem in divinis. Cum enim ad hoc requiratur distinctio stricte realis, vel stricte reali aequivalens, — talis enim, inquiunt, debet esse distinctio qualis contradictio, — nec eorum distinctio formalis sit stricte realis, nec ipsi aequivaleat, sequitur quod non sit sufficiens ad hunc effectum, sicut nostra virtualis, quae aequivalet stricte reali.

[Statuta distinctione quae admitti potest inter attributa Dei ad se invicem comparata et ad essentiam divinam relata, inquirendum est an inter se quadam praecellentia differant.

Petes igitur 1° an omnia attributa in Deo sint aequalia.

Resp. 1° si sermo sit de attributis prout sunt a parte rei, ea esse aequalia, non aequalitate positiva quae peteret realem distinctionem, sed aequalitate negativa, quae consistit in negatione excessus; sunt enim in re unum et idem.

Resp. 2°, si sermo sit de illis prout a nobis concipiuntur, sub distinctione. Vel considerantur sub ratione entis increati et infiniti, quam transcendentaliter includunt, et sic sunt aequalia; quia haec ratio, utpote indivisibilis et unica, omnibus aequaliter imbibitur. Vel considerantur sub ratione explicita et per analogiam ad similes perfectiones in creatis, et sic sunt inaequalia secundum quid; quia intellectus, v. g., explicat majores perfectiones quam voluntas, et sic de ceteris.

Petes 2° an Deus et beati faciant etiam distinctionem rationis inter essentiam et attributa.

Resp. probabilius negative, quia fundamenta distinctionis ratiocinatae sunt, partim eminentia rei, partim imperfectio intellectus diversis conceptibus inadaequatis rem attingentis. Deus autem unico intuitu suam eminentissimam essentiam attingit: item et beati, saltem visione beatifica, quia Deum cognoscunt unica et simplicissima specie, nimirum divina essentia gerente vices speciei tam impressae quam expressae.

Dixi, saltem visione beatifica; quia non videtur repugnare quod beati per cognitionem aliam, quam habent extra Verbum, possint formare diversos conceptus de essentia Dei, et sic formare distinctionem rationis.]