Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae

Posito quod beatitudo obiectiva hominis sit Deus, sequitur quod beatitudo eius formalis sit assecutio Dei. Quaerimus ergo hic per quid homo assequitur Deum, et consequenter in quo consistat essentialiter hominis beatitudo formalis. Inter varias hac de quaestione sententias, tres sunt celebriores: Quidam beatitudinem hominis formalem reponunt in actibus intellectus et voluntatis simul, ita plures ex Societate Iesu; quidam in solo actu voluntatis, scilicet vel amore amicitiae, ut vult Scotus, vel fruitione, ut volunt alii; Thomistae tandem, cum suo Doctore, hic q. 3, eam reponunt in solo actu intellectus.

Ante resolutionem, observandum est beatitudinem posse considerari dupliciter: quantum ad statum, et quantum ad essentiam. Quantum ad statum complectitur omnia quae hominem efficiunt plene beatum quoad animam et corpus omnesque eius potentias; et sic importat amorem, visionem, fruitionem, gaudium, perpetuitatem, impeccabilitatem, gloriam corporis, etc., definiturque a Boetio: « Status omnium bonorum congregatione perfectus. » Quantum ad essentiam, importat tantum id quod inter haec omnia primum concipitur quo summum bonum, seu beatitudo obiectiva, acquiritur, et est radix unde caetera assignata profluunt: sic homo quoad statum spectatus, dicit non solum rationalitatem, sed omnes proprietates a rationalitate manantes, risibilitatem, facultatem admirandi, loquendi, certam membrorum quantitatem, colorem, proportionem, etc. Quoad essentiam vero praecise et metaphysice consideratus, dicit solam rationalitatem, ut quod in eo primum concipitur tamquam radix et causa caeterorum. Quaestio haec igitur est metaphysica de ipsa beatitudine quoad quidditatem et essentiam, et semper prae oculis habendum est, essentiam beatitudinis formalis nihil aliud esse quam assecutionem beatitudinis obiectivae, quia est id quo obiectum beatificans unitur subiecto beatificabili. Et ideo illa actio constituit essentiam beatitudinis formalis, quae est formaliter assecutiva ultimi finis; quae vero concomitanter vel consequenter se habent ad illam, sunt eius proprietates et ornatus, atque ad eius statum pertinent.

Dico 1°: Beatitudo formalis non consistit essentialiter in pluribus actibus, scilicet intellectus et voluntatis.

Prob. Beatitudo formalis est essentialiter prima assecutio ultimi finis. Atqui id uni tantum operationi competere potest. Ergo. — Prob. min. Plures operationes diversarum potentiarum, scilicet intellectus et voluntatis, non possunt aeque simul procedere a suis potentiis, sed in eis necessario intervenit ordo prioritatis et posterioritatis; actus enim voluntatis subordinatur actui intellectus et illum supponit, cum nihil sit volitum quin praecognitum. Ergo non possunt isti duo actus esse aeque simul assecutivi ultimi finis, sed unus prius altero, nempe actus intellectus, qui prior est et potior actu voluntatis.

Confirmatur. Actus voluntatis non est assecutivus, ut probabo conclusione sequenti. Ergo.

Dico 2°: Beatitudo formalis non consistit essentialiter in actu voluntatis¹.

Prob. Beatitudo formalis est essentialiter consecutio summi boni. Atqui nullus actus voluntatis est consecutio summi boni. Ergo. — Prob. min. 1° Actus voluntatis est vel desiderium, vel amor, vel fruitio et gaudium. Atqui nullus ex his actibus est consecutivus ultimi finis, seu summi boni: Non desiderium, quia desiderium est de bono absente et nondum possesso. Non amor: tum quia amor abstrahit a praesentia et absentia, amamus enim bonum praesens et absens; tum quia amor viae et patriae sunt eiusdem speciei, amor autem viae non est consecutivus ultimi finis. Non fruitio seu gaudium, quia cum fruitio sit iucunda quies in bono possesso, non facit possessionem, sed eam sequitur; voluntas enim fruitur bono et delectatur de ipso ex eo quod sit praesens et illud possideat, sive in re, sive in spe, sive in memoria, non autem e converso illum possidet quia eo fruitur et in eo delectatur: sic avarus non assequitur divitias quia illis fruitur, sed e contra illis fruitur quia illas possidet.

Prob. 2° prima min. Voluntas est inclinatio in bonum. Atqui inclinatio in bonum non est boni assecutiva: tum quia, alias, ut obtineretur bonum, sufficeret illud velle, et hoc ipso quo avarus vellet divitias, illas haberet; tum quia conatus voluntatis in bonum est per se affectivus tantum, quatenus bonum terminat eius affectum. Est autem effectivus et possessivus per aliquid aliud: ita ut, si sit bonum sensibile, possideatur per sensum, v. g., sonus per auditum, color per visum, sapor per gustum; si sit bonum naturale, per unionem naturalem, puta per contactum aut indistantiam localem, ut lapis in centro; si sit bonum intelligibile, per intellectum, sicut doctus dicitur possidere sapientiam intellectu. Ergo. Haec conclusio magis adhuc confirmabitur ex sequenti.

Dico 3°: Beatitudo formalis hominis consistit essentialiter in actu intellectus, clara scilicet Dei visione², iuxta illud Ioann., XVII, 3: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te Deum verum, et illud Aug., lib. LXXXIII Quaestionum, q. 35, n. 2: « Quid est aliud beate vivere, nisi aeternum aliquid cognoscendo habere? »

Prob. 1° ex eodem semper principio. Beatitudo formalis est essentialiter prima assecutio summi boni. Atqui haec fit per actum intellectus, et non voluntatis. Ergo. — Prob. min. 1° Summum bonum est bonum intelligibile. Atqui bonum intelligibile acquiritur, non appetendo, sed intelligendo, sicut sensibile sentiendo. Ergo. — Prob. min. Sic natura intellectiva se habet ad bonum intelligibile, sicut natura sensitiva ad bonum sensibile. Atqui natura sensitiva non assequitur nec possidet bonum sensibile per appetitum, sed per sensum, ut sonum per auditum, saporem per gustum, etc. Ergo natura intellectiva non assequitur bonum intelligibile per voluntatem, sed per intellectum. — Prob. 2° prima min. ex discrimine quod est inter intellectum et voluntatem. Intellectus versatur circa suum obiectum, illud apprehendendo et attrahendo ad se, sicque faciendo illud sibi praesens effective, vel per species, vel immediate in se, si sine speciebus cognoscatur, ut Deus; voluntas, e contra, fertur in obiectum extra se, et est tantum inclinatio et ponderatio in illud, iuxta dictum Aug., lib. XIII Conf., c. 9, n. 10: « Pondus meum amor meus; eo feror quocumque feror. » Ergo voluntatis est res quaerere et in eis inventis quiescere, intellectus autem res apprehendere, acquirere et possidere. Idque experientia constat. Quantumvis enim conetur voluntas, nunquam per se consequitur bonum intelligibile, sed quamdiu non cognoscitur, dicitur absens, et voluntas inquieta manet; ubi autem mente percipitur, motus voluntatis quiescit.

Prob. 2°. Beatitudo formalis cum sit ultima hominis perfectio et summi boni consecutio, debet esse actus praestantissimae potentiae³. Atqui intellectus est potentia praestantior et nobilior voluntate, tum quia respicit obiectum abstractius et immaterialius quam voluntas, tum quia est propinquior ipsi animae quam voluntas, cum huius sit radix. Ergo. — Sed de hac ratione consule Physicam Thomisticam.